از جنوب به شرق، از شرق به غرب

 

عباس جوادی – وقتی می گوییم فارسی معاصر در ماوراءالنهر و خراسان، مشخصا در دولت سامانیان و پایتخت آن بخارا نُضج گرفت، شاخ و برگ یافت و از آنجا به بقیه ایران گسترش پیدا کرد، یک نکته را نباید فراموش نمود. اصل و منشاء این فارسی، جنوب و جنوب غربی ایران یعنی استان فارس بود و به همین جهت آن را «پارسی» (مُعرب آن فارسی) نامیده اند. فارس همان سرزمینی است که ابتدا هخامنشیان و پانصد سال بعد از آنها ساسانیان از آن برخاستند و این زبان را که زبان خودشان بود، به صورت گونه باستانی آن در دوره هخامنشیان و گونه میانه یا پهلوی آن در دوره اشکانیان و ساسانیان، زبان رسمی و دولتی خود ساختند و به اقصی نقاط امپراتوری ایران گسترش دادند. وسیله سیاسی گسترش جغرافیایی فارسی باستان و بعدها میانه، امپراتوری بودن دولت های هخامنشی و ساسانی بود. این هم فقط در یک کشور پهناور و در یک دولت امپراتوری با شاخص های مشترک فرهنگی و سیاسی مانند زبان مشترک ممکن بود. 

وقتی اعراب در قرن هفتم وارد ایران شدند، از فرات تا سند و جیحون یک دولت واحد با زبانی تا حد زیاد مشترک و تعریف شده به نام «پهلوی» وجود داشت که یونانیان، بدون تفکیک میان پارسی باستان و میانه، آن را «پارسی» و اعراب «عجمی» و «فرسی» می نامیدند. 

در آن دوره خود ایرانیان زبان یا زبان هایشان را چگونه تعریف می کردند؟

در «الفهرست» ابن ندیم شرحی آمده از صد سال بعد از فتوحات عرب، به نقل از روزبه پوردادویه معروف به ابن مقفع، متفکر، نویسنده و مترجم بزرگ ایرانی قرن دوم هجری (هشتم میلادی) در باره زبان های سرزمین های ایرانی امپراتوری ساسانی. او می نویسد: «عبدالله بن مقفع گوید: زبان های فارسی عبارت از پهلوی، دری، فارسی، خوزی و سریانی است. پهلوی منسوب است به پهله که نام پنج شهر است: اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند (ولایت نهاوند، -م.) و آذربایجان. و اما دری زبان شهرنشینان بود و درباریان با آن سخن می گفتند و منسوب به دربار پادشاهی است و از میان زبان های اهل خراسان و مشرق، زبان مردم بلخ در آن بیشتر است. اما فارسی زبان موبدان و علما و امثال آنان بود و مردم فارس با آن سخن می گفتند و خوزی زبانی بود که با آن شاهان و امیران در خلوت و هنگام بازی و خوشی با اطرافیان خود سخن می گفتند و سریانی زبانی همگانی، و نوشتن هم نوعی از زبان سریانی فارسی بود» (1).

ابن مقفع و راوی سخنان او یعنی ابن ندیم در اینجا ازاین زبان ها یا لهجه های ایران  سخن می گویند: پهلوی، دری، خودِ فارسی (زبان ولایت فارس و موبدان) و خوزی. آنها  در عین حال  سریانی (شکل ایرانی آرامی نو، -م.) را زبان و احتمالا خط عموم ایرانیان به حساب می آورند (2). می دانیم که پهلوی یعنی نوع جدید و ساسانی آن، دری  به معنی زبان درباری ساسانیان،  و فارسی به معنی پارسی میانه استان فارس طی یک دوره امتزاج از تاسیس دولت ساسانیان به بعد، در کتابت (با خط آرامی پهلوی، با فرق های جزیی) و همچنین در گفتگو تلفیق یافته و بسیار مشابه بودند. البته این را نیز باید اضافه نمود که تعبیر «پهلوی» در بسیاری منابع اسلامی و در دوره های گوناگون معانی متفاوتی داشته است. مثلا در برخی منابع این نام را کلا به معنی «فارسی میانه» و حتی لهجه های گوناگون فارسی میانه به کار برده اند. به هر حال از پایان دوره ساسانیان به بعد تعبیر «پهلوی» به معنی لهجه فارسی شمالی حاوی بسیاری واژه های پارتی به کار رفته است که با لهجه های فارسی جنوبی در فارس فرق می کرد. در نهایت می توان حدس زد که منظور ابن مقفع از «خوزی» بازمانده زبان باستانی «خوزی» با رنگ و لعاب و تاثیر لغوی و احتمالا آوایی پهلوی بوده است. توضیح اینکه «خوزی» به تشخیص زبانشناسان، احتمالا «لهجه متاخر زبان باستانی عیلامی بوده که با زبان فارسی و عربی هیچگونه ارتباطی نداشته است» (3).

احتمال می رود که در قرن هفتم، اعراب با فتوحات خود و به کمک ایرانیان نو مسلمانی که لشکریان عرب را همراهی می کردند و در ضمن ایرانیانی که قبل از اعراب با ماوراءالنهر رابطه داشتند، این مجموعه گونه های زبان فارسی را که هنگام فتوحات عرب در ایران موجود بود، با خود به خراسان و ماوراءالنهر بردند. به همان ترتیب (و این دو، سه قرن بعد اتفاق افتاد) ترک ها، مشخصا غزنویان و سلجوقیان، این بار زبان منسجم تر، در داخل خود تلفیق یافته، با عربی آمیخته، غنی تر و ساده تر شده، صیقل دیده  و معاصر شده «فارسی نو» یعنی زبان دقیقی و رودکی و ناصر خسرو و بیهقی و فردوسی و نظامی را، با فتوحات خود، هم به هندوستان و هم به غرب ایران، عراق و آناتولی بردند و آن را به سطح دومین زبان دنیای اسلام ترفیع دادند. 

نامش هم رویش هست. «فارسی» زاده فارس و جنوب و غرب ایران است، اما فارسی فقط به استان فارس یا حتی نجد ایران محدود نمانده است. این، صرفا نتیجه گسترش نظامی یا سیاسی امپراتوری های هخامنشی، ساسانی و سلجوقی نبود. درست است. بدون امپراتوری به عنوان بستر گسترش زبان فارسی، امکان چنین تحولی مشکل می بود. به همان درجه که گسترش پارسی باستان و میانه مدیون امپراتوری و دولتداری ایرانی هخامنشی و ساسانی بود، فتوحات عربی و گسترش اسلام نیز زمینه تحول، غنی تر شدن و گسترش شکل جدید و معاصر فارسی یعنی فارسی نو گردید.

(ادامه دارد)

زیر نویس ها

(1) ابن ندیم، محمد بن اسحاق: «فهرست»، ترجمه رضا تجدد، تهران ۱۳۴۶، ص 22

(2) لفظ رایج عربی در متون کلاسیک و معاصر برای «زبان»، واژه «لغة» یا «لغت» است که بدون تمایز چندانی برای زبان، لهجه یا گویش معاصر اطلاق می شده است.

(3)  برتولد اشپولر (۱۳۶۴)، جلد ۱، ص ۴۳۹-۴۴۰

بخش قبلی: تولد فارسی نو

بخش بعدی: گذار از پهلوی به فارسی معاصر



دسته‌ها:رنگارنگ