دوره های تاریخ

IranHistoryPeriods3در مباحث و مقالات تاریخی از دوره پیشا تاریخ (ما قبل تاریخ)، دوره باستان، قرون وسطی (سده های میانه) و یا دوره معاصر و مدرن سخن میرود.

اینها یعنی چه؟ هرکدام کی شروع میشود و کی به پایان میرسد؟

مراحل تاریخی را چگونه باید تقسیم بندی کرد؟

جواب این سوال آن است که این اولا بستگی به کشور و منطقه اش دارد. تحولات مثلا بین النهرین و یا ایران و آناتولی با یونان و روم و اروپا و یا از سوی دیگر چین و آفریقا یکی نیست. در بعضی مراحل تاریخی بخصوص بین مناطق همسایه یکسانی و یا تشابه محتمل است اما این هم ممکن و محتمل است که که مشخصات هر مرحله در هر منطقه فرق کند. ثانیا هیچ مرحله ای در تاریخ و روز و ساعت دقیقی به پایان نمیرسد و مرحله بعدی هم سر ساعت معین و روز معین شروع نمیشود بلکه این، جریانی غالبا تدریجی است. مثلا دوران «معاصر» که میگویند یکشبه آغاز نمیشود و حتی در تخمین و تشخیص افراد، در این تاریخ ها ممکن است یکی دو قرن فرق باشد. و ثالثا هر مورخ و هر دانشمند حوزه های دیگر مانند باستانشناسی و معماری و ادبیات و یا زبان و مردم شناسی ممکن است طبقه بندی های خود را داشته باشد.

اما در نهایت بسیاری از این تقسیم بندی ها به همدیگر نزدیک اند. و یا اقلا معیار های آن زیاد هم از همدیگر دور نیستند.

میتوانید بگوئید که این یعنی این قبیل تقسیم بندی ها نسبی و شخصی هستند و یا در هر منطقه جغرافیائی فرق میکنند. این، تا حدی درست است. اما مثل اکثر حوزه های دیگر علمی مانند تقسیم بندی کره زمین به قاره ها، تقسیم زبان ها به «خانواده ها» و گروه های زبانی، تقسیم مواد پایه ای هستی مادی در یک جدول تناوبی عناصر شیمیائی، ساده تر و عملی تر است که بخاطر بررسی، تحلیل و یادگیری آسانتر و بهتر تاریخ، این علم هم به دوره های مختلف تقسیم شود اگرچه افراد میتوانند در این مورد نطر های مختلفی داشته باشند.

بررسی تحولات مربوط به زبان ها هم مشمول همین قاعده است. به این جنبه، بعدا خواهیم پرداخت.

اما مشاهده شباهت ها و اختلافات چندان مشکل نیست و این میتواند به ما در تقسیم بندی تاریخ کمک کند. مثلا میدانیم که ویژگی ها و حتی زمان شروع و پایان دوران باستان در یونان و چین، ایران و اروپای شمالی و یا آسیای میانه یکی نبوده است اگرچه مثلا دو حوزه فرهنگی و سیاسی یونان و ایران تا ظهور اسلام شباهت های بیشتری با همدیگر داشته اند تا مثلا وضع این دو کشور در مقایسه با اسکاندیناوی و یا جزایر بریتانیا در همین دوره باستان.

در آن دسته از نوشته های مجموعه «چشم انداز» که به موضوعات تاریخی اشاره میکنند ناچاریم برای درک بهتر موضوعات تاریخی، این تقسیم بندی های مرحله ای تاریخی را در نظر داشته باشیم و کمی در این مورد دقیقتر بشویم.

برای درک بهتر این مرحله ها من  یک گرافیک خودساخته را در اینجا میگذارم (جدول بالا) که نمایانگر مراحل تاریخی سرزمین تاریخی ایران و مناطق همجوار آن است.  سعی کرده ام این گرافبک را بر مبنای تمایل و تشخيص رایج اکثر مورخین و کتاب های مرجع تاریخ  تهیه کنم.  به چند و چون دقیق تر مراحل تاریخی ایران و مناطق دیگر از جمله آسیای میانه، اوراسیا و اوروپا در خود مطالب مربوطه اشاره خواهم کرد. اما شاید لازم باشد اقلا در باره ایران و سه مرحله تاریخی تاریخ بطور مختصر اشاره ای بکنیم.

مراحل پیشا تاریخ را در اینجا در نظر نمیگیریم اگرچه این دوره بمراتب طولانی تر تاریخ هم فوق العاده از نظر بررسی تحولات بعد از شروع «تاریخ مکتوب» مهم است. اگر تاریخ مکتوب را طوری که اغلب دانشمندان میکنند، از شروع نوشتار یعنی از دولت های سومر و دولت های مجاور بین النهرین و سپس مصر شروع کنیم (2250 قبل از میلاد) دوره های تاریخ ایران این مشخصات کلی را دارا بودند:

1. ایران باستان: از آغاز تاریخ مکتوب تا آخر ساسانیان: تاسیس پادشاهی (دولت های) ایلام در مجاورت سومر، اکد و آشور. زبان و خط میخی ایلامی. کوچ تدریجی قبایل هند و ایرانی (آریائی) حدود 1500 ق م از آسیای میانه و شمال غربی و شرقی دریای خزر به فلات ایران و پیدایش اولین «ایرانیان» در رویاروئی و آمیزش با ایلامیان. تشکیل دولت ماد ها، امپراتوری وسیع هخامنشیان. در دوره هخامنشیان زبان فارسی باستان با لهجه های گوناگون آن رایج بود و خطی میخی مخصوص بخود بکار برده میشد اما زبان مشترک امپراتوری آرامی بود. آثار نوشتاری هخامنشیان اساسا سنگ نوشته ها با خط میخی بودند. بعد از هخامنشیان شاهد کاربرد فارسی میانه (و یا پهلوی) هستیم. زبان مشترک هنوز آرامی است اما خط تبدیل به الفباى صامت-بنیاد آرامی با ویژگیهای خود شده است. لشکرکشی اسکندر و تاسیس دولت های سلوکیان و سپس اشکانیان. بعد از بر آمدن ساسانیان شاهد احیای امپراتوری ایران میشویم. تالیف آثار مختلف به زبان پهلوی، و بطورهمزمان، استنساخ متون پارسی باستان و بخصوص متون زرتشتی که در دوره هخامنشیان تحریر نشده بود نيز در اين دوره بود. ايران باستان با شکست  ساسانیان در مقابل اعراب خلافت اسلامی در سال های 640-650 م به پايان رسيد.

2. قرون وسطی و یا سده های میانه که با لشکرکشی اردوی اسلام، شکست ساسانیان و قبول اسلام و حاکمیت خلافت شروع میشود. دویست سال دوره «فترت» و بقول بعضی دانشمندان «کرختی و بهت زدگی» تا شرکت فعال ایرانیان در خلافت عباسی و احیای زبان و فرهنگ فارسی (فارسی معاصر و یا دری). تشکیل دولت های نسبتا کوچک (در مقایسه با ساسانیان) صفاریان، طاهریان، آل بویه، زیاریان و سامانیان و بالاخره آغاز سلطنت ترک زبانان با غزنویان و سپس سلجوقیان که همزمان با شروع کوچ های مستمر و چند صد ساله قبایل ترک به ایران و آناتولی (روم شرقی و یا بیزانس) و تغییر زبان آذربایجان و آناتولی و در ضمن دین در آناتولی شد. خوارزمشاهیان، حمله مغول ها و حاکمیت ایلخانان و تیموریان، سلطنت های محلی چوپانیان و جلایریان و سربداران، قرا قویونلو ها و آق قویونلو ها که تقریبا همه از کوچندگان ترک زبان بودند اما بتدریج در عرض پانصد سال در بدنه ایران و ایرانیان مستحیل شده به دولتداری ایرانی و حتی رواج زبان و فرهنگ ایرانی و فارسی پرداختند. بخش دیگری از همین قبایل ترک زبان سلجوقیان آناتولی و بعد از حمله تیمور حکومت های محلی آناتولی را ساختند که «عثمانیان» شاخه ای از آنها بودند که بعد دیگران را مغلوب کرده و امپراتوری عثمانی را تاسیس نمودند.

3. دوره معاصر از صفویه تا کنون. آغاز صفویان بعنوان دولت احیا شده ایرانی با ایدئولوژی دولتی و رسمی تشیع در مقابل عثمانی در غرب و اوزبکان در شرق و شمال شرقی. تحکیم صفویان همچون دولت ایرانی که قدرت را بتدریج مرکزی تر و از قبایل مختلف و نظام ملوک الطوایفی آزادتر میکرد. سقوط صفویان و برآمدن نادرشاه و تقویت دوباره ایران. بعد از دوره کوتاه زندیان شاهد به قدرت رسیدن قاجاریان میشویم. ضعف روزافزون ایران در مقابل دول استعماری روس و انگلیس. شکست در مقابل روسیه و ازدست دادن ولایت های مختلف در قفقاز، آناتولی، آسیای میانه و شرق (خراسان و سیستان و بلوچستان) یعنی کم و بیش شکل گیری نقشه معاصر جغرافیائی ایران. آغاز بعضی اصلاحات و نوآوری ها مثلا در آموزش. انقلاب مشروطه و آزادیخواهی و تجدید طلبی. سقوط قاجار و تاسیس سلسله پهلوی. شروع شکل گیری دولت – ملت معاصر بمعنی مدرن آن در شکل تمرکز و سرتاسری شدن ارتش، آموزش و پرورش، قوه قضائی، رشد چاپ و مطبوعات و سواد آموزی. اصلاحات اداری و فرهنگی. سقوط پهلوی و تاسیس جمهوری اسلامی با تلفیق دین و مذهب اسلام شیعه طبق نظام «ولایت فقیه» با حکومتداری.



دسته‌ها:تاریخ

برچسب‌ها:, ,

نظری دارید؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s