ایران ۳۷۰ سال پیش از نگاه سیاح عثمانی (۲): تبریز دلاویز

منظره تبریز، حدودا سال 1670

سیاحتنامه اولیا چلبی، سیاح معروف عثمانی  (1611-1682) که حدودا 370 سال پیش دیده های خود را از ده ها مملکت و سرزمین جهان آن دوره در یازده جلد به قلم آورده، نکات و تفصیلات فوق العاده جالبی در باره بسیاری نقاط ایران آن زمان، زندگی مردم و فرهنگ و زبان آنان دارد که تا کنون عموما از حیطه توجه ایرانیان به دور مانده است.

در رابطه با دوره صفوی، تاریخ نویسی ایرانی از قرن بیستم به بعد به خوبی از تواریخ و سیاحتنامه های اروپائی استفاده کرده، اما سفرنامه های شرقی مورد توجه چندانی قرار نگرفته اند. یک دلیل این امر کم بودن سیاحتنامه ها به زبان های اصلی خاورمیانه یعنی عربی، فارسی و ترکی است، در حالی که در باره همین دوره می توان آثار فراوانی به زبان های اروپائی یافت.

چلبی از سیاحان معدودی است که از عثمانی برخاسته، در کشور های دیگر و همسایه سفرکرده و خاطرات سفر خود را به زبان خود، یعنی ترکی عثمانی ثبت نموده است. این در عثمانی مصادف است با زمان سلطان مراد چهارم و در ایران زمان سلطنت شاه صفی. یعنی مدت کوتاهی پس از عقد قرارداد صلح بین ایران شیعه و صفوی و عثمانی سنی

چلبی دو بار (1647 و 1654) به ایران رفته و دیده ها و یا گاه شنیده های خود را از شهرها و ولایات گوناگون شمال غرب ایران آن دوران از قبیل تبریز، اردبیل، ارومیه، مراغه، همدان، نخجوان، گنجه، ایروان، تفلیس، دربند و باکو به قلم آورده است. در آن دوران هنوز شرق مسلمان تحت حاکمیت دو امپراتوری بزرگ عثمانی و صفوی بود وهنوز قفقاز از ایران جدا نشده بود.

از این خاطرات تنها شرح مختصر سفر تبریز همراه با توصیف بسیارمختصری در باره مراغه، اردبیل و ایروان در سال 1338 از سوی مرحوم حسین نخجوانی به فارسی ترجمه و در مجله داانشکده ادبیات دانشگاه تبریز به چاپ رسید، اما باقیمانده این بخش نسبتا بزرگ هنوز به فارسی ترجمه و چاپ نشده است. ترجمه کامل و مقایسه ای انگلیسی مجموعه بخش ایران صفوی از سیاحتنامه اولیا چلبی در سال 2010 توسط حسن جوادی و ویلم فلور انجام شد و از سوی انتشارات «میج» در آمریکا به چاپ رسید.

رادیو فردا دریک سلسله مقالات هفتگی، چکیده مهم ترین جنبه های بخش ایران این خاطرات را به خوانندگان خود تقدیم می کند. تلخیص و ترجمه از اصل ترکی عثمانی به فارسی و از سوی عباس جوادی انجام گرفته است.

جا دارد تاکید کنیم که مطالعه پانویس ها به درک بهتر متن و شرایط آن دوره تاریخی کمک خواهد نمود. تصویرهای این نوشته از سفرنامه های سیاحان اروپائی تا اواخر قرن نوزدهم است. آنچه که در داخل پرانتز خواهید خواند، توضیحات مترجم است.

خاطرات اولیاء چلبی ازایران ۳۷۰  سال پیش (۲): مرند و تبریز

از نخجوان حرکت کرده به سوی تبریز به راه افتادیم و در این مسیر از روستای کسیک کند که مقبره میرزا رضا بن حسین بایقرا در آنجاست، گذشتیم. سر راه شهری را هم دیدیم به نام قره باغ کوچک که آب و هوایش بسیار لطیف بود و گلابی و انار آبداری داشت. در ایران دستکم سه محل نام «قره باغ» دارند. از آنجا پس از گذشتن از رود ارس، به شهر مرند واصل شدیم. در راه مرند از دو قصبه گذشتیم. یکی کرکنه (گرگر؟) بود که ششصد خانوار بود و اهالی اش کرباس می بافند، چرا که پنبه زارهای فراوان دارند. آنها  قزلباش هستند. دوم قصبه تسوی (احتمالا طسوج) بود که سه هزار خانوار دارد و آب و هوایش بسیار لطیف و اهالی اش خوش سیما هستند.

اوصاف شهر مرند باغ ارم مانند تخت خان الوند – خان نشین جداگانه ای در آذربایجان است. در گذشته ها شکارگاه فرزند امیر تیمور، شاهرخ بوده و بعد ها دچار صدمه سلطان مراد خان (عثمانی) گشته، اما امروزه به تدریج آبادان می شود. میان مرند و تبریز زمینی خشک و خالی وجود ندارد. همه جا مانند گلستان و باغ و بوستان است، اما مرند بازار، مدرسه و مکتب ندارد. این شهر متعلق به منشی خان تبریز است. مردم آن همه شیعه هستند. از آنجا نیز به سوی قبله حرکت نموده، شهر سهلان را دیدیم که خاص خان تبریز است. از آنجا همراه با سوارانی که خان تبریز برای استقبال از ما فرستاده بود، وارد شهر دلاویز تبریز شدیم.

اوصاف شهر عظیم و قلعه قدیم تبریز دلاویز – در مرکز و بازار تبریز چند هزار نفر برای تماشا جمع آمده بودند. دو ساعت تمام طول کشید تا از یک گوشه شهر به سرای خان (دارالعماره) برسیم. خان عالی شان شخصا برای خوش آمد گوئی از دیوانخانه عالی بیرون آمد و ما را استقبال نمود. ضیافت کلانی شد و گفتار های نیک و هدایای پربها مقابله گردید. آنگاه خان ما را به مهماندار و داروغه کلانتر سپرد و ما برای اقامت به باغ کلانتر رفتیم. خانه ما در آن باغ پر از خوردنی ها و نوشیدنی های رنگین و زنگین گردید. مدتی بعد خان چهل تومان نقد حمام بها، جبه و جامه زرباف و ده غلام برای خدمت به ما فرستاد. معلوم شد که قانون ایران زمین همین بوده است که به همه فرستاده های عثمانی ده  غلام جهت خدمت می فرستند. آنگاه دلالان در شهر سخن پراکنده کردند که ایلچی های عثمانی که آمده اند، سنی هستند. فرمان شاه و خان چنین است که به خلفای راشدین سخن ناسزا نگوئید، اگر سخن ناسزاگوئید، خون ناحقتان روان شود. و این مردم ناسزاگوئی نکردند. اینان به حضرت ابوبکر وعثمان چندان ناسزا نگویند، لیکن درد سرشان با حضرت عمر باشد و حاشا در حق اوست که زبان درازی کنند.

در زبان مغول نام این شهر را «تیوریس» و به زبان دری «تیوریز» گویند. به دهقانی «تاب ریز» و به زبان اصلی فارسی «تبریز» یعنی تب ریزنده گویند. به راستی نیز اگر شخص تب داری به این شهر بیاید، از آبش جان تازه ای یابد و همه تب و حرارتش فرونشیند. موسس تبریز خلیفه هارون الرشید است . زمانی که همسر او زبیده خاتون آبستن مامون بود، هارون الرشید مبالغ هنگفتی خرج کرده، این شهر را معمور نمود.  به همین جهت در زمان خلفای عباسی علمای فارسی به این شهر نام تبریز داده اند (10). تبریز در تاریخ خود بار ها تحت حاکمیت و استیلای پادشاهان و سلاطین گوناگون قرار گرفته، گاه آبادان و گاه ویران شده، پس از چندین استیلای عثمانی، بالاخره تحت حاکمیت شاه عباس صفوی قرار گرفته و باز معمور شده است.

این شهر تخت (مرکز) آذربایجان است. خان نشین است و گاه مرکز خان نشین ها نیز بوده است (11). ده هزار سرباز دارد. مفتی، شیخ السادات، ملا، کلانتر(شهردار)، منشی، داروغه (رئیس پلیس)، قوروجی باشی (رئیس نگهبانان دستگاه حکومت)، دیز چوکن آقاسی (رئیس غلامان)، چیگ یین آقاسی (رئیس زنده خواران) (11)، یساول آقاسی (رئیس نگهبانان)، اشیک آقاسی (رئیس تشریفات)، و مهمانداران خود را داراست. این  آقاها همه تبریز را ربط و ضبط کرده، عدالت را جاری می نمایند. کسی در این شهر قادر نیست به حق کس دیگری تجاوز کند.

اوصاف مساجد تبریز – سیصد و بیست محراب دارد. نوزده تای آن از سلاطین گذشته مانده، پنجاه عدد آن یادگار از خان ها و وزرای آل عثمان است. بقیه نیز به همت اعیان و اشراف مملکت ساخته شده اند. قدیمی ترین آنها مسجد جامع و عظیم زبیده خاتون است که امروزه نام «دمشقیه» دارد. مسجد سلطان محمد شام غازان در گذشته در باغ وسیعی جایگزین بود، اما امروزه در جائی تنگ و تار پنهان است.مسجد شاه ایران زمین شاه امین نشان از طاق کسرا دارد و بنائی عالی است. جمله در و دیوارش سفید رنگ، صیقل دیده و پیراسته است، طوری که کسی که در درون این مسجد باشد، بیرون رفتن نخواهد. اما شیعیان چندان میل به رفتن به این مسجد نمی کنند، زیرا در مقابل محرابش خیابانی هست که حتی ملک احمد پاشای عثمانی هم در عمرش ندیده است. بوی خوش شکوفه های گوناگونش دماغ جماعت را معطر کند و آواز پرندگان خوش الحانش حتی جماعت محزون را نیز به تبسم وادارد. در دیار عجم این عمارت را «هشت بهشت» می نامند. مسجد سلطان حسن ساخته حکمدار آذربایجان سلطان اوزون حسن است و آرامگاه او نیز که در جنب همین مسجد قرار گرفته است. همچنین مسجد های شاه عباس، شاه اسماعیل، شاه مقصود و چهارمناررا نیز می توان شمرد. اما برخلاف مسجدهای روم و عربستان، در ایران، آنچنان مردم زیادی در مساجد بزرگ جمع نمی شوند و به صورت جماعت نماز نمی خوانند. آنها وقت اذان می آیند، نماز خوانده و مسجد را بدون تامل زیاد ترک می کنند.

مدرسه های تبریز – چهل و هفت مدرسه بزرگ دارد که هنوز همه دارالتدریس های معمور و آبادان هستند. بزرگ ترینشان مدرسه شاه جهان (جهانشاه) است. تقریبا بیست دارالقرا (مکتب قرائت قران) هم دارد. لیکن حقا که عجم ها نتوانسته اند قرائت صحیح قران را بیاموزند. اکثرا غلط تلاوت می نمایند.

دارالحدیث های تبریز – هفت دارالحدیث دارد. اما علمای تبریز شهرتی در علم حدیث نیافته اند. آنان طبق کلام حضرت علی رضی الله و دوازده امام رفتار می کنند. می گویند «قال صلی الله تعالی و سلم…» و آنگاه کلام علی را به صورتی نامعقول نقل می کنند. برخی احادیث صحیح را نیز تلاوت می نمایند، اما آنچه که مقبولشان است، کلام علی است. چندین هزار کتاب «حدیث مرتضی» دارند.

تکیه ها وخانقاه های درویشی – یکصد و شصت تکیه دارد که معروف ترینشان اینان هستند: تکیه شمس تبریزی، تکیه بولدق خان، تکیه زینب، تکیه عقیل و تکیه میر حیدر.

چشمه ها و آب های روان تبریز – شش چشمه روان دارد که سرچشمه همه از کوه سهند است. به غیر از چشمه ها، در بیرون و درون شهر نهصد کاریز و قنات وجود دارد.

سقا خانه های تبریز – یکهزار و چهل سبیل (سقاخانه) دارد. سقاخانه قل رستم خان، سقاخانه شاه اسماعیل، سقاخانه خدابنده کور، سقاخانه خواجه شاه، سقاخانه رضا و سقاخانه یار علی از مشهورترینشان است.

محله های تبریز – در این دیار محله را «دروازه» می نامند. حدودا یکهزار و شصت دروازه دارد، از جمله: دمشقیه، پل باغ، میخواران، رزجو، شتربان، خیابان، سرخاب، امیرقز، سرداب، چهارمنار و میار میار.

عمارات اعیان و اشراف – حدودا یکهزار و هفتاد عمارت اعیانی دارد. ازآن جمله اند عمارت الله ویردی خان در محله امیرقز، عمارت رستم خان، عمارت پیر بودان (بوداق؟) خان  و همچنین عمارت بند خان در محله ری و عمارت مخصوص خان ها در جنب مسجد سلطان حسن.

کاروانسرا های تبریز – تقریبا دویست کاروانسرا دارد، از جمله کاروانسراهای زبیده، جهانشاه، شاه اسماعیل و کاروانسرای دختر جهانشاه یعنی عالم شاه.

خان های خواجگان و سوداگران تبریز – تعدادشان تقریبا یکصد و ده عدد است، از آن جمله: خان های مستقیم، فرهادیه، جعفریه، فیروز، گوهر، چیغاله زاده پاشا، کلانتر و سایره.

بازار و بازارچه های تبریز – تقریبا هفت هزار دکان دارد. هرگونه کالا و جنس در این دکان ها به فروش عرضه می شود. خواجگان بسیاری در تیمچه ها و بازارچه های شهرمشغول کسب و کار هستند.  یکی از آنها گنبدی عظیم و چهار در آهنین دارد که به بازار باز می شوند.

سیاحتنامه چلبی، چاپ نخست ترکی عثمانی، در باره تبریز و مردم آن

رنگ و روی اهالی تبریز – به خاطر آب و هوای لطیف شهر، همه مردم شهر از پیر و جوان سرزنده و تندرست هستند. رنگ روی زیبایانش همچون ورد خندان لعل گون و و دهان ناز پرورشان مانند حقه اسرار بوقلمون است. سپید رو، سیاه خط و خال، خوش چهره، اما مایل به کبر و نخوت هستند. معاشرتشان لطیف و گفتارشان شیرین است.

ظریفان و اعیان – تبریز ظریفان و اعیان بسیاری از فرقه های ضاله دارد، اما اقوام افشار، دُمدُمی، دُمبلی (دنبلی)، خلج، ترکمه (ترکمان) و گوک دولاق هم بسیارند. آنان همه از راه تجارت، ثروت قارون جمع کرده اند و همه شیعه مذهب هستند.

حکیمان و طبیبان تبریز – حدودا دوازده هزار رگ زن، طبیب، جراح، سرمه کش و چشم پزشک دارد. اما مردم به آنان چندان محتاج نیستند و از این رو این جماعت بیشتر به جمع آوری گیاهان در کوه ها می پردازند.

صالحان و مشایخ – در تبریز بیش از هفت هزار مشایخ صالح، ناصح و واعظ وجود دارد. اصولا مردم شهراحترام بسیاری به سالمندان فانی نشان می دهند و از سخن آنان بیرون نمی روند. اما مذهبشان درست نیست.

مصنفین و شعرا – ارباب معارفش هفتاد و هشت نفر است که صاحب دیوان، فصیح اللسان و بدیع البیان اند. یاوری، شابی و صائبی از معروف ترین آنان هستند.

آنچه اهل تبریز به تن کنند – اعیان و اشراف شهر سربندی چند رنگ و یا سرخ به سر خود بندند که لفظ «قزلباش» (سرخ سر، دستار سرخ بر سر) هم از همین است. اما بیشترشان آنگونه که میان عجم رایج است، دستار سفید محمدی بر سر پیچند. در راس آن دستار کلاه صفوی نوک تیز بر سر گذارند که به آن «تاج» گویند. تاج علما بیش از دو وجب و تاج عوام یک وجب باشد. اعیان شهر پوست سمور آبی بر تن کنند و عوامش چوخه (لباس عادی پشمین) پوشند.

زبان اهالی تبریز – ارباب فرهنگ و معارف شهر به فارسی تکلم کنند، اما تره (احتمالا ترکمان، مانند بند «ظریفان و اعیان» در بالا) افشار و گوک دولاق هایش لهجه مخصوصی دارند که چند نمونه تقدیم می شود: هزه تانمه میشم (هنوز ندیده ام)، منمچون خاطرمانده اولوبدر (از من رنجیده است)، دارجنحمشم (رنجیده خاطر شدم)، یارونجشم (دشمن شدم)، آپارکیلن چاقری (شراب را بیاور) (13).

هوای تبریز – سحرگاهان در این دیار باد ملایمی وزد که آن را «نسیم» نامند و به همگان حیات جاودان بخشد. از آن جهت است که در تبریز کسی تب نمی کند و سالمندانش تا یکصد و هفتاد سال نیز عمر کنند و  هنوزحریفانی اندیشمند چون ارسطو باشند.

چاه های آب تبریز – به جزجریان آبی که از نُه کاریز تامین می شود،  نُه هزار چاه آب هم دارد. اما آب کاریز ها گواراتر از آب چاه هاست.

حمام های تبریز – بیست و یک حمام معروف و پرصفا دارد: حمام پشت کوشک، حمام شیخ، حمام جهانشاه، حمام دروازه میار میار، حمام دروازه سردرود، حمام دروازه شتربان، سرخاب، ری، شتربان و همچنین حمام دروازه رزجو (ویجویه) و حمام دروازه پل باغ. آب و هوای همه این حمام ها لطیف است و دلاک هایش جوانان عفیف و پری رو هستند.

صنایع تبریز – استادان کاملی که در تبریز در صنعت نقاشی و رسامی، زرگری و خیاطی کار و فعالیت می کنند، در هیچ دیار دیگری یافت نمی شوند. از محصولات تبریز بخصوص پارچه های فاخری نظیر حریر، مخمل و «دارایی» (نوعی پارچه ابریشمی) با نام «پارچه تبریز» معروف شده است.

خوردنی ها و نوشیدنی های تبریز – لواش، نان جو، سنگک، حلقه روغنی، نان گرد سفید (کوکه؟)، چهل نوع پلوی لذیذ، کباب کبک، حلیم و هریسه، ماست آبه (آش ماست)، دُلمه و پالوده های تازه تبریز معروف است. میوه های آبدار و رنگارنگش نیز زبانزد است، به ویژه گلابی نجم خلف، گلابی پیغمبر، سیب میلانی، زردآلو، سیب نجم احمدی، انگور خرد دانه، انگور رزاقی و ملکی، زردآلوی طبرزدی، جزیره مجدالدینی و گلابی زنانه. از نوشیدنی های مشهور تبریزمی توان از شیره هفت نوع انگور سلطانی، شراب ناب انگور ملکی، شراب انار، شراب گلنار، آب عسل و برای مردم عادی شراب ارزن و برنج نام برد (14).

گردشگاه ها و تفریحات – کوه سرخاب: هنگام نیمروزی اگر به قله اعلای این کوه برآیید، می توانید دریاچه اورمیه (رومیه، ارومیه) را نیز ببینید. فاصله این کوه تا تبریز یک فرسخ است. گردشگاه های تبریز عبارت از چهل هزار باغ و باغچه و تفرجگاه است. معروف ترینشان باغ شاه یعقوب است که در کنار مسجد شاه یعقوب قرار دارد و  خان عالی شان این حقیر را به آنجا دعوت نمود. چنین باغی در عمرم ندیده بودم. بر سر طاق آن باغ تاریخ بنای این قصر چنین نوشته شده بود: «ایلدی فرهاد ایوان شیرین، سنه 983» (سال 1575 م.). به غیر از خیابان شاه صفی که زبان از مدح آن عاجز است، باید از تفرجگاه میدان چوگان سخن گفت. در میانه این میدان دو ستون چوبی به همدیگر وصل شده اند که در بالایش طاسی نقره ای گذاشته اند. هر روز جمعه نوکران خان در آن میدان هنرنمائی کرده، تیر به سوی آن طاس اندازند و مردم به تماشا پردازند. همچنین بخصوص در روزهای نوروزکه مخصوص دیار عجم است، میان اسبانی که چهل-پنجاه روز به خوبی خورانده و پرورانده شده اند ، جنگ برپا می کنند که تماشای عظیمی است. جنگ شتر، خروس، سگ، قوچ و گاو میش نیز هرکدام تماشای جالبی است.

عاشورای حسینی –  هر سال در عاشورا یعنی دهم ماه محرم در همین میدان چوگان مراسم دیگری برگزار می شود که در آن هم اعیان و اشراف و هم مردم عادی با خیمه ها و اسباب خود جمع می شوند و صحبت ها و مراسم خاصی برای یادبود شهیدان دشت کربلا برگزار می کنند. آنها به همین مناسبت صدها هزار دیگ خیرات عاشورا می پزند و به خاطر روح شهدا بین دولتمند و گدا توزیع می نمایند. همچنین حتی اعیان و اشراف بی توجه به مقام و منزلتشان از مشک هائی که به گردن آویخته اند، آب و یا شربت به پیاله های بلور و عقیق ریخته، بین مردم تقسیم می نمایند. خان شهر نیز که در این مراسم شرکت می کند، سراپرده مخصوصی در این معرکه برپا می کند که همه اعیان شهر در آنجا جمع می آیند.  سپس «مقتل الحسین» (احتمالا روضه الشهدا) تلاوت می شود. آن هم شبیه مراسم تلاوت دعا و اشعار«مولود نبی» در بلاد روم (ترکیه) است و به محض آنکه بیان گردید که «شمر لعین حضرت امام حسین مظلوم را چنین و چنان شهید کرد»، از سراپرده منقشی که در آنجا برپا شده، پیکر سفید پوش و سر قطع شده ای که نمایانگر امام حسین است و هر دو به خون آغشته اند، در برابر چشم حضار نمایان می شود. از پی آن پیکر فرزندان امام حمل می شوند که چند ده سال پس از هجرت رسول الله  از تشنگی مرحوم شده اند. به دنبال تماشای این صحنه، غریو و فریاد از جماعت می خیزد. هر کس دچار وجد و حالتی خاص گشته،  مست و مدهوش می شود. در آن حالت صدها سلمانی تیغ بردست وارد صحنه می شوند و با تیغ های خود به سینه و بازوی هر عاشقی که خواهان ریختن خون خود در راه حسین باشد، شرحه ها زده، خون جاری می کنند. سبزه زار، خون آلود گشته، تبدیل به لاله زار می گردد. آنگاه پس از پایان این مراسم، خیرات عاشورا صرف می شود و پس از سه روز و سه شب مراسم مقتل حسین به پایان می رسد.

گشت و گذار با خان در نواحی اطراف تبریز – در حومه تبریز هفت ناحیه (محال) وجود دارد که هر کدام شامل ده ها روستای معمور و آبادان است: یکم، مهران رود که در شرق قرار گرفته و ازدروازه  تبریز پنج فرسخ فاصله دارد و روت، باسمنج و سعید آباد از دهات آن است. دوم، سردرود که در سمت غرب شهر و به باغ های آن نزدیک است. از هشتاد ده تابع این ناحیه می توان دوشت، جولان دروق، الفا بندلیس، لاکدرخ (لاکدیرج) و کجاآباد را نام برد. سوم، ناحیه «دیده هر در» (ویدهر) است که به فاصله چهار فرسخ در جنوب غرب تبریز واقع است و بیست و چهار قریه دارد. چهارم، ناحیه ارونق است که یک فرسخ از تبریز فاصله دارد، در غرب شهر قرار گرفته و شامل سی روستاست. پنجم عبارت است از رودقات که پشت کوه سرخاب و در شمال تبریز واقع است، یک فرسخ از تبریز فاصله دارد و صد قریه را شامل است. ششم جانم رود (خانم رود) است که بیست ده را شامل است. هفتم ناحیه بدوستان است که پشت ناحیه رودقات قرار دارد و از هفتاد روستا عبارت است. اگر بخواهیم همه احوال تبریز را نقل کنیم، کتابی ضخیم گردد، چرا که تبریز مشهور ترین شهر ایران زمین است و خداوند همیشه آن را معمور و آبادان نگهدارد.

(در بخش آینده این سیاحتنامه به یادداشت اولیا چلبی در باره مراغه و اردبیل خواهیم پرداخت.)


پانویس ها

(10) در اینجا اولیا چلبی به حوادث و روایات تاریخی در باره  تبریز و از جمله دست بدست گشتن آن میان ایران و عثمانی می پردازد که ما برای اختصار کلام، این بخش را نادیده گرفته به نقل مشاهدات خود این سیاح عثمانی می پردازیم. در ضمن در مورد اینکه زبیده خاتون همسر هارون الرشید مادر واقعی مامون بوده، روایت های گوناگونی هست. بنا به یک روایت، مامون را زنی از کنیزان هارون به دنیا آورده است.

(11) منظور چلبی ظاهرا مقام «بیگلر بیگی» در نظام اداری صفویان است. در این دوره ایران به ایالت های بزرگ و کوچک و هر ایالت به ولایت ها تقسیم شده بود. رئیس ایالت های بزرگ مانند آذربایجان و خراسان «بیگلر بیگی» نام داشت. کلا رئیس ایالت عنوان «خان» و یا «حاکم» داشت وحاکم ولایت «شاه» و گاه «سلطان» نامیده می شد.

(12) دردوره صفویان، گروهی از قزلباشان مسئول شکنجه «ویژه» بزهکاران و متهمین بودند و آن به این صورت انجام می گرفت که متهم ها را پیش چشم مردم تکه پاره کرده، گوشت آنها را می خوردند. این شکنجه گران صفوی «چگین» نیز خوانده شده اند که احتمالا از لغت ترکی «چیگ یین» یعنی خوام خوار می آید.

(13) تصویر و نمونه هایی که چلبی از زبان مردم تبریز می دهد، ظاهرا نشان دهنده آنند که حتی در سال های 1650 یعنی حدودا ششصد سال پس از سلجوقیان و کوچ و استقرار اقوام و قبایل ترک زبان در ایران، هنوز زبان مردم تبریز کاملا به ترکی تبدیل نشده بود. در باره «گوک دولاق » ها و دیگر زبان های تبریز به زیرنویس های  (8) و(9) در بخش نخست مراجعه کنید

(14) چلبی در جای دیگری از این سیاحتنامه که در اینجا نقل نشده، به تفصیل شرح می دهد که چگونه خان تبریز در ضیافتی که به افتخار چلبی داده بود، اصرار می نمود که چلبی نیز مانند خان شراب بنوشد، اما او به خاطر رعایت اصول دین و شریعت، از این کار امتناع نموده است. در  این صورت معلوم نیست که چگونه او بین شراب های گوناگون تبریز فرق می گذارد و آنها را تعریف می نماید. اگرچه بعید به نظر می رسد، اما شاید هم منظور چلبی از لفظ «شراب» فقط شیره و شربت میوه است که این تفسیر هم نمی تواند در مورد «شراب ارزن» و «شراب برنج» صحت داشته باشد.

——————————–

همچننین بخوانید: بخش یکم: قره باغ و نخجوان



دسته‌ها:اولیا چلبی, رنگارنگ