صد سال نخست اسلام در ماوراءالنهر

آمودریا و سیردریا (نقشه اصلی از ویکی پدیا)

(بخش دوم از سلسله مقالات دنباله دار «ایران و ترکان در اوایل اسلام»)

اعراب و اسلام در ماوراءالنهر

عباس جوادی – اعراب ده سال پس از نبرد نهاوند (۶۴۲ میلادی) و پیروزی بر ایران، به آمودریا رسیده بودند. مرکز خراسان، مرو، در سال ۶۵۱ سقوط کرده بود، اما تا تسخیر آن سوی آمودریا یعنی ماوراالنهر دستکم پنجاه سال و تا تسخیر بخشی از دشت‌های اوراسیا یعنی قزاقستان و قرقیزستان کنونی در سال ۷۵۱، حدودا یکصد سال مانده بود. امروزه این سرزمین‌ها حاشیه اسلام در اوراسیا محسوب می‌شوند.

تسخیرامپراتوری پهناور و قدرتمند ساسانی برای اعراب بیش از ده سال طول نکشید. اما تقریبا پنجاه سال طول کشید تا اعراب کنترل نسبتا کامل خود را بر ماوراءالنهر برقرار کنند.

از دوجانب جنوب و شمال، آمودریا و سیردریا و در میان آن دو رودخانه، رود زرافشان و دیگر رودهای کوچکتر، ماوراءالنهر را برای کشاورزی پر برکت نموده و تجارت و به ویژه تجارت ابریشم میان چین و ایران مردم آن را تاجر، مرفه و هوشیار بار آورده بود.
ماوراءالنهر اگرچه به مراتب کوچکتر از ایران بود، اما از بسیاری جهات از ایران ساسانی فرق می‌کرد. جنگجویان و فرماندهان عرب مدت‌ها در مرو مستقر بودند و تنها برای غارت، غنیمت جنگی و گرفتن باج از آمودریا گذشته، به ماوراءالنهر حمله می‌کردند و سپس به خراسان باز می‌گشتند.

در ابتدا «این نخستین فتوحات، چیزی بیشتر از تهاجم‌های غارتگرانه در سطحی گسترده نبوده است…» (گیب،۱۵). حضور نظامی اعراب در خراسان اساسا محدود به پادگانی در مرو خراسان بوده، اما حاکمان یعنی فرمانداران خلیفه هرسال لشکریانی برای هجوم و غارت نواحی شرقی ایران به این منطقه می‌فرستادند (کندی، ۲۳۶-۲۳۷).

شاید یک دلیل مهم در تاخیر فتح ماوراءالنهر در آن بود که حتی پیش از آمدن اعراب، ماوراءالنهر، با وجود پیوندهای تاریخی و فرهنگی-زبانی با ایران باستان، مستقیما تابع ایران و یا دولت معین دیگری نبود و اشراف و فرمانداران ایرانی تبار شهرهای گوناگون این سرزمین که طبق برخی روایت ها حتی خویش و تبار همدیگر بودند، اغلب مستقلا و حتی در رقابت با همدیگر عمل می‌کردند. ماوراءالنهر دولتی مرکزی و قدرتمند نداشت و طبیعتا ارتشی هم در میان نبود که از کلیت ماوراءالنهر دفاع کند.
اما به ویژه حضور جنگجویان تیرانداز، متهور و بی رحم ترک که اکثر آنها از سرزمین‌های شمال به ماوراءالنهر حمله می‌کردند و همچون دسته‌های مختلف و منفرد در ناحیه‌های گوناگون عمل می‌نمودند، از فرق‌های مهم میان ایران و ماوراءالنهر بود. اشراف و شخصیت‌های بانفوذ بومی که اکثرشان ایرانی تبار بودند نیز اغلب هنگامیکه در تنگنای حملات اعراب قرار می‌گرفتند، جنگجویان ترک را به دفاع از شهرها و موضع‌های خود دعوت می‌نمودند و طبیعی است که هم این اقدامات نگهبانی و جنگجویی ترک‌ها بی پاداش نبود.

باسورث می‌نویسد که با در نظرگرفتن «پراکندگی سیاسی حاکمیت در ماوراءالنهر و وجود دولتشهر‌ها و شاهزاده نشین‌های کوچک در این منطقه و در دوره پیش از سلسله سامانیان، به راحتی می‌توان تصور نمود که بسیاری از این جنگجویان حرفه‌ای ترک اغلب سربازان مزدوری بودند که از استپ‌ها آمده، در خدمت فرمانداران و اشراف محلی سُغد قرار گرفته بودند» (باسورث ۲، ۲۱۵).
طبیعتا عوامل چندی در میان خود اعراب مهاجم هم موجود بود که پیشرفت آنها را به آن سوی آمو دریا کُند تر می‌کرد. دوری هدف، «سیرشدن» و خستگی قبایل عرب که برای تهاجم به چهار سوی امپراتوری نوپای اسلامی اعزام می‌شدند و یا داوطلب این کار می‌گشتند، کشاکش وحتی گاه جنگ میان این قبایل مهاجم و همچنین کاهش شانس غنیمت‌های جنگی نیز احتمالا نقش قابل توجهی در تحولات خراسان و ماوراءالنهر داشته‌اند. بارتولد می‌نویسد «… شکی نیست که انگیزه اصلی فاتحین (عرب) آرزوی به دست آوردن غنیمت و شهرت بوده و دین برای آنان همان قدر کم اهمیت داشته که برای مدافعین (بومی) این سرزمین‌ها» (بارتولد، ۱۸۳). در توضیحی دیگر، بارتولد آهستگی فتح ماوراءالنهر را به دو عامل مربوط می‌شمارد: «…اولا خود اعراب برای مدتی طولانی با غنایم جنگی و اخذ باج و خراج (از کفار، -م.) راضی بودند و به همین جهت برنامه فتح کامل این سرزمین را هم نداشتند و ثانیا موانع طبیعی این سرزمین مانع از سرعت فتح آن می‌شد» (بارتولد، ۱۸۲). اکثر مورخین نظر مشابهی دارند.

سردار عرب ربیع بن زیاد الحارثی که هم در دوره خلفای راشدین و هم امویان در فتوحات اعراب شرکت کرده بود، پس از فتح پر کشتار سیستان، در زمان خلافت عمر حاکم خراسان گردید و به تهاجم‌های ظاهرا برنامه ریزی شده تری برای تحکیم قدرت عربی-اسلامی در خراسان و گسترش آن به ماوراءالنهر شروع نمود. او از جمله چند نقطه مهم این سوی آمو دریا و به روایتی حتی خوارزم را تسخیر کرد و با این ترتیب دستکم موقتا قادر به تحکیم نسبی حاکمیت اعراب بر منطقه گردید. ربیع به طور همزمان سیاست منظم تری برای افزایش تعداد اعراب در خراسان را در پیش گرفت و از جمله به منظور کنترل بهتر خراسان، «پنجاه هزار جنگجوی عرب را همراه با خانواده هایشان از بصره و کوفه آورده در خراسان مستقر نمود. این اسکان مطابق با روش معمول وقت میان اعراب انجام گرفت و این عده در پنج شهری که پادگان‌های نظامی اعراب در آنجا مستقر شده بود، اسکان یافتند. این اقدام هدفی دوگانه داشت: تضمین فتوحات به دست آمده و تامین نیروی انسانی برای گسترش بیشتر فتوحات» (گیب، ۱۷).

به نظر کِندی «بعید نیست که تعداد اعرابی که به مرو و دیگر شهرهای کوچک خراسان آن دوره کوچ کردند، بیشتر از تعداد اعرابی بوده باشد که به کل ایران آمده بودند. آنها تشنه ثروت و آکنده از حرص و ولع بودند. هسته اصلی لشکریان اسلام را هم که قرار بود به ماوراءالنهر حمله ور شوند، همین اعراب تشکیل می‌دادند» (کندی، ۲۳۷).

مقاومت پادشاهان محلی کوچک و بزرگ، فرمانداران و شخصیت‌های ایرانی تبار ماوراءالنهر و حملات قبایل ترک چندین سال اعراب را از تسلط کامل بر این منطقه محروم نمود، تا اینکه سیاست‌های خلفای عرب، به ویژه بعد ها با روی کار آمدن عباسیان به جای امویان، نرم تر و فراگیر تر شد و از جمله پس از کشاکش‌های بسیار، نومسلمانان به تدریج از پرداخت جزیه و خراج و خطر اسیرگرفته شدن معاف شدند.

جنگ‌های داخلی میان قبایل عرب، شورش‌های ضد خلافت امویان و خودسری‌هایی برخی حاکمین عرب در خراسان و ماوراءالنهر، در اوایل سال‌های ۷۰۰م در سرتاسر امپراتوری عرب مشاهده می‌شد. شاید هم اساسا به همین دلیل پیشروی لشکریان اموی در ماوراءالنهر راکد ماند. در این شرایط مناسب برای سرپیچی از حاکمین عرب، ملوک محلی ماوراءالنهر مانند طرخون سمرقند و حاکمان بومی شهرهای دیگر مانند بخارا و خوارزم مستقل تر و بی پرواتر از گذشته گشتند و حتی به امید کمک و مداخله چین در مقابل دست اندازی امویان، سفیرانی به پکن فرستادند. اما اگرچه چین تلویحا برای خود حق حاکمیتی بر آسیای میانه قائل بود، این کوشش‌های پادشاهان محلی ماوراءالنهر نتیجه‌ای ندادند.

قتیبه، «قائد الاسلام»

جنگ‌های داخلی میان قبایل عرب، شورش‌های ضد خلافت امویان و خودسری‌هایی که یک نمونه اش را در سیما و نقش موسی بن عبدالله و پدرش در خراسان و ماوراءالنهر دیدیم، در اوایل سال‌های ۷۰۰م در سرتاسر امپراتوری عرب مشاهده می‌شد. شاید هم اساسا به همین دلیل پیشروی لشکریان اموی در ماوراءالنهر راکد ماند. در این شرایط مناسب برای سرپیچی از حاکمین عرب، ملوک محلی ماوراءالنهر مانند طرخون سمرقند و حاکمان بومی شهرهای دیگر مانند بخارا و خوارزم مستقل تر و بی پرواتر از گذشته گشتند و حتی به امید کمک و مداخله چین در مقابل دست اندازی امویان، سفیرانی به پکن فرستادند. اما اگرچه چین تلویحا برای خود حق حاکمیتی بر آسیای میانه قائل بود، این کوشش‌های پادشاهان محلی ماوراءالنهر نتیجه‌ای ندادند.

با اعزام قتیبه بن مسلم الباهانی به عنوان حاکم و یا ولایتدار جدید «خراسان و مشرق»، آن حالت رکود در گسترش حاکمیت اسلامی-عربی موقتا دگرگون گشت. قتیبه ده سال، میان سال‌های ۷۰۵م تا ۷۱۵م بر این مناطق شرقی خلافت حکم راند. در این مدت، حاکمیت عربی در بخش بزرگی از ماوراءالنهر مستقر شد. اما این گسترش حاکمیت با تبلیغات دینی به دست نیامد، بلکه با خونریزی و قساوت بی مانندی به دست آمد که مردم این سرزمین از هیچ حاکم عرب دیگری به خود ندیده بود.

قتیبه «پیکند»، شهر تجار در نزدیکی بخارا (اوزبکستان کنونی) و خود بخارا را در سال‌های ۷۰۶-۷۰۹م تصرف نموده، آن را غارت نمود و مردمش را اسیر گرفت. در جریان تسخیر پیکند تمام محافظین و مدافعین شهر را به قتل رسانید و نزدیک به همه زنان و کودکان را اسیر گرفت. او سمرقند را چهار سال در محاصره نگهداشت و وقتی وارد شهر شد، سی و نه هزار نفر را اسیر گرفت (استار ۱۱۰). یکی از فرماندهان او همه سربازان یک لشکر مغلوب را به صلیب کشید و فرمانده دیگرش همه جنگجویان طرف مغلوب را لخت و عریان کرده به مرگ رها نمود (فرای ۹۵). یکی از ولایتداران عرب در خراسان وضع کلی آن سال‌ها و رفتار لشکریان عرب را چننین خلاصه نمود که «تنها با شمشیر و شلاق» می‌توان بر این سرزمین حکومت کرد (بارتولد به نقل از طبری ۱۸۸).

مورخین عرب فتح پیکند را نه همچون فاجعه‌ای انسانی، بلکه به عنوان منبع غارت و کسب ثروت به ثبت رسانیده‌اند. یک اسیر پیکندی کوشش کرد با پرداخت پنج هزار پارچه ابریشم چینی به قیمت یک میلیون درهم، آزادی خود را باز خرید کند. اعراب در یک معبد بودایی («بتخانه») مجسمه‌ای نقره‌ای به وزن چهار هزار درهم و غنایم دیگری از قبیل دو مروارید یافتند که هرکدام «به اندازه تخم کبوتر» بود. قتیبه مرواریدها را به عنوان تحفه به رئیس خود حجاج بن یوسف والی حجاز و عراق فرستاد. بخش بزرگی از غنیمت نقره نیز ذوب شده به صورت سکه در آمد،  تا به صورت پاداش میان جنگجویان عرب تقسیم شود (کندی به نقل از طبری، ۱۵۹). بعد از این تهاجم، پی کند دیگر هرگز به خود نیامد.

قتیبه در راه گسترش خلافت اموی، هم از قساوت کارگرفت و هم از دشمنی و کشاکش میان پادشاهان محلی زیرکانه به سود خود استفاده کرد، تا جایی که مثلا در سال ۷۰۵م فرمانروا و یا «چغان خدای» یک ناحیه چغانیان (سرخان دریا و ترمذ در اوزبکستان و تاجیکستان و افغانستان کنونی) از چغان خدای دیگری به قتیبه شکایت می‌برد و قتیبه اختلاف دو فرمانروای محلی را در نهایت به نفع خود حل می‌نمود. در نمونه‌ای دیگر، قتیبه در سال ۷۱۲م برای حمایت از خوارزمشاه در مقابل برادرش «خُره زاذ» و «دهقان‌ها» یعنی اشراف روستایی و ایرانی تبار محل به خوارزم حمله کرد. در همان سال، قتیبه به سمرقند هجوم برد و در این تهاجم بخاراییان و خوارزمیان به وی کمک نمودند، تا جایی که «اخشید» (پادشاه) سغد به نام غورَک به قتیبه معترض شده، گفت که این فرمانده عرب «تنها با کمک برادران و همقومان ماوراءالنهری او به دشمن است که در حال کسب پیروزی است» (بارتولد، ۱۸۵).

در اواخر سال ۷۱۲م که قتیبه حاکم خراسان و ماوراءالنهر بود، گروهی از قبایل ترک «تورگش» با دعوت مردم بومی و سُغدی سمرقند این شهر را اشغال کردند تا به اعراب اجازه ورود به این مهم ترین شهر ماوراءالنهر را ندهند (خود مردم بومی سمرقند نیروی نظامی نداشتند). اما در سال ۷۱۳م قتیبه ترک‌ها را مجبور به ترک سمرقند نمود. ترک‌ها حتی نتوانستند از پیشروی اعراب به چاچ (شاش و یا تاشکند کنونی) و فرغانه (میان اوزبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان کنونی) پیشگیری کنند.

با وجود پیروزی‌های بزرگ قتیبه که همچون «قائد الاسلام» و «فاتح ماورالنهر» معروف شده بود و با وجود غنایم فراوانی که او از فتح و غارت این سرزمین ثروتمند نصیب اعراب نمود و به دمشق فرستاد، خود قتیبه نتوانست بهره چندانی از این فتوحات و غنایم ببرد.

در سال ۷۱۵م قتیبه کوشش نمود تا شورشی بر ضد خلیفه سلیمان برپا کند، اما همه اطرافیانش شوریده، او را به قتل رسانیدند. جانشین قتیبه صاحب برتری‌های فرماندهی و مدیریتی او نبود و با این ترتیب خراسان و ماوراءالنهر از نگاه تحکیم قدرت اعراب و اسلام دوباره به حالت رکود در آمد و از سویی استقلال طلبی پادشاهان بومی و محلی و از سوی دیگر کشاکش میان آنها و همچنین هجوم‌های ترکان افزایش یافت.

پیشتر هم گفتیم که در دوره ساسانیان، قبایل ترک دشت‌های اوراسیا متحد شده، در سرنگون نمودن حکومت محلی هپتالیان (در افغانستان، پاکستان و هندوستان کنونی) با ساسانیان همکاری کردند و سپس کوشش نمودند تا با روم شرقی و یا بیزانس (ترکیه کنونی) متحد شده، علیه ایران ساسانی بجنگند. اما تفرقه میان ترک‌های شرقی و غربی اوراسیا و اقدامات موثر چین در جلب ترک‌های شرقی و سرکوب ترک‌های غربی باعث پراکندگی بیشتر ترک‌ها و پخش شدن همه قبایل و طایفه‌ها و اقدامات خودسرانه و مستقلانه آنان شد. در سال ۶۹۹م یعنی مدت کوتاهی پیش از بر سر کار آمدن قتیبه، گروهی از ترکان غربی دشت‌های اوراسیا، ترکان شرقی را نیز تابع خود کرده، دولت ترکی بزرگی به نام «تورگش» تاسیس نمودند که گفته می‌شود نامش را از قبیله‌ای ترک زبان به نام «دولو» و یا «تولو» گرفته است که در ابتدا در کرانه‌های رود «تولو» و یا «تولا» در مغولستان می‌زیستند.

در این دوره آشوب و ناآرامی، مه-چوه، خاقان دولت «تورگش» در سال ۷۱۶م درگذشت و ترک‌های غربی باز از ترک‌های شرقی که زیر نفوذ چینی‌ها بودند، جدا شدند. برادر مو-چوه به نام «سولو»، خاقان جدید دولت «تورگش» شد که «بالاساقون» (در قرقیزستان کنونی) را پایتخت خود نمود. خاقانات «تورگش» تا سال‌های ۷۳۷-۷۳۸م پابرجا بود. سولو که در راس این دولت تقریبا بر تمام بخش غربی اوراسیا حکمرانی می‌کرد، درست مانند اعراب که ماوراءالنهر را «حدیقه الامیر المومنین» (باغ خلیفه اسلام) می‌نامیدند (بارتولد به نقل از طبری، ۱۸۷)، نمی‌توانست از ثروت و نعمات این منطقه بدون جنگ و مقاومت چشم پوشی نماید.

ماوراءالنهر، هم برای اعراب و هم برای ترک‌ها اهمیت داشت. اما پس از مرگ قتیبه، حاکمیت اعراب در ماوراءالنهر دوباره به حال ضعف، پسرفت و بی نظمی افتاد. در عمل تنها سمرقند مانده بود که خراج پرداز حاکمین عرب بود.

در باقیمانده دولت امویان نیز آشوب‌ها، زدوخورد میان قبایل مختلف عرب، شورش و سرپیچی‌ها از حکومتداران و همچنین تشنج میان اعراب و «اعاجم» یعنی غیرعرب‌ها ادامه داشت. این تشنج عرب و عجم هم اساسا به آن جهت بود که حکومتداران عرب غیر اعراب را حتی اگر به اسلام گرویده باشند، همتراز با خود نمی‌شمردند و مثلا نمی‌خواستند به راحتی بپذیرند که از مسلمین، حتی اگر نودین هم باشند، نباید جزیه و یا مالیات اضافی گرفت که از «کفار» و غیرمسلمین اخذ می‌شد.

در این دوره، ملوک و شاهزادگان بومی از جمله «توقشاده» شاه بخارا و غورک، پادشاه سمرقند و چندین شاهزاده بومی دیگر باز به صورت بی نتیجه‌ای کوشش کردند که با اعزام سفیرانی به پکن، چینی‌ها را به مداخله بر ضد اعراب تشویق نمایند.

«تعرض بزرگ ضدعربی»

در این میان خاقان دولت تورگش، سولو، در مقابل اعراب پیوسته از پادشاهان محلی و بومی ماوراءالنهر و دهقانان شورشگر ایرانی تبار دفاع نمود و در عین حال مواضع خود را تحکیم کرد، تا جایی که مردم بومی ماوراءالنهر به خاطر لطماتی که سولو به اعراب وارد آورده بود، به او لقب «ابومزاحم» داده بودند (بارتولد، همانجا). «ترک‌ها و عرب‌ها دشمن هم بودند و با همدیگر سر آشتی نداشتند، چرا که هردو می‌خواستند حاکم این سرزمین بالقوه ثروتمند شوند، در حالیکه پادشاهان محلی که معروف ترینشان غورک سمرقند بود، میان این دو نیرو گیر کرده بودند و می‌خواستند در این میان استقلال و فرهنگ خود را حفظ کنند» (کندی، ۱۷۷).

اسناد بی نظیری که در سال ۱۹۳۳ یعنی حدود یکصد سال پیش از کوه «مُغ» در پنجه کنت از سوی یک چوپان یافت و توسط دانشمندان شوروی آن زمان رمزگشایی شد، اطلاعات ما را در باره این دوره ماوراءالنهر دقیق تر می‌کند. این اطلاعات با نوشته‌های نخستین مورخین اسلامی همخوانی دارد. کوه مُغ قلعه و پناهگاه آخرین شاه مستقل سُغد در پنجه کنت به نام «دیو اشتیچ» بود (طبری نام «دَواشینی» را به کار می‌برد) . این نوشته‌ها که به زبان سُغدی و خط آرامی سُغدی تحریر شده‌اند، عبارت از مکاتبات سیاسی و اسناد اداری و حقوقی مانند سند‌های مالکیت هستند. ظاهرا این اسناد زمانی که در سال ۷۲۲م پنجه کنت از سوی عرب‌ها فتح شد، در کوه مُغ پنهان کرده شده‌بودند. به روایت طبری (گرنت و وسیر ۱۵۵) خود دیواشتیچ نیز که خود را «پادشاه سُغد» می‌نامید، هنگام حمله اعراب به قلعه کوه مُغ پناه برده، در آنجا به اسارت اعراب درآمده است. به نظر می‌رسد که دیواشتیچ در رقابت با غورک، شاه سمرقند، ادعای رهبری شاهان محلی سُغد را داشت و کوشش می‌نمود آنان را در ائتلافی بر ضد اعراب متحد کند. اما طوری که معلوم می‌شود، این شاهان محلی و عموما مردمی که در سُغد خود را زیر خطر حمله اعراب حس می‌کردند، ترجیح داده‌اند به جای اتحاد و جنگ با اعراب، سرزمین‌های خود را رها کرده به شمال شرق، یعنی وادی فرغانه پناه ببرند. از سوی دیگر کول-چور، یکی از فرماندهان قبایل ترک تورگش، درخواست دیواشتیچ برای دفاع از سغدیان در برابر اعراب را بی پاسخ گذاشت. با این ترتیب پنجه کنت در سال ۷۲۲م به تصرف اعراب درآمد.

با وجود تصرف پنجه کنت از سوی اعراب، وضع کلی حکومت عربی-اسلامی در ماوراءالنهر تا پانزده سال بعد یعنی تا سال ۷۳۵م همچنان ضعیف و شکننده باقی ماند، تا جایی که تا آن سال تنها سمرقند و دو ناحیه کوچک در وادی زرافشان به نام «کمرجه» و «دبوسیه» در دست اعراب بود. باقیمانده قلعه‌های ماوراءالنهر از جمله بخارا تحت کنترل پادشاهان و اشراف بومی و یا قبایل ترک و یا تحت حاکمیت مشترک آنان قرار داشت.

در این دوره روایات دقیق مورخین عرب و ایرانی از محاصره ناحیه «کمرجه» توسط ترک‌ها بسیار جالب است که ما در اینجا چکیده روایت طبری را نقل می‌کنیم (طبری ۴۰۵۸-۴۰۹۳).

اعراب در کمرجه تحت محاصره ترک‌ها بودند. شب هنگام که ترک‌ها موقتا حمله را متوقف کرده بودند، دو فرستاده به طور جداگانه پیش اعراب آمدند تا به آنها پیشنهاد تسلیم به ترک‌ها را کنند. فرد نخست کسی نبود جز یزدگرد سوم ساسانی که با امید بازیافتن پادشاهی اجدادش به ترکان پیوسته بود. «خسرو پسر یزدگرد با سی کس پیش آنها آمدو گفت: ای گروه عربان، چرا خودتان را به کشتن می‌دهید؟ من بودم که خاقان را آوردم که مملکتم را به من باز دهد و برای شما امان می‌گیرم.» اما عربان بدو ناسزا گفتند و او برفت» (طبری، ۴۱۰۱-۴۱۰۳). پیشنهاد دوم ترک‌ها را که قابل تامل تر بود، فردی از سُغدیان بومی به نام «بازغَری» آورد که همچون میانجی مورد اعتماد خاقان ترک آمده بود و دو ترک را هم به همراه خود داشت. او چندین عرب را نیز که در جنگ‌های پیشین به اسارت افتاده بودند، با خود آورده، پیامی از خاقان به آنها داد که می‌گفت به لشکر خاقان بپیوندند و از مبلغی که از فرماندهان عرب خود می‌گیرند، مقرری بیشتری از خاقان ترک بگیرند. اما امیر اعراب در آن ناحیه با رد این پیشنهاد گفت: «این کار سر نمی‌گیرد. چگونه عربان که گرگانند با ترکان توانند بود که گوسفندانند؟ میان ما و شما صلح نخواهد بود» (طبری همانجا).

طبیعتا دولت تورگش هم در ماوراءالنهر نیرویی بومی نبود، بلکه در تعارض و رقابت با اعراب بر سر حاکمیت بر منطقه می‌جنگید. ترک‌های تورگش در همراهی با نیروهای بومی ماوراءالنهر چندین بار با اعراب روبرو شدند و مثلا در بخارا و سمرقند ضربه‌های سنگینی بر مسلمانان وارد آوردند. اما سولو و متفقین بومی او در جنگ بزرگ ناحیه «خارستان» ولایت جوزجان (در افغانستان کنونی) که در سال ۷۳۷م رخ داد، شکست سختی از حاکم جدید اموی، اسد بن عبدالله خورد و متعاقبا از سوی یکی از خویشاوندانش به نام کول-چور (به عربی کول-صول) به قتل رسید. پس از قتل سولو، میان قبایل ترک اختلاف و جنگ داخلی درافتاد، بخشی از آنان که تحت رهبری کول-چور قرار داشتند، از سوی چینی‌ها جلب شد ولی اکثر قبایل دیگر به صورت پراکنده و مستقل درآمدند و یا تابع خاقانات نوتاسیس اویغور در کاشغر چین و یا اتحادیه جدیدی به نام قارلوق‌ها (در آسیای میانه) شدند.

سال ۷۳۷م از نگاه گسترش و تحکیم حاکمیت اعراب نقطه چرخش نهایی بود. این چرخش عوامل چندی داشت که برخی از آنها تصادفی و یا «طبیعی» به شمار می‌رفتند. برای نمونه، غورک پادشاه قدرتمند و کارکشته سمرقند با مرگ طبیعی درگذشت و حیطه حاکمیتش میان وارثین او تقسیم گردید. اتفاقا حاکم جدید عرب، اسد بن عبدالله، نیز مرکز ایالت خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرده بود. احتمالا هدف اسد بن عبدالله از این کار دور ماندن از کشاکش‌های اعراب و یا تحقق گسترش حاکمیت اسلام به آنسوی آمودریا بود.

ورای این عوامل، شخصیت اسد نیز بیشک نقش مهمی در بهبود وضع اعراب بازی کرد. او مانند پیش کسوتش قتیبه در جنگ سرسخت و در روابط شخصی و دیپلماتیک انعطاف پذیر بود. اسد با اکثر ملوک و شاهزادگان بومی ماوراءالنهر روابط نزدیک داشت و بسیاری از شخصیت‌های مشهور ماوراءالنهر با دعوت و تشویق او به اسلام گرویده بودند. حتی روایت است که «برمک»، بنیانگذار دودمان معروف وزیران دربار عباسیان و همچنین «سامان خدا»، نیای دودمان سامانیان که در سده دهم م. بر اکثر خراسان و ماوراءالنهر حکم رانده‌اند، با دعوت اسد بن عبدالله به اسلام گرویده‌اند. (گفته می‌شود تبار برمک به گردانندگان معبد بودایی «نوبهار» در بلخ می‌رسد و سامان خدا پیش از گرویدن به اسلام زرتشتی بوده است.)

از سوی دیگر، درست در همین دوره ستاره بخت ترک‌ها نیز رو به افول گذاشت.

در زمستان سال ۷۳۷م خاقان ترک، سولو، اشتباه بزرگی کرده، شروع به غارت دهات بلخ نمود. او همچنین همه لشکرش را برای غارت و یغمای شهر‌ها و قصبه‌های بلخ پراکنده کرد. احتمالا نیروهای سولو در آن زمستان دچار کمبود آذوقه و دام شده بودند (کندی ۲۹۰).

درست در همین دوره، پادشاهان و اشراف بومی سغد و بلخ حمایت از اسد و مسلمانان را درپیش گرفتند.

اسد بن عبدالله در همان سال در ناحیه‌ای به نام «خارستان» در نزدیکی جوزجان (امروزه در افغانستان) با سی هزار جنگنده که جمع کرده بود، به خاقان ترک، سولو، حمله کرد، در حالیکه خاقان حیرت زده از این حمله غیر منتظره، برای دفاع از خود تنها چهار هزار جنگنده داشت.

جنگ خارستان نبرد بزرگی نبود، اما این نبرد به قدرت خاقان و امپراتوری تورگش نقطه پایانی تاریخی گذاشت. سولو در حالی که شکست خورده و اعتبار و احترام خود را از دست داده بود، به دورترین اردوگاه خود در شرق یعنی وادی «ایلی» (در قزاقستان کنونی) عقب نشینی کرد و پس از مدت کوتاهی از سوی یکی از خویشان خود به نام کول-چور (به عربی: کول-صول) به قتل رسید. کول-چور خاقان جدید ترکان شد، اما او نتوانست در برابر فشار و نفوذ بزرگ چین در منطقه، قبایل ترک را متحد کرده، زیر رهبری خود نگه دارد. امپراتوری تورگش در سال ۷۳۹م فروپاشید.

با این ترتیب نیروی ترک‌ها همچون رقیب اصلی اعراب در ماوراءالنهر از میان رفت.

مدت کوتاهی بعد ترک ها را در هیئت لشکریان، فرماندهان و نگهبانان خصوصی سلاطین عباسی و دولت های محلی مانند طاهریان، صفاریان و سامانیان خواهیم دید.

پس از نبرد «خارستان» و شکست ترک‌های تورگش، ترک های قارلوق‌ که آنها نیز در دشت های اوراسیا می زیستند، باقیمانده قدرت تورگش ها را در استپ‌های آسیای . میانه درهم شکستند و جای آنها را گرفتند.

درواقع قارلوق ها هم مانند تورگش ها اصلا از منطقه آلتای آسیای میانه بودند. اما زمانی که تورگش ها دیگر به سوی غرب و جنوب، یعنی نزدیکی دریاچه آرال و ماوراءالنهر کوچ کرده بودند، قارلوق ها نیز در نزدیکی دریاچه «بالقاش» در قزاقستان کنونی جمع شده بودند.

ترک های تورگش و قارلوق تنها دو قبیله از ده ها و صد ها قبیله ها و یا به ترکی «ایل» ها، «ایلات» ترک زبان دشت های آسیای میانه بودند. دلیل یادآوری این دو قبیله در این نوشته آن است که ابتدا تورگش ها و سپس قارلوق ها در سرنوشت ماوراءالنهر، خراسان و ایران آن دوره و بخصوص دودمان های سامانیان و سپس غزنویان نقش مهمی بازی کرده اند.

و اما به موضوع گسترش حاکمیت اعراب و اسلام در ماوراءالنهر برگردیم.

آخرین حاکم سلسله امویان در ماوراءالنهر کسی به نام اسد بن عبدالله یک سال پس از نبرد خارستان با مرگ طبیعی درگذشت. جای او را نصر بن سیار گرفت که به یک طایفه کوچک عرب منسوب بود و طرف هیچکدام از جنگ‌های قبیله‌ای اعراب نبود. از سوی دیگر نصر برخلاف پیش کسوتانش که مستقیما از سوریه و عراق به خراسان می‌آمدند، سی سال تجربه کار با ولایتداران عرب در خراسان داشت.

او می‌دانست که سیاست برتر شمردن عرب بر عجم که از سوی امویان اجرا می‌شد، مانع گسترش و تحکیم حاکمیت اعراب و اسلام در مناطق غیر عربی می‌شود. یک نمونه بارز این تبعیض در آن بود که غیر مسلمانان حتی پس از گرویدن به اسلام نیز با بهانه‌های گوناگون مانند ختنه نکردن و یا عدم آشنایی با اصول اسلام و یا زبان عربی ناچار به پرداختن جزیه می‌شدند. به این جهت نصر بن سیار در یکی از نخستین خطبه‌های خود در مسجد مرو اعلام کرد که او برای نگهبانی و بهبود وضع و دارایی مسلمانان آمده است. او ظاهرا به طور دانسته روی «مسلمانان» صرفنظر از تبار و نژاد و قوم و قبیله تاکید می‌کرد و نه «اعراب.» نصر همچنین با وجود اعتراض های خلیفه، حکم اعدام برای از اسلام روی گردانیدن نومسلمانان که به دین سابق خود بر می گشتند، را عملا ساقط نمود و در عمل تعامل بیشتری نسبت به پیروان ادیان دیگر و از جمله بلخیان بودایی و یا ترک های شمن باور نشان داده شد. در همین دوره بود که سمرقند، بخارا و بلخ که به خاطر جنگ های داخلی و جنگ عراب با بومیان سال ها جز خرابی و ویرانی چیزی به خود ندیده بودند، دوباره آباد تر و مرفه تر گشتند. در ضمن در همین سال های «آشتی اعراب حاکم با بومیان تابع» بود که دودمان معروف برمکیان بلخ که تا پیدایش اسلام مسئول حراست و مدیریت معبد های بزرگ بودایی در این شهر بودند، به تدریج به مقام مدیریت و وزارت بزرگ ترین امپراتوری دنیا، یعنی خلافت عباسیان در بغداد رسیدند.

این موضع نصر، هم محبوبیت او را بلند تر کرد و هم به توسعه سریع اسلام در میان غیر مسلمین و از آن جمله زرتشتیان، و بوداییان بومی و یا ترک‌های شمن باور سرعت بخشید.

اما حکومت نصر مصادف با اوج شورش مخالفین عباسی علیه خلفای اموی بود که بالاخره به سقوط آنان و آغاز خلافت عباسیان انجامید. از این جهت نصر در خراسان نتوانست پشتیبانی آخرین خلیفه اموی در دمشق را بگیرد. در مقابل، شخصیت دیگری که از سوی عباسیان برای تبلیغ شورش بر ضد امویان به خراسان فرستاده شد، ولایتدار نظام جدید عباسی در خراسان و ماوراءالنهر شد.

نام او ابومسلم خراسانی بود که به خاطر محبوبیتش در منطقه حتی مدتی طولانی پس از مرگش در تحولات نظامی و سیاسی این منطقه نقشی اساسی بازی کرد.

آخرین تلاش چین

در سال ۷۵۰م، در جریان این بحبوحه سیاسی در مرکز خلافت، حاکمیت اعراب در آن سوی آمو دریا کم و بیش تکمیل شده بود. اما چینی ها در این سال ها آخرین تلاش خود را برای کسب قدرت و نفوذ در ماوراءالنهر انجام دادند.

میان سال‌های ۷۴۷-۷۴۹م شاه تُخارستان (حوزه بلخ) برای دفع اشرار در ناحیه گِلگِت (امروزه در پاکستان) که مزاحم تاجران سُغدی می شدند، خواستار کمک از چینی‌ها شد. یکی از حاکمان چینی محل با نیروهای خود گروه اشرار را سرکوب کرد. آنگاه پادشاه فرغانه از همان حاکم درخواست کرد که در اختلاف خود با شاه چاچ (تاشکند) همسایه به او کمک کند. در نهایت چینی‌ها چاچ را اشغال کردند. شاه چاچ به ابومسلم پناه برده، خواهان کمک مسلمانان شد.

در سال ۷۵۱ در آن سوی سیر دریا یعنی قرقیزستان و استپ‌های قزاقستان، در سواحل رود تالاس («تاراز» پیشین) نبرد سرنوشت سازی میان اعراب و چینی‌های دودمان «تانگ» صورت گرفت. در واقع در طرف مسلمانان تعداد اعراب چشمگیر نبود و آنها اساسا فقط فرماندهی جنگ را بر عهده داشتند. تعداد بیشتری از جبهه مسلمانان عبارت از مردم نومسلمان و شاید هم غیر مسلمان بومی ماوراءالنهر، تبتی‌های متحد با مسلمانان و قبایل ترک بود که همچون زرخرید آماده جنگ با چینیان شده بودند. در طرف چین هم به جز فرماندهان چینی و کره‌ای، بسیاری از سربازان زرخرید‌های منطقه و به ویژه ترک‌های «قارلوق» بودند. آنها همان ترک های قارلوق بودند که دولت ترک های تورگش را شکست داده بودند.

در ادامه این نبرد، قبایل ترک «قارلوق» که تا آن موقع در جانب چین می‌جنگیدند، موضع خود را عوض کرده، از اعراب مسلمان پشتیبانی نمودند. به نظر بسیاری تاریخنویسان، تغییر موضع قارلوق‌ها که بیش از نصف لشکریان چین را تشکیل می‌دادند، عامل نهایی پیروزی مسلمانان در نبردی شد که نقطه عطفی در گسترش اسلام در این منطقه حاشیه‌ای عالم اسلام به شمار می‌رود. با این آخرین فتوحات اسلامی در آسیای میانه، حاکمیت اعراب و گسترش اسلام در قزاقستان، قرقیزستان، بخشی از چین و روسیه کنونی نیز حاصل گردید.

در نبرد تالاس ظاهرا دین و قومیت نقش چندانی بازی نمی‌کرد و اتحاد‌ها، طوری که در نمونه‌های گذشته هم دیدیم، به راحتی تغییر پذیر بود.

نبرد تالاس در عین حال پایان مداخلات چین در آسیای میانه و ماوراءالنهر بود.

(ادامه دارد)

(در صحبت بعدی و سوم این سلسله گفتار، در باره گسترش دین اسلام در ماوراءالنهر و میان قبایل دشت های اوراسیا، نقش مالیات و جزیه در قبول اسلام و همچنین نقش غلامان سخن خواهیم گفت.)

(برای منبع های مورداستفاده به زیرنویس بخش یکم این سلسله نوشته مراجعه کنید.)



دسته‌ها:اوایل اسلام, رنگارنگ

نظری دارید؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s