سایت عباس جوادی Abbas Djavadi's Website

زبان ما: ترکی آذربایجان

TDTD

عباس جوادی – در فیس بوک بحثی در مورد مفاله دیگر من «ترکی آذری ایران» درگرفته بود که اینجا فقط خلاصه اش میکنم. فکر کنم این موضوع که زبان ترکی ما را چگونه بنامیم و یا ما خودمان را بغیر ازایرانی دیگر چه بنامیم، ترک و آذری و آذربایجانی و غیره در داخل ایران اصلا و یا برای اکثریت مطرح نیست. در ایران اگر بگوئید ترک و یا تبریزی و یا اردبیلی هستید کافی است. آذری و آذربایجانی و غیره مهم نیست. یعنی همه اش درست است، غلط نیست، اما لازم هم نیست. معلوم است وقتی گفتید ترک یعنی ترک زبان هستید و معمولا (نه لزوما) آذربایجانی و یا بطور کوتاه و راحتترش آذری هستید. درترکیه و باکو تا بیائید ترکی حرف بزنید میفهمند از کجائید. ترکیه به ما ها «ایرانلی»، «آذری» میگویند و باکوئی ها اصرار دارند ما را «آذربایجانلی» بگویند. اکثرا از «ایرانلی» خوششان نمیاید. فکر میکنند ما نباید بخودمان ایرانی بگوئیم. سیاسی هایشان هم «آذربایجان تورکو» میگویند. خوب حالا يك عرب و يا آلمانى و یا ژاپنی ميپرسد «کجائی هستنید؟» برای آنها بهیچ صورت مهم نيست ترك و يا آذربايجانى و يا آذرى هستيد و و پيشينه و تكوين هويت و غيره تان چى بود. ترك بگوئيد فكر ميكنند ميگوئيد تركيه… آذرى بگوئىد معمولا نمیفهمند و یا اگر با سواد باشند فكر ميكنند منظورتان جمهورى آذربايجان است. البنه اگر اصلا اين جمهورى را بشناسد و بتواند اسمش را تلفظ كند. میگوئید: ايران. همين. فوقش هم اهل تبريز. تبریز؟ تبریز کجاست؟ و غیره. معمولا خارجيها به بقيه داستان كه من از فلان جا هستم و زبان رسمى اينست اما زبان مادرى من وغيره علاقه ندارند مگر اينكه كرم اين بحث ها را داشته باشند. يا نه؟ اصولا این، نوعی بحث تمایز و تفکیک است. بحث خصومت و دشمنی و اینها هم نیست. بحث تفکیک است. تفکیک را هم وقتی میکنند که به آن نیاز و یا علاقه ای باشد. من فکر کنم در داخل ایران به این بحث های سیاسی و یا روشنفکری فقط قشر خیلی محدودی علاقه دارند.برای اکثریت بزرگ این بحث ها اصلا مطرح نیست. در آن بحث هم عرض کرده بودم. یک خواهر زاده ام آنروز میگفت «دائی شما را بخدا این نوشته های شما را کی ها میخوانند؟» خوب، این يادآورى ها کمک میکنند تا پایم به زمین واقعیت بخورد.

26 سال پیش در یک مجله چاپ استانبول* مقاله ای در باره نام زبان ترکی آذربایجان نوشته بودم. اجازه دهید کم و بیش همان حرف ها را بطور خلاصه تکرار کنم:

یکم: زبانی که ما در آذربایجان بکار میبریم، زبانی ترکی است. ما هم آنرا «تورکی» مینامیم.

دوم: «ترکی» عموما به زبان استانداردی گفته میشود که زبان رسمی اکثریت مردم ترکیه است.

سوم: آن یکی، «ترکی ترکیه» است یعنی گونه ای از ترکی که در ترکیه صحبت میکنند. این یکی، «ترکی آذربایجان» است یعنی گونه ای از ترکی که در آذربایجان صحبت میکنند.

چهارم: بین مردم عادی خیلی ها هستند که بخاطر مرکزیت این شهر ها، به آن یکی «ترکی استانبولی» و به این یکی «ترکی تبریز» میگویند. اما وصل کردن نام یک زبان به یک شهر احتمالا کار درست و دقیقی نیست.

پنجم: زبان ها و لهجه های ترکی به درجه های مختلف بهمدیگر نزدیک و یا از همدیگر دورند. نزدیکترین ها به زبان ما آذربایجانیان ترکی ترکیه و تا حدی ترکمنی است. اوزبکی را هم تا حدی میفهمیم. اما فهمیدن قزاقی و قیرغیزی برای ما ها کار آسانی نیست.

ششم: بعضى از این گونه های ترکی بهمدیگر نزدیک تر و بعضی از همدیگر دور هستند. بخصوص با تشکل دولت های مستقلی مانند قزاقستان، ترکمنستان اوزبکستان و غیره امروزه نمیتوان به همه و تک تک این گونه های خانواده بزرگ زبان های ترکی فقط نام «ترکی» را داد. در ایران 300-400 سال پیش به ترکی ما «ترکی صفوی» و یا «ترکی قیزیلباشی» هم میگفتند. تا اوایل قرن بیستم در قفقازو روسیه به زبان ترکی آذربایجانیان عموما «ترکی» و حتی«تاتاری» میگفتند.

هفتم: ترکی ما به ترکی ترکیه از همه نزدیکتر است. اما بین این دو هم فرق های زیاد لغوی و دستوری و تلفظی هست. بعضی ها این بحث را سیاسی و ایدئولوژیک کرده اند. بعضی ها میگویند همه اینها از ترکی ترکیه گرفته تا قزاقی و اویغوری عموما «ترکی» هستند با «لهجه» های گوناگون. این بحث ها این جنبه درست را دارند که بهر حال همه اینها یک ساختار کلی دارند و از یک سرچشمه آب میخورند : از خانواده بزرگ زبان ها و لهجه های ترکی. مثل فارسی ایران، کردی، بلوچی، گیلکی، و مازندرانی و بدخشی و غیره که خانواده بزرگ زبان های ایرانی را تشکیل میدهند. اما وقتی این بحث غیر عملی میشود و به درد نمیخورد که بخواهید معین کنید منظور کدام ترکی است؟ ترکی آذربایجان یا ترکی ترکیه؟ نام «ترکی» و یا «تورکی» معین نمیکند که منظور کدام ترکی است همانگونه که درست و کافی نیست به فارسی تاجیکی، فارسی دری افغانستان و فارسی ایران و همچنین گیلکی و یا کُردی و تالشی فقط یکجا «فارسی» گفت.

هشتم: علاوه کردن یک پسوند به نام یک کشور و یا منطقه برای نامیدن یک زبان شاید بعضا رایج است اما اصولا درست نیست: مثلا «کانادائی» یعنی چه؟ انگلیسی کانادائی یا فرانسوی کانادائی؟ از زمان شوروی به بعد در جمهوری آذربایجان زبان ترکی آنجا را فقط «آذربایجانی» نامیدند و احتمالا این کار و اصرار در این نامگذاری دلیلی سیاسی داشت تا به ترکی بودن زبان اکثریت مردم آذربایجان سایه بیاندازند و مانع احساس نزدیکی مردم با ترک زبان های ترکیه شوند. از آن زمان ببعد در باکو به زبان ما «آذربایجانجا» یعنی «آذربایجانی» میگویند و هنوز هم در جمهوری آذربایجان اکثریت مردم زبان مادری خود را «آذربایجانجا» مینامند و نه «تورکجه» و یا «تورکی».

و اما تعبیر «آذربایجانجا» هم در ایران رایج نیست و هم اساسا مثل تعابیر«کانادائی» و یا «استرالیائی» درست نیست. در آذربایجان ترکی هم حرف میزنند، بعضی ها کردی و تالشی و یا ارمنی و آسوری هم حرف میزنند. نام «آذربایجانی» معین نمیکند که منظور ترکی آذربایجانی است.

نهم: بنظر من، ما، بین خودمان که «تورکی» میگوئیم و خوب است. اما وقتی میخواهیم تفکیک کنیم که منظور ما کدام ترکی: ترکی آذربایجان و یا ترکی ترکیه است بهتر است بگوئیم «ترکی ترکیه» ودر مقابل: «ترکی آذربایجان»، «ترکی آذربایجانی» و یا «ترکی آذری» که معین شود منظور آن نوع ترکی است که در آذربایجان استفاده میکنند. در ترکیه و غرب هم اصولا به زبان ما فقط «آذری» میگویند که تعبیری کوتاه تر است و تلفظش راحت تراز «آذربایجانی» و «ترکی آذربایجانی» و غیره. برخلاف تعصب و اصرار بعضی ها این تعبیر «ترکی آذری» هم غلط نیست.

دهم: از این تعبیر ها دو جناح با دو نگرش کاملا متفاوت و متضاد در مورد لفظ «آذری» حساسیت دارند. یک جناح ترک های ناسیونالیست که میگویند وقتی «آذری» میگوئیم حتما اشاره ای به زبان قدیم آذربایجان میکنیم و میخواهیم ترکی بودن زبان کنونی را نادیده بگیریم. بنظرم این حساسیت موردی ندارد. در ترکیه هم غالبا به زبان ترکی ما «آذری» و یا«آذری جه» میگویند وغربی ها هم «آذری» میگویند. اگر این تعبیر به معنای ترکی آذربایجانی کنونی تا این حد مورد استفاده قرار میگیرد بنا براین بدی ندارد و غلط نیست. امروز وقتی فلان کس اهل ترکیه و یا آمریکا «آذری» میگوید منظورش زبان تاتى – فارسى هزار سال پیش که در آذربایجان و قفقاز بکار میرفت، نیست، ترکی آذربایجانی و یا ترکی آذری است.

بعضی ناسیونالیست های ایرانی هم به جنبه ترکی زبان ما ایراد میگیرند که گویا این، در تضاد با ایرانی بودن ماست که اصلا ربطی ندارد و این حساسیت ها ظاهرا بدان جهت است که این افراد تصور میکنند که هرکس ایرانی باشد باید حتما زبان مادری اش فارسی باشد و اگر زبان مادری بعضی از ایرانیها را ترکی بنامیم وحدت ملی ایرانیان متزلزل حواهد شد! در حالیکه در ایران ده ها زبان و لهجه رایج است، یکی هم ترکی. ترکی ترکمنی و قشقائی هم هست. ربان ها و لهجه های دیگری هم هستند مانند کُردی، عربی، بلوچی و غیره. همیشه هم بوده و ایران هم تجزیه نشده. بالاخره نمیشود که نام یک زبان را صرفا با حساسیت ها و نگرانیهای سیاسی و ایدئولوژیک اینطرف و آن طرف کشید.

یازدهم و نتیجه: اگر از این بحث ها جنبه ایدئولوژیک و ناسیونالیستی را بگیریم خیلی بهتر و درست تر خواهد شد. عملی تر و راحت ترش هم همین است.

————————-

*Türk Dünyası Tarih Dergisi, Istanbul, Haziran 1987

——————————
از فیس بوک:

دوست یکم: منجه موقاییسه مقامینا گلمه‌یینجه جوغرافی اَکی (آذربایجان) ایشلتمک لازیم دئییل. هئچ دیلینه «تورکیه تورکجه‌سی» دئیه‌ن تورکیه‌لی گؤردونوزمو؟
دیلیمیزین آدینا دائما بیر جوغرافی آدینی اکله‌مکله، اونو تورک دیل-لهجه‌لری ایچه‌ریسینده تورکچه‌دن (تورکیه تورکجه‌سینده) آشاغی سالمیش اولوروق.
آما «آذری» لفظی کیملیک انکاری‌نین رمزی‌دیر. هله کسروی‌نین دئدیگی کیمی دئییل، «آذری»نی، «آذربایجانی»نین قیسا شکلی گؤرسک بئله، بو تورکجه اولمایان قورولوش بیر جوغرافی منسوبیتی اولا بیلر ساده‌جه، دیل آدی دئییل. «آذری» سوزو اوستونده اولان حساسیت، اونون «آذری تورکجه‌سی» ترکیبینده ایشلتمه‌سینی ده چتین ائدیر.
مینم باخیشیمدا دیلیمیزین رسمی و اصلی آدی «تورکجه»دیر. اونا «تورک دیلی»، «تورکی/تورکو» آدلاری ایشله‌نیر.

عباس جوادی: دوز. مقایسه مسئله سی اولماسا بیز دده – بابا اصولی «تورکی» دییه ریک. بو دا کاملا دوزدور. بیز شهر لر آراسیندا مقایسه اولاندا ئوزوموزه «تبریزلی» «اردبیللی» و غیره دییه ریک آما دیل مسئله سینده فارسلارینان (یعنی فارسی دیللی لیرینن) مقایسه اولاندا ئوزوموزه «تورک» (یعنی تورک دیللی) اونلارا «فارس» (یعنی فارس دیللی) دییه ریک… مقایسه موضوع سی شهرلر اولاندا دییه رک: بیز تبریزلیلر، او اردبیللی لر… تورکیه تورکلری اولاندا اونلارا «تورک» ئوزوموزه «ایرانلی» و یا «استانبول تورکی» – «تبریز تورکی» دییه ریک. همیشه بئله دیر: هویت و تمایز بیری نین ئوزونو باشقاسیینان مقایسه ائله یینده معین اولار. بو باره ده الیمده بیر مقاله وار. بوگون صاباح قورتاراجاغام.

دیل بیر آز فرقلیدیر آما «هویت» مسئله سینی منجه هر کسین ئوز اختیارینا گره ک قویاسان ئوزی تصمیم توتسون کی، هویتی ندیر. هئچ کسه زورونان «سن ئوزونو بئله و یا ائله حس ایله مه لیسن» دئمک اولماز. مثلا من ئوزومو تبریزلی (ساعات قاباغیندان) بیلیرم، تورک (یعنی تورک دیللی، قوم و نژاد معناسیندا یوخ)، آذربایجانلی و ایرانلی بیلیرم. اصفهانلی و یا اورمیه لی قاباغیندا تبریزلی، فارس قاباغیندا تورک. خراسانلی قاباغیندا آذربایجانلی. تورکیه لی و یا افغانستانلی قاباغیندا ایرانلی بیلیرم.

دوست یکم: دوغرودور، اینسانلارا زور ائله‌مک اولماز.

دوست دوم: آذری سؤزجویو مشترک لفظی دیر؛ دئمک ایکی آنلامدا ایشلنمیش بیر سؤزجوکدور. بیریسی اسکی زامانلاردا کوردجه‌یه ـ تاتجایا اوخشار بیرلهجه‌نین آدی. بیریسی ایسه، گونوموزده تورک دیلی‌نین لهجه‌لریندن بیری‌نین آدی. بو آرادا سؤزجوک بیر دیر آما دلالت ائتدیگی آنلاملار ایکی بام باشقا دیلین آغیزلارینی گؤستریر. بونا اساس، ترکی آزری دئدیگیمیز زامان، کیمسه اسکی زامانلاردا یوخ اولموش بیر لهجه‌نی باشا دوشمور. بلکه گونوموزده آزربایجاندا دانیشیلان تورکجه‌نین آدی اولدوغونو بیلیر. بو آرادا آزربایجانلیلار آراسیندا میلی کیملیک گرگین‌لیگی یاراتماق ایسته‌ین‌لر، بو ایکی آنلامی بیربیرینه قاتیر و اصطلاحا مغالطه ائدیرلر و حتی بو تورک دیلینی او تاتی‌یه بنزر لهجه‌نین ادامه‌سی کیمی گؤسترمک ایسته‌ییرلر کی گولونج و یانلیشلیغی آچیق دیر. «ترکی آزری» اصطلاحی، تورک دیلی‌نین بیر لهجه‌سی کیمی دونیادا تثبیت اولموش دورومدادیر. بو استعمال مستقل بیر وضع اساسیندا دیر. آزری سؤزجویو اولماسا بیله، آزربایجان تورکلری‌نین لهجه‌لرینی گؤسترمک و معین فرقلیکلرینی بیلدیرمک اوچون بیر اؤزل آدین یئری تورک دیلی یا تورکجه اساسا بوتون تورک لهجه‌لرینده (اویغور، اؤزبک، ترکمن، تاتار و …) دانیشان قوملارین دیللری‌نین آدی دیر. ایراندا تورک سؤزجویو دیل و کیملیک کیمی قوللانماق، اصیل کیملیگه دایانماق کیمی دیر.بوش دور. حداقل علمی ساحه ده.

برچسب‌ها: , , ,

دسته‌بندی شده در: ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای میانه, زبان و ادبیات

پاسخی بگذارید

Please log in using one of these methods to post your comment:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s