سایت عباس جوادی Abbas Djavadi's Website

خزر ها و نفوذ ترکی در قفقاز و ایران

دولت خزر ها در اوج خود حدودا زمان ظهور اسلام

دولت خزر ها در اوج خود حدودا زمان ظهور اسلام

عباس جوادی – آیا ترکی با نفوذ خزرها و حتی قبل از آنها هون ها به قفقاز و ایران به زبان اکثریت مردم آذربایجان تبدیل شده است؟

این نظریه از هر جهت که نگاه کنید نا درست جلوه میکند. همه شواهد و نشانه ها این تشخیص مورخین غربی و اکثر مورخین ترکی را تائید میکنند که ترکی بعد از سلجوقیان و شروع مهاجرت اقوام ترک زبان در قرن یازدهم به ایران و آناطولی (آناتولی) بتدریج  و در عرض صد ها سال به زبان اکثریت مردم آذربایجان و آناتولی تبدیل شده است.

اینکه خزر ها قبل از اسلام در شمال قفقازحضور داشته اند  یقین است. پیش کسوتان خزر ها یعنی هون ها حوالی  سده های یکم تا هفتم پس از میلاد  از شرق آسيا و چين كنونى آمده همراه با ده ها قبیله و ایل دیگر خاقانات غربی ترک ها و دیگر اقوام آسیای میانه را بنیاد نهادند که بر سرزمین وسیعی شامل آسیای مرکزی، روسیه و قفقاز حاکم بود. گروه هائی از هون ها کوچ خود را بسوی اروپای شرقی ادامه دادند و در آنجا با اقوام اروپائی در آمیختند و حتی بالاخره امپراتوری روم را سرنگون کردند. هون ها ظاهرانوعی «کنفدراسیون» قبیله ای و عشایری بودند شامل اقوام و زبان ها و فرهنگ های گوناگون. از آنها جز يك عده اسامى كه در رابطه با آنها در آثار ثانوى ذكرشده، باقى نمانده است كه به قول اوتو منخن هلفن  پژوهشگر معروف تاريخ هون ها احتمالا اصليت تركى، يا ايرانى، ژرمن و يا يونانى دارند. با در نظر گرفتن منشاء هون ها یعنی منطقه کوه های آلتای در بین چین، مغولستان و روسیه، احتمال قرابت قومی شاخه ای از هون ها با اجداد ترک های امروزی قابل تصور است. بعضی ها آنها را به هان های چین و دیگران حتی به گروه های رنگارنگی از جمله سغدیان ایرانی نسبت میدهند. اما تصور اینکه هون ها یکرنگ بودند و از نظر قومی همه شان با ترک ها قرابت داشتند اشتباه است. ثانيا ترک نامیدن هون ها و زبان آنها اشتباه بزرگتری است و بنظر میرسد بیشتر بخاطر انگیزه های سیاسی است که این مسئله مطرح ميشود. در نهايت هون ها مثل موج مغول ها آمده از شمال، از بالاى سر ايران گذشته اند ولى ايران حداقل از اين موج مجموعا در امان مانده است. . يعنى هون ها نميتوانستند زبان قفقاز جنوبى و طبيعتا ايران را تغيير دهند.

و اما خزر ها. مدتی بعد این «کنفدراسیون» هون ها  بهم خورد. گروهی که حدودا مدتی قبل از ظهور اسلام در شمال و غرب خزر تا کریمه در سواحل دریای سیاه را تحت کنترل خود در آورد «خزرها» و یا ترک های خزر بودند. اینها هم به گفته بسیاری منابع رنگارنگی قومی و زبانی داشتند. اما قرابت آنها با اقوام رنگارنگ ترک در آسیای میانه مشهود تر از هون هاست. این را با احتیاط میگوئیم چونکه از خزرها بجز چند کلمه و تعبیر مندرجه در منابع ثانوی از جمله یونانی چیزی باقی نمانده است. بعنوان گروه ملی و قومی هم بعد از قرن یازدهم میلادی از بین رفته در اقوام و ملل منطقه مستحیل شده اند.

از نظر سیاسی خزر ها بیشتر در ماوراء قفقاز و بخصوص شمال دریای خزر و روسیه کنونی مستقر بودند. بهمین جهت به آنها «خزر» و یا «خزری» میگفتند. هر بار زور خزر ها بر ايران و بيزانس چربيده است به قفقاز جنوبى يعنى باكو و دربند و گرجستان هم شبيخون زده و آنها را خراج پرداز خود كرده اند.. اما در منطقه قفقازجنوبی یعنی جمهوری کنونی آذربایجان تعداد خزر ها کم و محدود بود و بهر حال بيشتر از اهالى محلى نبود چرا که نفوذ و دست اندازی آنها محدود بود و هر بار آنها با ایرانیان ساسانی و بیزانس و همچنین پادشاهان محلی روبرو میشدند. مثلا آنها از زمان ساسانیان، یعنی قبل از اسلام به ایران  دست اندازی میکردند. گاه در قفقاز جنوبی بعضی مناطق را میگرفتند و گاه عقب نشینی میکردند. بین ایران ساسانی و خزرها از یک طرف و خزر ها و بیزانس (روم شرقی) هم گاه جنگ و گاه صلح بود. شهر دربند مرز بین ایران ساسانی و مملکت خزر ها بود و درواقع به نیت پاسبانی مرز ایران ساخته شده بود.

خزر ها بعد از سال 720 به شمال سلسله كوه هاى قفقاز عقب نشينى كرده و شهر آتيل در ساحل ولگا را پايتخت خود كردند. اما بعد از سال هاى 850 حكومت آنها دچار زوال  شد. آنها بیشتر از تجارت کاروان ها بین شرق و غرب و شمال و جنوب خراج میگرفتند اما رفته رفته با فشار اعراب از جنوب، بیزانس از غرب و روس ها از شمال روبرو شدند. در قرن دهم حاکمیت آنها کاملا از بین رفت و بعنوان قوم هم آنها در اقوام این مناطق مستحیل شدند.

در بعضی کتاب های تاریخ زبان و ادبیات ترکی که در باکو و ایران چاپ شده از هون ها و خزر ها بعنوان «اقوام ترک» یاد میشود که زبان ترکی را برای اولین بار در قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان کنونی) به زبان اکثریت مردم تبدیل کرده اند. طبق این نظریه زبان ترکی ابتدا از طریق هون ها و سپس خزر ها در شمال رود ارس تبدیل به زبان بخشی از مردم شده و سپس با آمدن سلجوقیان به ایران از آسیای میانه در قرن یازدهم، در جنوب ارس هم ترکی زبان اکثریت آذربایجانی ها شده است. این نظریه ها که در منابع غربی از آن اثری نیست، هم از نظر تحولات سیاسی و هم تاریخ زبان از احتمال دور است و نشانه ای در تائید این مدعا نیست.

نظر به اینکه هون ها گروهی از اقوام گوناگون با زبانهای گوناگون بودند و نوشته اى از خود آنها و زبان ها و فرهنگشان نمانده ترکیب قومی و زبانی هون ها را نمیتوان دقیقا مشخص کرد. آنچه که یقین است این است که  منشا جغرافیائی هون ها آسیای مرکزی بوده که منشا اقوام ترک، ایرانی (سغدی)، مغول و دیگر قبایل هم بود. احتمالا میتوان در مورد مراحل بعد تر هون ها و بخصوص هون های غربی زمان آتیلا و  پسرش بلدا يعنى «دوره اروپائى» آنها گمانه زنی بهتری کرد اگرچه ازاين دوره هم آنها چيزى از خود بجانگذاشته اند

و اما در باره خزر ها طوری که گفته شد از نظر زبان و فرهنگ از آنها چیز چندانی باقی نمانده است. چند ده واژه و تعبیری که در منابع خارجی از جمله یونانی و عبرانی در باره زبان خزری قید شده نشان میدهد که احتمالا زبان آنها با زبان های ترکی آسیای میانه قرابت داشته و از خانواده زبان های ترکی شرقی آسیای میانه بوده است. در حاليكه احتمالا زبان خزر ها تركى شرقى بود تركى آذربايجان از شاخه تركى جنوبى و غربى است. از این جهت هم تصور اینکه ترکی در آذربایجان همراه با خزر ها گسترش یافته و تبدیل بزبان مردم شده است دور از واقعیت بنظر میرسد.

با این وجود بنظر میرسد خزر ها اولين عناصر ترك زبان در شمال قفقاز بودند که حدودا قرن پنجم پس از میلاد یعنی تقریبا هزار و پانصد سال پیش به این منطقه آمده و ساکن شده  و بعد از یک دوره حکومت منطقه ای که حدودا دویست تا سیصد سال طول کشیده از بین رفته است.

در این مدت خزر ها  اگرچه در شمال رود ارس که زیر حاکمیت ساسانیان بود با ايرانيان تماسهائى داشته اند اما نفوذشان حتی دربهترین دوره دست اندازی هایشان به ندرت به جنوب ارس يعنى آذربايجان ايران میرسید. با وجود نفوذ عنصر تركى به شمال قفقاز از طريق خزر ها كه مثلا استاد رحيم رئيس نيا هم در مبحث «دگرگشت زبان در آذربايجان» به آن اشاره ميكند، اين نفوذ  بسيار ضعيف تر و كوتاه مدت تر از آن بوده كه زبان مردم را حتى در شمال ارس عوض كند در حاليكه در جنوب ارس يعنى آذربايجان ايران و تركيه كنونى زبان و فرهنگ خزر ها اصولا تاثيری نداشته است. از این نقطه نظر من با ادای احترام به استاد دکتر جواد هیئت عرض میکنم که بنظرم گفته ایشان در کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» مورد هون ها و خزر ها درست بنظر نمیرسد. ایشان آنجا اين  نظر را میدهند که  زبان مردم امروز آذربایجان قفقاز احتمالا در زمان هون ها و سپس خزر ها ترکی شده ولی زبان آذربایجان ایران بعد از سلجوقیان به ترکی تبدیل یافته است. شخصیت های علمی صاحب رای در مورد هون ها از قبیل اوتو منخن هلفن میگویند هون ها ترکیبی از اقوام و طوائف مختلف با هویت های مختلف بودند و از سوی دیگر چیز چندانی بجز چند واژه و نام از آنها باقی نمانده که این اشارات هم امکان گمانه زنی را نمیدهند. بنظر بنده همه صرفنظ ار آذربایجان ایران حتی آذربایجان کنونی قفقاز هم مجموعا (صرفنظر از چندین حمله خزر ها به دربند و شیروان و شبیخون های گذرا) مجموعا از اشغال و هجوم خزر ها و طبیعتا هون ها در امان بوده و اگر هم حتی زبان خزر ها و هون ها را مرتبط به ترکی باستان بدانیم (که خود این فرض شدیدا مورد تردید است)، فرصت و امکان چندانی برای تغییر زبان آذری های شمال ارس نبوده و این کار هم بعد از سلجوقیان و اتابکان انجام گرفته است.

—————–

در ضمن بخوانید:

عباس جوادی: دگرگشت زبان اکثریت مردم آذربایجان

 

Kamuran Gürün: Türkler ve Türk Devletleri Tarihi; Ankara 1981.

Advertisements

برچسب‌ها: ,

دسته‌بندی شده در: چشم انداز آذربایجان و ایران, ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای میانه, دگرگشت زبان آذربایجان و آناتولی, رنگارنگ, زبان آذربایجانیان در ۱۰۰ پرسش

پاسخی بگذارید

Please log in using one of these methods to post your comment:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s