گؤرمک و گؤرماخ

A Design by Abol Bahadori

A Design by Abol Bahadori

عباس جوادی – ترکی آذری جزو شاخه زبان های ترکی «غربی» و یا «اوغوز» است. ترکی ترکیه و یا ترکمنی هم همینطور. این را میدانیم. یک ویژگی ترکی غربی وجود قاعده «هماهنگی مصوت ها» ( ویا «هماهنگی واکه ای») است که باعث میشود نوع مصوت های یک واج ریشه (مثلا «گئت» و یا «قال») مصوت پسوند هائی را که به آن واج ریشه اضافه میشوند تغییر دهد که در مورد دو مثال قبل میشود: گئت – مک، اما: قال – ماق. به این نمونه ها توجه کنید:

get-dim, gir-dim, gör-düm, gül-düm
اما:
al-dım, qır-dım, qoy-dum, bur-dum
که در مورد مثال های نخست مصوت های پسوند ها درست مانند مصوت های واج ریشه «پیشین» اند یعنی:
e, i, ö, ü
و در مورد مثال های گروه دوم مصوت های پسوند ها درست مانند مصوت های واج ریشه «پسین» اند یعنی:
a, ı, o, u

این قاعده برای زبان های استاندارد است مثلا ترکی استاندارد ترکیه و یا آذری. اما در لهجه های محلی این قواعد لزوما رعایت نمیشوند. مثلا در لهجه تبریز ترکی آذری ما «گؤرمک» و یا «بیلمک» نمیگوئیم، بلکه «گؤرماق» (در واقع «گؤرماخ») و «بیلماق» («بیلماخ») میگوئیم. چرا؟

بعضی ها این را مربوط به تاثیر فارسی بر ترکی تبریز دانسته اند. بنظر من این تصور درست نیست چرا که دلیلی نیست  تاثیر فارسی در درجه اول نه بر واژگان، جمله سازی و تلفظ بلکه بر کلمه سازی زبان و قواعد مورفولوژیک آن باشد. یک علت دیگر در آنست که عین همین عدم رعایت قاعده «هماهنگی مصوت ها» را در بعضی لهجه های ترکی مانند زبانهای شاخه «قارلوق» (اوزبکی، اویغوری و ترکی ایلی چین) هم می بینیم.

با این ترتیب این ادعا که اختلال در «هماهنگی مصوت ها» در اوزبکی هم ناشی از تاثیر قوی فارسی است منطقی بنظر نمیرسد چونکه این وضع را در آن زبانهای ترکی مانند اویغوری و «ترکی ایلی» چین که از حوزه فرهنگی و زبانی فارسی دور ترند هم میتوان یافت.

من مطمئن نیستم و در این مورد اطلاع کافی تاریخی ندارم. اما تا جائی که میدانم بعضی ها گفته اند که این احتمالا در رابطه با لهجه قبایل ترک زبانی میتواند باشد که در زمان کوچ قبایل ترک زبان از آسیای مرکزی به ایران و آناطولی بخصوص در تبریز و اطراف آن مسکون شده اند که احتمالا فقط از اوغوز ها نیوده اند. اگر این فرضیه درست باشد، موضوع احتمالا بر سر دوره اتابکان، مغول وایلخانیان باید باشد و کوچ هائی که در این زمان به پایتخت آن دوره یعنی تبریز شده است.

توضیح اینکه در زبانشناسی توصيفى و معاصر گونه ها، لهجه ها و یا زیر گونه ها و زیر لهجه ها هرگز بعنوان شکل بد و یا غلط یک زبان در نظر گرفته نمیشوند. این نیست که زبان استاندارد که در مدارس تدریس میشود و در ادارات و رسانه ها بکار میرود گونه درست و لهجه های مختلفی که از استاندارد فرق میکنند گونه غلط و یا ابتدائی آن زبان هستند. فقط اینست که از میان ده ها و شاید صد ها گونه و لهجه یک و یا دو لهجه در جریان تاریخ و روند فرهنگی و ادبی آن جامعه تبدیل به گونه استاندارد شده است. این روند در همه زبان ها بوده و هنوز هم هست.

برای اطلاع: در خود زبان اوزبکی امروز سه شاخه لهجه ای وجود دارد: لهجه قارلوق که دور و بر سمرقند، تاشکند و جیزّخ متمرکز بوده اما به همه کشور پخش شده، لهجه قیپچاق که بیشتر درمنطقه قراقالپاقستان و نزدیک به مرز قزاقستان بطور متمرکز تکلم میشود و لهجه اوغوز که همان شاخه ترکی غربی در داخل زبان کلی اوزبکی است و بیشتر در منطقه خوارزم تکلم میشود.  از این سه گروه که هرکدام ده ها زیر گروه لهجه ای خود را هم دارد و در طول صد ها سال از نظر جغرافیائی هم تا حد زیادی مخلوط شده اند لهجه قارلوق بیشتر از دیگران مُهر خود را بر زبان استاندارد اوزبکی معاصر زده است. از بین این لهجه ها قیپچاق تا حدی از اوغوز و قارلوق دور تر و به قزاقی و قیرغیزی نزدیک تر است. مثلا مصدر «گؤرمک» و «گؤسترمک» ترکی آذری استاندارد و یا ترکی استاندارد ترکیه را مقایسه کنیم:

ترکی ترکیه و ترکی آذری استاندارد: گؤرمک، گؤسترمک
ترکی تبریز: گؤرماق، گؤرستماق (در واقع گؤرماخ، گؤرستماخ)
اوزبکی قارلوق: کؤرماق، کؤرستماق (در واقع: کؤرماخ، کؤرستماخ)
اوزبکی اوغوز: گؤرمک، گؤرستمک
اوزبکی قیپچاق: کؤروو، کؤرستوو

(توضیح اینکه تلفظ «آ» در گؤرماق و یا کؤرماق یعنی چه در آذری و چه در اوزبکی چیزی بین «آ» و «او» است.)

از این جهت بنظر من (1) نبودن و یا کامل نبودن قاعده هماهنگی مصوت ها در ترکی تبریز و یا اوزبکی لزوما نشانه تاثیر فارسی نیست، ویژگی لهجه ای و یا زبانی این دو است و (2) طوری که قید شد درست است که «گؤرمک» و يا «گؤسترمك» در ترکی آذری، استاندارد کتبی است اما «گؤرماق» (ویا «گؤرماخ») و «گؤرستماق» («گؤرستماخ») بهیچ وجه غلط نیست بلکه یکی از ده ها و یا صد ها شکل دستوری است که در آذربایجان ایران ویژگی لهجه ای است و در اوزبکستان به استاندارد تبدیل شده است.



دسته‌ها:ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای میانه, زبان و ادبیات

برچسب‌ها:

نطری دارید؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s