ابومسلم و انقلاب عباسی

ولایات خلافت عباسیان طبق سایکس 1915

عباس جوادی –

در اواخر خلافت اموی دو گروه اصلی که پیوسته امویان را غاصب خلافت می شمردند، فعالیت خود برای سرنگون کردن امویان را افزودند. یکی از آنان شیعیان علوی بودند که خلافت و امامت را حق موروثی و مسلم پسرعمو و داماد پیامبر و خلیفه چهارم، علی بن ابیطالب و نوادگان او می دانستند. گروه دوم طرفدار خلافت نوادگان جوانترین عموی پیامبر، عباس بن عبدالمطلب بودند که خود را به همین دلیل «بنی عباس» می نامیدند. این دو گروه در واقع «پسر عموی» همدیگر محسوب می شدند  و جد همه آنان، پدر بزرگ پیامبر یعنی عبدالمطلب بن هاشم از سران بانفوذ و ثروتمند بنی هاشم در مکه بود.

دو گروه نامبرده با شعار «الرضا من آل محمد» مردم را به سرپیچی از دولت اموی و سپردن حکومت به آل محمد دعوت می نمودند. در ظاهر هر دو طرف هدف از مبارزه بر ضد امویان را پایان دادن به خلافت غصب شده و انتقال قدرت به خاندان پیامبر اسلام عنوان می کردند. اما در واقع ­هدف هر گروه انتقال قدرت به خاندان خود بود: شیعیان به آل علی و عباسیان به آل عباس.

تبلیغات این دو گروه که از سوی «داعیان» یا مُبلغین و دعوت کنندگان هر یک از آنها انجام می گرفت، به خاطر تعقیب و سرکوب حاکمان وعاملان دستگاه اموی به صورت پنهانی بود. احتمالا درهمین دوره بود که روش پنهانکاری در بیان افکار و عقاید و یا «تقیه» در میان مخالفین دستگاه اموی قوت گرفت، چرا که شیعیان علوی نیز مانند بنی عباس تحت تعقیب و پیگرد عاملان دولت اموی بودند و از سوی دیگرجامعه شیعه بخصوص پس از قتل امام سوم شیعیان، حسین بن علی، در جنگ کربلا به فرقه های مختلفی تقسیم شده بود که بین خود اختلاف داشتند.

پس از جنگ کربلا بسیاری از شیعیان گرد محمد بن الحنفیه  فرزند علی بن ابی طالب (از همسر دیگر وی به نام خوله حنفیه) جمع شده بودند که دعوت مخفیانه بر ضد امویان را آغاز کرده بود. اما با وجود حمایت مختاربن ابی عبید ثقفی که در کوفه محمد بن حنفیه را امام مهدی اعلام نموده بود، ابن حنفیه از رویارویی آشکار با خلیفه اموی پرهیز می کرد.

باید توضیح داد که در اینجا منظور از «شیعه» و یا «امام مهدی» تعابیری نیستند که امروزه در جوامع پیرو شیعه دوازده امامی مانند ایران رایج است. در دوره گذر از دولت امویان به عباسیان یعنی حدودا صد سال پس از ظهور اسلام هنوز مذاهب تسنن و تشیع و شاخه های داخلی آنها به شکل کنونی تشکیل نشده بودند و تا تولد امام دوازدهم شیعیان دوازده امامی، محمد بن حسن المهدی بیش از صد سال دیگرمانده بود.  هرچند اندیشه غیبت یک مُنجی و ایمان به بازگشت او برای نجات بشریت در ادیان زرتشتی، یهودیت و مسیحیت نیز وجود دارد، اما به نظر سعید امیر ارجمند[1] در تاریخ اسلام این اندیشه برای نخستین بار از طرف هواداران فرقه شیعه کیسانیه مطرح شد که پس از سرکوب قیام مختار ثقفی در کوفه و سپس درگذشت محمد بن حنفیه (سال 81 ق و یا 700 م) مدعی شدند که ابن حنیفه که مختار او  را مهدی موعود اعلام کرده بود، نمُرده است، بلکه در نزدیکی مدینه پنهان شده و روزی باز خواهد گشت.

پس از مرگ محمد بن حنفیه که از رویارویی مستقیم با امویان پرهیز می کرد و حتی به روایتی با خلیفه اموی عبدالملک بیعت هم کرده بود، پسراو عبدالله بن محمد معروف به ابوهاشم تبلیغات مخفیانه پدر را ادامه داد، اما فرصت چندانی برای قیام و شورش علنی برضد امویان پیش نیامد. بخصوص پس از مرگ ابوهاشم نفاق میان فرقه های شیعه علوی افزایش یافت، زیرا بسیاری از آنان با عنوان کردن اینکه ابوهاشم امام آنان را مناسب خلافت مسلمین شناخته بود، دچار اختلافات شدیدتری میان یکدیگر شدند[2]. برخی از این فرقه ها هم می گفتند که ابوهاشم  پیش از مرگ خویش رهبری شیعیان را به یکی از نوادگان عباس بن عبدالمطلب به نام «محمد بن علی» سپرده است. به نظر می رسد این، نخستین دعوت  مخفیانه آل عباس به سرنگونی امویان و گرفتن خلافت از آنان و همچنین سرآغاز رقابتی (در ابتدا پنهانی) با شیعیان علوی بود که در ابقاء امامت در آل علی اصرار می ورزیدند.

در سال 743 به دنبال درگذشت خلیفه اموی هشام بن عبدالملک، خلافت دچار آشوب گردید. مرگ وی فرصت مناسبی برای مبارزه علنی و تعیین کننده با خلافت اموی ایجاد کرده بود.

محمد بن علی، نوه عبدالله بن عباس پسر عموی پیامبر که در آن دوره امام عباسیان بود، به طرفداران خود دستور داده بود که اولا کارهای تبلیغاتی خود را اکیدا مخفیانه انجام بدهند و ثانیا در  جنبش ضد اموی، برای حفظ پشتیبانی شیعیان علوی، در تبلیغات خود نام امام مشخصی را نبرند تا فرقه های شیعه  نیز امید خود به کسب مقام امامت و خلافت از سوی امام خود را از دست ندهند. این در شرایطی بود که محمد بن علی در کنار کوفه که مرکز دعوت شیعیان بود، توجه خاصی هم  به خراسان داشت، زیرا در نظر او «اهل کوفه هنوز طرفدار علویان (علی بن ابیطالب، -م)، مردم بصره هواخواه عثمانیه (سومین خلیفه از خلفای راشدین، -م)، مردم جزیره (ایالت شامل شمال غربی عراق و شمال شرقی سوریه، -م) طرفدار خوارج و اهل شام حامی مروانیان (بنی امیه، -م) بودند»[3]. به هر تقدیر خراسان هم از شام و عراق دور بود و هم آماده اجابت دعوت مخالفین امویان به نظر می رسید. فعالیت داعیان عباسیان و علویان با وجود تعقیب و آزار عمال اموی ادامه داشت و باز هم به نظر می رسید که بیش از همه در خراسان موثر افتاده است.

بامرگ خلیفه اموی، هشام بن عبدالملک، در حالیکه کشمکش داخلی میان فرقه های شیعه بر سر امامت شیعیان ادامه داشت، عباسیان شروع به دعوت آشکار بر ضد امویان نموده و مبارزه خود را تشدید کردند. در این دوره امام عباسی داعیان خود را برای تبلیغ و نشر عقاید ضد اموی به ولایات مختلف و بخصوص خراسان فرستاد. اساس تبلیغات آنان این بود که امویان ترک دین کرده اند و خلافت باید به خاندان پیامبر برگردانده شود. هر دو گروه برای اجتناب از بروز اختلاف میان خود بر بازگردانیدن خلافت به «آل محمد» تاکید می کردند، بدون آنکه اعلام کنند که گروه شان کدام و امام شان کیست، زیرا عباسیان و علویان هر دو نوادگان یک جد بزرگ یعنی عبدالمطلب بودند. عباسیان همچنین کوشش می کردند امید ظهور امامی از آل محمد را در دل مسلمانان زنده نگه دارند و با این امید مردم را به شورش تشویق نمایند که مهدی موعود بزودی می آید و به بیداد بنی امیه پایان می دهد.

اکثر فرستادگان امام عباسی به خراسان دستگیر شده و به قتل رسیدند. اما یکی از آنان به نام ابو مسلم خراسانی در این کار موفق شد. درجه این موفقیت تا حدی بود که در نهایت بنیاد دولت امویان را درهم کوبید و عباسیان را بر سریر قدرت نشاند.

کمی بیشتر در باره ابومسلم

اطلاعات روشن و دقیقی در باره گذشته و تبار ابومسلم خراسانی در دست نیست و ادعاهای متضادی در این مورد وجود دارد. برخی او را عرب، ترک و یا کُرد نیز نامیده اند. اما اکثر مورخین بر این باورند که او از فرزندان موالی ایرانی یعنی اسیرشدگان غیر عرب و مسلمان کوفه بود. بارتولد او را اصالتا از اصفهان و برخی دیگر از بلخ و مرو دانسته اند[4].

ابومسلم در اواخر عمر محمد بن علی که از آل عباس بود و دعوی خلافت و امامت داشت، در کوفه با او آشنا شد. پس از درگذشت محمد بن علی، جانشین او و امام جدید عباسی «ابراهیم امام» ابومسلم را جهت دعوت مردم به خود، به خراسان فرستاد و در سال 747 به او دستور داد که دعوت را آشکار کند. ابو مسلم به نزدیکی مرو آمد و مورد حمایت طرفداران عباسیان و علویان خراسان قرار گرفت. روستائیان و کشاورزان ولایت مرو و بخصوص اعراب مهاجر که دیگر خراسانی شده و مشغول زراعت و یا تجارت بودند، سلاح به دست گرفته و از جنبش نوپای ابو مسلم حمایت کردند. آنها احتمالا بخاطر رنگ سیاه عَلم پیامبر اسلام، در مبارزه خود بر علیه امویان عَلم سیاه  به دست می گرفتند و جامه سیاه برتن می کردند.  به همین جهت جنبش ابومسلم را «قیام سیاه جامگان» نامیده اند.

به زودی حمایت از جنبش ابومسلم به دیگر شهر های خراسان نیز سرایت کرد و حاکم امویان در خراسان، نصر بن سیار، که در گذشته در رابطه با سامانیان از تلاش های او برای جلب حمایت ایرانیان با نفوذ و بومی خراسان و ماوراءالنهر سخن گفته بودیم، در موقعیت ضعیفی قرار گرفت. در نتیجه مناقشات قبیله ای در آن دوره چه در میان اعراب مهاجر در خراسان و چه در عراق و شام، نصر نمی توانست دربرابر قیام ابومسلم کمکی از اعراب بگیرد. در مقابل، ابومسلم با رفتار و روشی حساب شده و مصالحه جویانه با مردم محلی، چه مسلمان و چه ذمی  یعنی اشخاص غیر مسلمان اهل کتاب، آنان را به قیام ضد اموی دعوت و جلب نموده و حتی از اختلافات داخلی اعراب و ایرانیان بومی زرتشتی استفاده کرده، جبهه ضد اموی را تقویت نمود.

سرکوب یک موبد زرتشتی در نیشابور به نام «به آفریذ» و یا «ماه آفرید» در سال 746-747 از نخستین اقدامات ابومسلم بود. کم و کیف دقیق این حادثه برای ما روشن نیست. بنا به روایات منابع اسلامی، به آفریذ موبدی شورشگر بود که گویا ادعای پیامبری داشت[5]. اما برخی منابع هم نوشته اند که به آفریذ موبدان سنتی زرتشتی را مورد انتقاد قرار داده و همکیشان خود را به «آیین پاک زرتشتی» دعوت نمود[6]. بنا بر همین منابع، موبدان زرتشتی از ابومسلم خواسته بودند که گریبان آنان را از دست به آفریذ خلاص کند. اعراب خراسان نیز از این قیام شاکی بوده اند. به هر حال ابومسلم پس از تصرف نیشابور به آفریذ و طرفداران او را سرکوب نمود و این اقدام ظاهرا طرفداران بسیاری برای او بین ایرانیان خراسان فراهم نمود.

پس از نیشابور ابومسلم به مرو در ترکمنستان کنونی یعنی مرکز خراسان و مقر حاکم خلیفه اموی، نصر بن سیار، روی نمود. نصر که در برابر نیروی فزاینده ابومسلم توان مقاومت در خود نمی دید، از مرو گریخت و در راه درگذشت. همراهان نصر برای بازگشت به عراق رهسپار همدان شدند، اما سپاه ابومسلم آنها و دیگر نیروهای اموی را که در حال عقب نشینی از اصفهان، موصل و دیگر ولایات اموی بودند، تعقیب و سرکوب کردند.

جنگ های نهایی که باعث شکست و فرار امویان از ایران گردید، به صورتی نمادین در نهاوند درگرفت، همانجا که یک قرن پیش از آن نیروهای عرب، ارتش ساسانی را شکست داده  و وارد ایران شده بودند. سپاهیان ابومسلم که «خراسانیان» نیز نامیده می شدند، سپس به سوی کوفه یعنی مرکز شیعیان درعراق روی نموده و این شهر را نیز که هنوز تحت حاکمیت امویان بود، تصرف کردند.

چندی پیش از تصرف کوفه، خلیفه اموی به «ابراهیم امام» که امام عباسیان بود، بدگمان شده، او رابه قتل رسانیده بود. از این جهت سپاه خراسانیان در کوفه برادر «ابراهیم امام» یعنی ابوالعباس عبدالله را که بعد ها به «سفاح» به معنی «خونریز» معروف شده بود، به عنوان نخستین خلیفه دودمان عباسیان بر سریر قدرت نشاندند و نهایتا آخرین بازماندگان حاکمان اموی در عراق و شام نیز بزودی با تصفیه های خونین از بین رفته و «خراسانیان» عراق و شام را نیز از دست امویان خارج ساخته و به عباسیان سپردند.

اینک ابومسلم عملا حاکم و همه کاره سرتاسر خراسان و ماوراءالنهر بود. بنا بر این سفاح، خلیفه عباسی نیز رسما او را به پاس خدماتش به عنوان حاکم خراسان از جمله ماوراءالنهرو ایالت جبال (حدودا همدان، اصفهان و خوزستان کنونی) منصوب نمود. اما سفاح تحت تاثیر برادرش منصور قرار داشت و برادرش او را قانع کرده بود که تا ابومسلم زنده است، خلافت عباسی تحکیم نخواهد یافت. از این جهت سفاح در عین حال تلاش نمود تا از طریق حاکمانی که ابومسلم برای ماوراءالنهر منصوب کرده بود، شورشی بر ضد او به راه بیاندازد و ابومسلم را به قتل برساند. اما این توطئه نتیجه نداد و این ابومسلم بود که توطئه گران را به قتل رسانیده و از میان برداشت.

برخی منابع نوشته اند که گویا ابومسلم از برخی اندیشه های غیر اسلامی و حتی به تعبیری مردود از نظر اسلام مانند «تناسخ ارواح» یا انتقال روح انسان به سایر موجودات و دیگر باورهای مشابه ایرانی و هندی تاثیر پذیرفته است.  امروزه صحت و سقم این ادعاها را نمی توان به درستی معلوم داشت. حتی با فرض بی اساس بودن این ادعاها هم  به هر حال چنین شایعاتی در آن دوره مطرح بوده است. شاید اعراب مهاجر بخارا هم که به گفته برخی منابع[7] علوی بودند، با استفاده از همین بهانه ها بر علیه ابومسلم و جنبش عباسیان شورش نمودند و در بخارا و خوارزم سی هزار طرفدار به دور خود گرد آوردند. اما ابومسلم اعراب و مردم بومی بخارا و سمرقند را بر علیه آنان متحد کرد و فرمانده ابومسلم به نام زیاد بن صالح که با مردم بومی و اعراب این مناطق روابط خوبی داشت، این شورش را با ده هزار سرباز خود[8] به طور بیرحمانه ای سرکوب نمود. این همان سردار عرب است که چند ماه بعد به دستور و تحت رهبری ابومسلم در ولایت تالاس یا طراز در آسیای میانه با لشکریان چین که از ترک های قارلوق هم بین آنها بودند، روبرو شده و آنها را شکست داد که توضیحات بیشتر آن را در پایان فصل گذشته آوردیم.

در دوره خلیفه اول، سفاح، هنوز دولت عباسیان به آن درجه مستحکم نشده بود. سفاح در سال 756 درگذشت و برادرش ابوجعفر معروف به المنصور به جای او نشست. دوره خلافت منصور مرحله استحکام دولت عباسیان بود. منصورشخصی قاطع و مصمم بود که می خواست به هر قیمتی که شده، همه خطرهای بالقوه و بالفعل را از سر راه خود و جانشینانش بردارد و عملا هم چنین کرد. دوره طولانی خلافت منصور مرحله استحکام دولت مرکزی و به طور همزمان سرکوب مخالفین  و نیروهای گریز از مرکز بود. ابو مسلم شاید مهم ترین کسی بود که مایه نگرانی بیش از حد خلیفه شده بود. ولایات نزدیک به عراق مانند خوزستان و آذربایجان تحت نظارت خلیفه بودند  که مقر حکومتش هنوز کوفه بود. اما منصور دولت و قدرت مرکزی خود را بیش از حد تابع و وابسته به ابومسلم حس می کرد. ابومسلم در چند سال اول دولت عباسیان نقش کلیدی و برجسته ای داشت. اما خلیفه تصمیم گرفته بود که ابومسلم را از سر راه خود  بردارد.

در ابتدای خلافت منصور عموی او که حاکم سوریه بود شورش نمود و منصور به ابومسلم دستور داد که به شام رفته شورش عموی او را فرونشاند. این توطئه ای بیش نبود. امید منصور این بود که به هر حال یکی از این دو رقیب او نابود خواهد شد. ابومسلم اطاعت کرد و شورش عموی خلیفه را سرکوب نمود. خلیفه این بار از ابومسلم خواست که به خراسان باز نگردد، بلکه در همانجا بماند و حکمرانی کند. اما ابومسلم به این دستور خلیفه وقعی نگذاشت. مورخین نوشته اند که ابومسلم گفته است «او (خلیفه، -م) حکومت شام و مصر را به من می دهد، اما خراسان از آن من است»[9]. در نهایت خلیفه حکومت خراسان را به یکی از فرماندهان و زیردستان ابومسلم داد که هنگام ترک خراسان جانشین خود تعیین کرده بود. ابو مسلم که راه بازگشت خود به خراسان را بسته می دید و با وجود این هنوز به قانع ساختن منصور امیدوار بود، به دیدار خلیفه رفت.

خلیفه منصور که دولت و قدرتش را مدیون ابومسلم و سپاه خراسانیان او بود، در سال 137 ق و یا 755 م ابومسلم را به دام انداخته و به قتل رسانید.

قتل ابومسلم برای سرزمین های شرقی خلافت عباسی و بخصوص خراسان تبعات بسیاری داشت. در این مناطق شورش های بسیاری انجام گرفت که تا برسر کار آمدن هارون الرشید، خلیفه پنجم عباسی در سال 786 و مدتی پس از آن نیز آرام نگرفت. در این باره در فصل بعد بیشتر سخن خواهیم گفت.

فرمانده پیروز، قربانی پیروزی

در اینجا لازم است به چند نکته در  باره شخصیت ابومسلم خراسانی و کارهای او اشاره شود که مورد قضاوت و ارزیابی های متفاوتی قرار گرفته است. بنا به باور بعضی ها ابومسلم سپاهی از ایرانیان جمع آوری کرده و با شکست اعراب اموی، ایران را احیاء نمود. اگرچه شکی نیست که قیام پیروزمندانه، شخصیت و رهبری ابومسلم سهم به سزایی در نقش بعدی ایرانیان در دوره عباسیان و تاسیس دولت های ایرانی مانند طاهریان و سامانیان داشته، لیکن بررسی منابع موجود و مقایسه و تحلیل تحولات آن دوره، پذیرش این قبیل نظرات را دشوار می سازد.

در چند سال نخست فعالیت ابومسلم در خراسان احتمالا اکثر سپاهیانی که او جمع آوری کرده بود، عرب بودند، چرا که ابومسلم به بسیج اعراب مهاجر ساکن خراسان که عده ای از آنان طرفدار عباسیان و علویان بودند، اهمیت بسیاری قائل بود. ما در باره تعداد سربازان عرب و یا موالی در این سپاه اطلاع دقیقی نداریم، اما می دانیم که بنا به روایات مورخین اسلامی، چند سال پس از ورود ابومسلم به خراسان و جمع آوری سپاهیان خود، این سپاهیان را نه عرب و یا «عجم»، بلکه صرفا «خراسانیان» می نامیدند که به «لغت خراسانی» (یعنی زبان خراسانی، -م) سخن می گفتند[10]. احتمالا منظور از تعبیر «لغت خراسانی» آمیزه ای از فارسی خراسانی و عربی محاوره ای اعراب مهاجر بود که حالا دیگر بومی خراسان شده بودند[11]. موضوع تحول زبان فارسی در این دوران را در بخش های آینده کمی مفصل تر بحث خواهیم کرد. اما مطالب مربوط به ابو مسلم تنها به موضوع زبان محدود نمی شود.

در دوره مبارزه پنهانی عباسیان، هیئت دوازده نفره ای «انقلاب عباسی» را بر ضد امویان رهبری می کرد. اعضای این هیئت که «نقبا» نامیده می شدند، اکثرا از اعراب بودند. آنها در زمان امویان شبکه پنهانی و فعالی از طرفداران  و مبلغین عباسی را به راه انداخته بودند. سپاه ابومسلم در خراسان قدرتمندترین بازوی نظامی عباسیان بر ضد امویان بود و در آغاز کار احتمالا بخش بزرگی از سپاه ابومسلم عبارت از اعرابی بود که با او از کوفه به خراسان آمده و یا بعدا از صفوف اعراب مهاجر خراسان به عنوان سربازان جنگی به او پیوسته بودند. به هر حال می دانیم که چند فرمانده معروف ابومسلم مانند قحطبه بن شبیب و یا زیاد بن سیار از اعراب مهاجر خراسان بودند که در مقابل امویان و نیز در برابر حملات ترکان چادرنشین و لشکریان چین فتوحات مهمی برای لشکر اسلام به دست آورده بودند. می توان با اطمینان گفت که بعد از مدتی نیروهای ابومسلم ترکیبی از اعراب و موالی ایرانی بود.

به نظر می رسد با گذشت زمان و قبول اسلام از طرف مردم بومی خراسان و ماوراءالنهر، تعداد ایرانیان و بعدها ترکان نومسلمان در صفوف سپاهیان ابومسلم بیشتر و بیشتر و متناسبا تعداد اعراب کمتر شده است. بنا بر منابع مورخین اسلامی، در جنگ تالاس سربازان عرب در لشکر مسلمانان اکثریت نداشتند، اما زیاد بن صالح عرب آنان را فرماندهی می کرد، در حالیکه خود او تحت فرمان ابومسلم ایرانی بود. در طول پنجاه تا صد سال بعد بیشتر فرماندهان لشکرهای خراسانی در دوره های طاهریان و سامانیان از ایرانیان و یا ترکان و اکثر سربازان آنان ترک بودند. به نظر می رسد که بر عکس دوره امویان، در اوایل عباسیان، عرب، ایرانی و یا ترک بودن اشخاص اهمیت تعیین کننده ای در تصمیمات مهم سیاسی و نظامی نداشت و دغدغه اصلی حکومتداران نتیجه کار بود و نه کسی که آن کار را انجام می دهد.

در نهایت باید گفت که همه جنگ ها، اتحاد ها و رویارویی های  ابومسلم به عنوان رهبر سپاهیان خراسان به طور هدفمند بردفع امویان و در نتیجه استقرار دولت عباسیان و به ویژه برگسترش اسلام تمرکز یافته و انجام شده بود و هیچ روایت معتبری مبنی بر ضد عرب و یا ضد اسلام بودن ابومسلم در دست نیست. درست است که ابومسلم چند بار از اجرای برخی فرمان های خلیفه سفاح و بخصوص برادرش منصور که پیوسته نسبت به او مظنون بوده، سرپیچی نموده بود. ولی این را هم می دانیم که ابومسلم با وجود شک و احتمالا ترسی که از نیات منصور داشته، زیر فشار و تهدید و شاید به امید «عرض حال» و احتمالا آشتی به دیدن او رفته، ولی منصور پیشاپیش مقدمات قتل او را در همان مجلس آماده کرده است. روایت است که وقتی پنج جلاد در حضور خلیفه منصور به ابومسلم حمله کرده و او را به قتل می رسانند، سردار خراسانی سی و هفت سال داشته است[12]. و اما گمانه زنی های دیگری مانند تمایل وی به آیین زرتشتی و یا طرفداری از علویان آن دوره که بعدها در برخی منابع مطرح گردیده، از نگاه بسیاری از مورخین با واقعیت سازگار نیست. قتل ابومسلم «نیازی به انگیزه دینی نداشت. وجهه و قدرت او دلیلی کافی (برای کشته شدنش، -م) بود»[13].

علیرغم  قتل ابومسلم از سوی خلیفه دوم عباسی، وی قبل از هر چیزی سرداری پیروزمند و توانا در صفوف لشکر اسلامی عباسیان بود که در به قدرت رسیدن این دودمان نقشی کلیدی بر عهده داشت. ابومسلم در درجه اول مسلمان و در درجه دوم اصالتا ازموالی ایرانی بود. به نظر میرسد برخلاف دوره امویان، برای عباسیان منافع سیاسی خلفا و تحقق آن منافع الویت داشت و نه عرب و یا عجم بودن عوامل اجرایی در دستگاه خلافت آنان.

می شود گفت که ابومسلم نیز مانند بسیاری از شخصیت های دیگرکه در تاریخ می توان نام برد، قربانی موفقیت و شاید محبوبیت خود بوده است.

عباسیان بر خلاف امویان مصمم بودند که خلافت خود را از چهارچوب محدود عربی درآورده، آن را  اسلامی و جهانی نمایند و تا حد بسیاری هم در این کار موفق شدند. جالب اینکه در این راه گام نخست را خود خلیفه منصور هفت سال پس از قتل ابومسلم با ساختن پایتخت جدید و با شکوهی برای امپراتوری عباسیان یعنی بغداد برداشت، آن هم در کنار پایتخت با عظمت ساسانیان تیسفون و با کمک ایرانیان خراسان و بخصوص خانواده برمکیان بلخ.

سی سال پس از خلیفه منصور، یعنی از دوره خلافت هارون الرشید تا مامون و حتی معتصم، خانواده ها و دودمان های ایرانی مانند برمکیان، طاهریان و یا سامانیان و حتی جانشینان تُرک آنان مانند سلجوقیان همان سنت فراقومی ولی اسلامی را ادامه دادند که ابومسلم پایه ریزی کرده بود.

————————

زیرنویس ها:

[1] ارجمند، ایرانیکا، مدخل «غیبه»، بازدید 25 مارس 2020

[2] ر. ب.  متحده 47-50

[3] همانجا

[4] بارتولد 1928، 193

[5] فرای 1975، 128

[6] بارتولد، همانجا 194

[7] نرشخی به نقل از بارتولد 1928، 195 و همچنین ر. ب. متحده 63

[8] نرشخی 86

[9] ر. ب. متحده 64

[10] ر. ب. متحده 62

[11] بر پایه شناخت دوره ایران ساسانی و از جمله خراسان پیش از حمله اعراب اینطور بنظر می رسد که منظور از «لغت خراسانی» طبعا عربی و فارسی معاصر کنونی نبود، بلکه مخلوطی از فارسی معاصر متقدم (تقریبا صد سال پس از اسلام) با فارسی میانه و یا پهلوی بود که هنوز طبق روایات مختلف کاملا دگرگون نشده بود. عربی نیز لابد در آن صد سال اول حاکمیت اعراب و ظهور دین اسلام تاثیر بزرگی به فارسی کتبی و محاوره ای مردم خراسان گذاشته و متقابلا عربی محاوره ای اعراب مهاجر نیز تحت تاثیر فارسی خراسان قرار گرفته بود.

[12] یوسفی، بازدید 28 مارس 2020

[13] همانجا


 

منابع اصلی در این لینک



دسته‌ها:ماوراءالنهر و اسلام