سایت عباس جوادی Abbas Djavadi's Website

دو نظریه در باره پیدایش خانواده زبان های هند و اروپائی

دو نظریه اصلی درباره پیدایش زبان های هند و اروپائی

دو نظریه اصلی درباره پیدایش زبان های هند و اروپائی

یک تحلیل گسترده ژنتیک از پیکر انسان های باستان این نظریه را تقویت می بخشد که خانواده زبان های هند و اروپائی ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش در شمال دریای سیاه جائی شامل اوکرائین و روسیه جنوبی و شمال دریای خزر شکل اولیه خود را یافته و گویشوران این زبانِ نخستین و مفروض (پروتو) هند و اروپائی آنگاه در امواجی متوالی و در طول یکی دو هزار سال از آن مناطق به شرق و جنوب (ایران و هندوستان بعدی) و اروپای کنونی مهاجرت کرده مسکون شده اند.

بیش از ۲۰۰ سال است که دانشمندان، زبان های دنیا را بر پایه نزدیکی، دوری و تحول تاریخی ساختار دستوری، آوائی و واژگانی و مقایسه آنها، به گروه های بزرگ (خانواده ها) و زیر گروه های گوناگون تقسیم میکنند. بزرگترین خانواده زبان های دنیا «خانواده زبان های هند و اروپائی» نام دارد که از ایسلند، کانادا و آمریکا تا ایران و  هندوستان شامل حدودا ۴۰۰ زبان و سه میلیارد نفر میشود. زبان های انگلیسی، آلمانی، فرانسه، ایتالیائی، اسپانیائی، روسی و یا ارمنی، هندی و فارسی جزو این خانواده هستند که خود به زیر گروه های زیرین تقسیم میشوند:

زبان های آناتولی باستان (مربوط به هزاره دوم پ. م. شامل هیتیتی، لیسیائی، لیدیائی…)
هند و ایرانی (شامل سانسکریت، ودا، اوستائی، پارسی باستان، مادی، پارتی، سُغدی، خوارزمی در گذشته و: هندی، فارسی، کردی، گورانی، زازا، تاتی، تالشی، آذری، گیلکی، سمنانی، شُغنی، بلوچی، لری، پشتو… در دوران معاصر)
توخاری (جزیره زبانی در شمال شرق سیبری)
ارمنی (برخی دانشمندان ارمنی را جزو زبان های آناتولی و دیگران جزو زبان های هند و ایرانی میشمارند)
یونانی
ژرمنی (شامل آلمانی، انگلیسی، سوئدی، داچ…)
رومانیک (لاتین در عهد باستان و امروزه ایتالیائی، فرانسه، اسپانیائی، پرتغالی…)
آلبانیائی
کلتی و یا سلتی (شامل ایرلندی، اسکاتی و ولش…)
بالتیک-اسلاویک (شامل گونه های باستان و معاصر استونیائی، لاتویائی، روسی، اوکرائینی، چکی، لهستانی…)
زبان های منفرد (که قابل طبقه بندی مشخص نیستند مانند ایلیریائی و ونیزی باستان و یا فریقیائی باستان…)
در رابطه با پیدایش زبان های هند و اروپائی دو نظریه اصلی وجود دارد: یکی از این نظریه ها ریشه پیدایش این زبان هارا در هشت تا نُه هزار و پانصد سال پیش در آناتولی (ترکیه امروز) و دیگری در حدود پنج تا شش هزار سال پیش در شمال دریای سیاه و دریای خزر میشمرد. باید در نظر داشت که

یکم: هر زبان کنونی از نگاه ریشه به یک «زبان مفروض مادر» برمیگردد که ده ها هزار سال پیش درآفریقا تکلم میشد. این، مربوط به بیش از ۶۰ هزار سال پیش میشود که انسان ها هنوز دست به کوچ های دسته جمعی از آفريقا به آسیا و اروپا نزده بودند، و

دوم: ده ها هزار سال بعد یعنی در اواخر دوره یخبندان (تخمینا ۱۰۰۰۰ سال پیش) اولین نشانه های گروهبندی های زبانی مشاهده شده است. در آغاز، گروه های مختلف مردم زبان هائی مفروض و آغازین مانند هند و اروپائی، اورالی، آفرو آسیائی، نیل و صحرائی، عیلام و دراویدی  و یا آلتائی را تکلم میکردند. در طول هزاران سال بعد زبان های رنگارنگ از درون این گروه های در ابتدا مخلوط بیرون آمده که هرکدام باز لهجه های مختلفی داشته و دارند. بسیاری از آن لهجه ها و زبان هادر طول تاریخ از بین رفته و برخی از آنها بصورت زبان ها و لهجه های کنونی در آمده اند.

برگردیم به موضوع اصلی این نوشته یعنی دو نظریه مهم و تا حدی هم به همدیگر رقیب در باره ریشه و پیدایش خانواده زبان های هند و اروپائی.

در سال ۲۰۱۲ یک تیم دانشمندان بیولوژی تکاملی و زبانشناسی باستانی از دانشگاه آوکلند زلاند نو نشانه های ژنتیکی را ثیت نمودند که احتمال میدهد گویشوران ابتدائی هند و اروپائی ۸۰۰۰ تا ۹۵۰۰ سال پیش در آناتولی امروزی (ترکیه مرکزی تا شرقی، شمال سوریه و عراق) جمع شده و از آنجا به دو سوی شرق و غرب مهاجرت کرده اند. این نظریه به «تئوری آناتولی» معروف شده است که برخی از دانشمندان در آن سمت استدلال میکنند.

اما بنظر میرسد بیشتر یافته های علمی و ژنتیک-زبانشناختی اخیر نظریه دوم موسوم به «تئوری استپ های اوراسیا» (نظریه «تمدن یامنایا») را تائید میکنند. طبق این نظریه، پنج تا شش هزار سال پیش یعنی همزمان با اهلی شدن اسب بعنوان حیوانی خانگی و استفاده از آن در کشاورزی و نقلیات و همچنین کشف چرخ، نخستین اقوام هند و اروپائی زبان که در شمال دریای خزر تا شمال دریای سیاه میزیسته و با گله داری و شکار امرار معاش مینمودند، در طول صد ها سال و در دوره های متناوب به اروپا («تمدن سفال خط دار») درغرب و همچنین ایران و هندوستان کنونی در شرق مهاجرت نموده در این سرزمین ها مسکون شدند و در این روند با اقوام و قبایل بومی ساکن این مناطق و قاره ها آمیختند و زبان آنها را دگرگون کردند. بخشی از این بررسی ها مبتنی بر پیش آمدن واژه های مربوط به «ارابه های چرخ دار» در زبان مفروض هند و اروپائی است که در نقاط مختلف اروپا یافت شده است. زبانشناسان «انستیتوی تکامل مردم شناسی ماکس پلانک» در لایپزیگ (آلمان) میگویند (۱)  در اروپا، واژه های مربوط به ارابه های چرخ دار مدتها بعد از مهاجرت کشاورزان شرقی به اروپا یافت شده اند و با این ترتیب میتوان تصور نمود که  واژگان مربوطه بین مردم بومی «تمدن یامنایا» هم موجود بوده است.

یک تیم پژوهشگران ژنتیک تکاملی از دانشگاه پزشكی هاروارد (۲) داده های «دی ان ای» از باقیمانده های بدن ۹۴ شخص را بررسی نموده اند که ۳۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال پیش در نقاط گوناگون اروپا زیسته اند. طبق یافته های این تیم، مشخصات دی ان ای بدن این انسان ها تائید میکنند که  هفت تا هشت هزار  سال پیش کشاورزان خاورمیانه به اروپا کوچ کرده اند. این بررسی ها در ضمن کوچ های بعد تر همین اقوام را حدودا یکی دو هزار سال بعد نیز نشان میدهند.

همین پژوهش نشان میدهد که دی ان ای انسان های حوزه یامنایا در شمال دریای سیاه و دریای خزرمتعلق به ۵۰۰۰ سال پیش با دی ان ای انسان هائی که ۴۵۰۰ سال پیش در آلمان کنونی زندگی میکردند همخوانی نزدیکی دارند. نشانه های ژنتیک انسان های تمدن یامنایا امروزه در اکثر ساکنین اروپا و بویژه مردم نروژ، اسکاتلند و لیتوانی قابل مشاهده است. پهنه جغرافیائی تمدن یامنایا در استپ های اوراسیا دقیقا معلوم نیست اما دانشمندان میگویند ظاهرا نوآمدگان شرقی، حوض ژنتیک اکثر مردم اروپا و اقلا آلمان را دگرگون نموده ند. دقیقا نمیتوان گفت زبان این مرم مهاجر که از شمال دریای سیاه و دریای خزر به اروپا آمده بودند، چه بود اما براحتی میتوان استنتاج نمود که آنها زبان و یا زبان های بومی خود را نیز از موطن شرقی خود یعنی یامنایا به اروپا آورده و زبان هند و اروپائی خود را چایگزین زبان بومیان نموده اند.

بیشک این یافته ها، کشفیات علمی و زبانشناختی مهمی هستند. اما در باره شیوه کوچ هند و اروپائی زبان ها به ایران و هندوستان کنونی چه میتوان گفت؟ گمانه زنی عمومی این است که احتمالا پیش از کوچ ماد ها و پارسی ها به فلات ایران، برخی طوایف کوچک هند و اروپائی زبان دیگر نیز به فلات ایران کنونی و هندوستان رفته بودند اگر چه این کوچ ها به درجه کوچ بعدی ماد ها و پارسیان (اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره یکم پ. م.) متمرکز و مستمر نبوده است. مثلا بنا به دیاکونوف در «تاریخ ماد» (۳) قبل از کوچ و سکونت مادهای ایرانی نیز برخی طایفه های هند و ایرانی زبان (مانند کادوسی ها) به نواحی ساحلی دریای خزر (استان اردبیل و گیلان کنونی) کوچ کرده و ساکن شده اند.

یافته های نوین دانشمندان ژنتیک و زبانشناسی باستانی البته نوعی تائید آن گمانه زنی ها هم بشمار میروند. اما طوری که مجله معروف «نیچر» (طبیعت) چاپ آمریکا مینویسد، برای تعمیم دادن «تئوری اوراسیا» در مورد ریشه و شکل گسترش خانواده زبان های هند و اروپائی، داده های کافی ژنتیک از ایران و هندوستان هم نقش مهمی بازی میکنند. ولی این گونه داده ها هنوز بصورت لازم موجود نیستند و بنظر برخی دانشمندان شرایط طبیعی و آب و هوائی خاورمیانه و آسیای جنوبی طوری است که یافتن نمونه های ژنتیک مفید از دوره های لازم برای این بررسی کار آسانی نیست (۴).

در نوشته های بعدی در مورد خانواده زبان های آفرو آسیائی و آلتائی سخن خواهیم گفت.


منابع:

(1) Callaway, E.: Steppe Migration Rekindles Debate on Language Origin, in: Nature online, retrieved on Dec. 20, 2016, here

(2) Haak, W., et al.: Massive Migration from the Steppe Is A Source for Indo-European Languages in Europe, in: Biorxiv online, retrieved Dec. 20, 2016, here

(3) دیاکونوف، ا. م.: تاریخ ماد، تهران ۱۳۴۵ (بعد از این: دیاکونوف الف) ۱۳-۱۸

(4) Callaway, E.: ibid

 

Advertisements

برچسب‌ها:

دسته‌بندی شده در: رنگارنگ, زبان و ادبیات