افشارها، آئینه ملت ایران

دختر ایل افشار

دختر ایل افشار

عباس جوادی – یک لحظه فکر کنید که در ایران در باره چند شخص و خانواده شنیده و خوانده اید که نام خانوادگیشان افشار، بیات، قاجار، بهارلو، جهانشاهلو، شاملو، قاسملو، قشقائی، دوللو، مقدم، بیگدلی، آینالو و یا قره چورلو باشد؟ تصور میکنید چند هزار خانواده آنها هستند که شما اسمشان را نشنیده اید و چند صد هزار و یا چند ملیون نفر از آنها با افراد دیگر ازدواج کرده و یا همینطور نام خانوادگیشان را عوض کرده اند؟

احتمالا نه همه، بلکه تنها یکی از جد اندر جد اندر جد اینها، روزی روزگاری، حدود هزار تا پانصد سال پیش از ایلات و عشایر ترک زبانی بودند که از آسیای مرکزی بتدریج به افغانستان، ایران، قفقاز، ترکیه و عراق و حتی سوریه و مصر کنونی رفته اکثریت بسیار بزرگشان آنجا اسکان یافته با مردم محلی آمیخته اند در حالیکه تعداد بسیار کمترشان هنوز زندگی کوچی و عشایری دارند.

احتمالا در پوست و گوشت و خون همه ما، و یا اکثریت بسیار بزرگ ما، اثری، رد پائی از آن قبایل و ایلات و عشایر هست – بین کسانی که در شهر ها و شهرستانها و حتی روستا ها زندگی میکنند بیشتر و بین کسانی که بصورت گروه های منزوی در کوهستان و مناطق بسیار دور افتاده زندگی میکنند کمی کمتر.

آیا کسی که نامش «افشار» است میتواند امروز بعد از هزار سال بگوید «من از آسیای مرکزی هستم»؟ واقعیت احتمالا اینست که شاید دیگر تنها اثری کوچک در دی. ان. ای. او مانده و بعد از این همه اختلاط و آمیزش یک قسمت کوچکی از اصلش از آنجاست. اما در این چندین و چند صد سال او چیز دیگری شده است، «میکس» جدیدی که نتیجه اختلاط اعقاب و اجدادش با ده ها و صد ها نفر از اقوام و مردم بومی و یا غیر بومی دیگر است. بنا براین او و ملیونها انسان دیگر مانند او در شرایط و محیط جدید زندگی به چیز جدیدی تبدیل شده اند، رنگ و ساخت سر و چشم و بدنشان شاید عوض شده، شاید امروزه زبانشان فارسی یا کُردی یا ترکی است، شاید دین و مذهبشان بهائی و یا شیعه و یا سنی است. اما همه شان مشخصاتی دارند که همه آنها را بصورت یگ گروه بزرگ «ملی» در میاورد که به آن «ایرانی» میگویند.

این، سرگذشتی هزار ساله است و بنطر من سرگذشت هرکدام از این ایلات از جمله افشار ها و قاجاریان آئینه تمام عیار و کامل سرگذشت یک ملت، ملت ایران است. تاریخ ایران تاریخ کوچ، اسکان و آمیزش ایلات و عشایر مختلف با مردم بومی است در حالیکه خود مردم «بومی» هم هیچوقت «خالص» و از «نژاد پاک» نبوده بلکه محصول کوچ، اسکان و آمیزش اعقاب و اجداد خود بوده اند.

کمی تاریخ

تمبر قدیمی ایران با صورت نادر شاه افشار- تاریخ نامعلوم

تمبر قدیمی ایران با صورت نادر شاه افشار- تاریخ نامعلوم

در ایران وقتی «افشار» میگویند اولین چیزی که به ذهن آدمی خطور میکند نادر شاه افشار است. شاید کسانی که با قلم و کتاب سر و کار دارند  دانشمند و تاریخدان معروف دکتر محمود افشار و فرزند ایشان دکتر ایرج افشار را بیاد بیاورند. در ترکیه کسانی که به هنر و آواز و «شو بیزنس» علاقه دارند حتما نام خانم «حولیا افشار» را ذکر خواهند کرد.

افشار، آوشار، آفشار و یا اووشار نام یکی از قبایل ترک زبان اوغوز (ترکمان) است که اولین بار نامشان در «دیوان لغات الترک» محمود کاشغری (قرن یازدهم م) ذکر شده است.در باره کوچ قبایل ترک از آسیای مرکزی به خراسان و تمام ایران و از آنجا به عراق و ترکیه کنونی اطلاعات مختلف و گاه متناقضی در تاریخ هست. از آن ناروشن تر تاریخ و تعداد کوچ قبیله های جداگانه ترک زبان است. در باره افشار ها هم بعضی منابع گفته اند که آنها در زمان سلجوقیان جزو قبایلی بودند که به خراسان، سیستان و بلوچستان، کرمان و خوزستان و همچنین آذربایجان و شمال عراق و شرق ترکیه کنونی رفتند. گویا یک موج دیگر افشار ها همزمان با هجوم مغول ها به آسیای مرکزی، به ایران آمده اند.

آرم افشاریان ایران

آرم افشاریان ایران

آنجه که روشن است اینکه افشار ها که مانند دیگر قبایل ترک زبان زیر فشار جابجائی سیاسی و قومی در آسیای مرکزی، هجوم مغول ها و از فرط کمبود مراتع برای چراندن گله های خود رو به جنوب و غرب گذاشتند در عین حال جنگجویان ماهر و نترسی بودند که هرحکومتی از پادشاهان سامانی و غزنوی و بعد سلجوقی تا مغول ها آنها را به خدمت میگرفت و هر وقت زور آنها به تنهائی میرسید  قدرت نظامی و سیاسی محل و منطقه خود را بدست خود میگرفتند – درست مانند خود سلجوقیان که بعنوان سربازان و فرماندهان اردو های دیگر شروع کردند و بزودی خود امپراتوری وسیعی را پایه گذاری نمودند. مانند دیگر قبایل ترک زبان افشار ها هم گروه گروه، هرگروه دو سه هزار و یا بیشتر خانوار با گله ها و چادر های خود کوچ کرده همه جا را در نوردیده اند تا بالاخره در جائی مسکن گزینند.ازاین جهت آنها همیشه آماده تحرک و کوچ بوده اند و پادشاهان مختلف از آنها بعنوان نیروی نظامی بخصوص در مناطق مرزی استفاده کرده اند.

از زمان سلجوقیان و سپس مغول ها به بعد خبر چندانی از افشار ها در تاریخ نیست اما تا حد زیادی روشن است که آنها در تاسیس دولت صفوی به شاه اسماعیل کمک بسیاری کرده و از سوی او مورد حمایت و تلطیف قرار گرفته اند. شاه اسماعیل عده کثیری از افشار ها را که به تشیع گرویده بودند در مقابل عثمانی ها در غرب و اوزبک ها در شرق در مناطق مرزی مسکون کرده بود.

از زمان صفویه به بعد در تاریخ اشاره های بیشتری به افشار ها هست. احتمالا از این وقت به بعد است که آنها به مناطق مرکزی ایران، اصفهان، یزد و ری میروند و مسکون میشوند.

در اواخر صفویه نادر شاه که از طایفه قیرقلوی (قیرخلو) افشار بود پادشاه ایران میشود و مانند اوایل صفویه (و برخلاف آخرین پادشاهان صفوی) تقریبا تمام عمرش در دفاع و تحکیم مرزهای ایران میگذرد و در تاریخ ایران تبدیل به نماد میهن پرستی ایرانی میشود.

یک عده بزرگ از قوم افشار هم به عثمانی میروند. به همان درجه که افشار ها در ایران ایرانی و مدافع سرسخت مرز و بوم ایران و ملیت ایرانی میشوند، به همان درجه قوم و خویش آنها در عثمانی ترک، عثمانی و مدافع صادق سلطان میشوند.

هر دو هم در افكار و احساسات ملى خود صميمى بودند – و هنوز هم صميمى هستند.

مقبره نادر شاه افشار در مشهد

مقبره نادر شاه افشار در مشهد

نقش استحاله در «ملت شوی»

جالب اينكه چه قبل از نادر شاه، مثلا شاه اسماعيل و شاه عباس، چه خود نادر شاه و چه بعد از او، مثلا عباس ميرزاى قاجار، ستارخان، خيابانى و يا خود دكتر مصدق كه از خانواده قاجار و نوه عباس میرزا بود، بسیاری از شخصیت های تاریخی ایران  كه در برهه هاى حساس و خطرناك تاريخ تا جائيكه توانشان اجازه ميداد در وحدت و قدرت ايران از خود قهرمانى تاريخى نشان داده اند هركدام به نوعى، چه مستقيم و چه غير مستقيم، چه كم و چه زياد با ايلات و عشاير ترك زبان ايران مرتبط بوده اند.

نکته دیگر اینکه مثلا طغرل بیگ سلجوقی رئیس قبیله سلجوقی و در عین حال سلطان سلجوقی ایران بود، حتی نادر شاه هم رئیس طایفه قیرقلوی افشار و هم پادشاه ایران بود. اما هر چه به عصر کنونی و معاصر نزدیک تر میشویم میبینیم که ایلات و عشایر از زندگی عشایری دوری جسته اسکان می بابند و در این جریان، درحالیکه اهمیت مناسبات و عادات و رسوم ایلاتی – قبیله ای کمتر میشود،  اعضای سابق ایلات و قبایل در زندگی و منش اجتماعی خود کمتر بعنوان عضو قبیله و بیشتر همچون «شهروند»، عضو یک ملت، بعنوان یک فرد، یک تاجر، کسبه، نظامی، دانشمند، روحانی، سیاستمدار و غیره رفتار میکنند. این، در عین حال روند «ملت شوی» تدریجی ایرانیان بعد از صفویه است. در قرن نوزدهم و بیستم دیگر عباس میرزا، ستار خان و یا دکتر مصدق در نقش ملی خود اثری از ریشه های ایلاتی و عشیره ای نداشتند و نه همچون عضو این یا آن قبیله، بلکه همچون «ایرانی» عمل میکردند. نادرشاه که با سرکوب دست اندازیهای عثمانی ها و روس ها در غرب و افغانها و اوزبک ها در شرق ایران عنوان «ناپلئون شرق» را در اروپا گرفته بود در زمان تاجگذاری خود دستور ضرب این شعر را بر سکه ها داد:

سکه بر زر کرد نام سلطنت را در جهان — نادر ایران زمین و خسرو گیتی ستان

این، جنبه سیاسی مسئله است. اما از نظر اجتماعی این روند را آشکار تر میتوان مشاهده کرد. تقریبا همه قبایل و عشایر ترک زبان و بخش مهمی از عشایر کُرد و یا لُر هم در جریان تدریجی اسکان از مشخصات ایلی خود دور شده با دیگر اعضای ملت جوش خورده، آمیزش یافته اند.

معلوم نیست مثلا تعداد کل طایفه های افشار که به ایران کوچ کرده اند در اصل چند نفر بوده است. در نظر داشته باشیم که مثلا در دوره صفویان جمعیت ایران تخمینا بیشتر از سه تا چهار ملیون نفر نبود. در چند کتاب تاریخ تعداد کل اولین گروه های افشار که ابتدا به کرمان و یا خوزستان کوچ کرده اند هر کدام حدود 30 تا 50 هزار نفر ذکر میشود. در اوایل قرن بیستم م. میدانیم که از جمعیت کل ایران (حدود پنج ملیون نفر) حدود 30-50 در صدشان جزو ایلات و عشایر بودند (بعضی منابع رقم کمتری داده اند). این در حالیست که سهم ایلات و عشایر در جمعیت کل ایران در این صد و چند سال به تقریبا 14-15 در صد (آمار سال 1365) رسیده است. همین آمار سال 1365 تعداد کل ایل افشار در کرمان، غرب و شرق کشور را 90 هزار یعنی 0.2% کل جمعیت ایران محاسبه کرده است. اینها افرادی هستند که هنوز در ترکیب ایلات و عشایر زندگی میکنند در حالیکه بخش اعظم جمعیت پر ازدحام افشارها در روستا ها و شهر های ایران ساکن شده اند و مثل دیگران و بدون چندان تفکیک و تمایز قومی و ایلاتی مانند هر شهروند دیگری زندگی میکنند.

در این میان ویژگی قاجار ها و افشار ها در آنست که آنان به همه مناطق ایران پخش شده و با همه اقشار و اقوام ملت آمیخته اند. یک جنبه دیگر آنان اینست که این هر دو ایل از خود استعداد و قابلیت بی نظیری در انطباق به شرایط جدید زندگی از قبیل زندگی شهری، علم، سیاست، دین، تجارت، فنون نظامی و انطباق به زبان و فرهنگ محیط جدید، و به ویژه پیشتاز بودن در دفاع از «زندگی جدید ملی» و «میهن» به دور ازطرز قکر و محدودیت های قومی و قبیله ای نشان داده اند. در واقع در این میان این دو ایل چنان در جمعیت کل کشور استحاله شده اند که دیگر از قاجاریان بعنوان «ایل» نمیتوان سخن گفت در حالیکه در تمام ایران تنها 90 و یا 100 هزار افشار به صورت ایلاتی زندگی میکنند. بقیه مانند قاجاریان در بدنه ملت مستحیل شده اند.

این هم جالب است: در اردبیل وآذربایجان شرقی دیگر کسی در بدنه عشایری افشاریان نمانده (باقیمانده های آنان در ایل شاهسون ادغام شده اند) در حالیکه بخش مهمی از ایل افشار آذربایجان غربی کُرد زبان و سنی شده است (در مقابل مثلا ایل شقاقی که اصلا کُرد تبار بودند بعد از آنکه در زمان صفویان بخاطر شیعه بودنشان از ترکیه به آذربایجان شرقی کوچیدند، تُرک زبان شدند).

شاید یک علت این «گشاده فکری»، انعطاف پذیری و پیشگامی قاجار ها و افشارها در آن بوده که هر دو ایل 500 سال است که در نظام و دیوان و اداره ایران نقش برجسته و حتی تعیین کننده ای داشته اند در حالیکه بسیاری از ایلات و قبایل دیگر هم تعدادشان کمتر و حوزه زیستشان محدود به مناطق معینی بود، و هم نقش کمتری در زندگی سیاسی و اجتماعی تمام کشور بازی کرده اند. ————————————-

در ضمن بخوانید:

ایران باستان و ایران معاصر

سلجوقیان: دولتی ترکی و ایرانی

سلام، بنده افشارم…

صفویه امپراتوری ایرانی و چند قومی بود

بعضی اطلاعات پایه ای در باره ایل افشار

بند «افشار» در: دائره المعارف بزرگ اسلامی



دسته‌ها:تاریخ

برچسب‌ها:, ,

نظری دارید؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s