حکایت همچنان باقی است…

(فصل پایانی کتاب «ریگ آمو» که به زودی منتشر خواهد شد.)

این دفتر در اینجا به پایان می رسد. در ابتدا گفته بودیم که منظور از این نوشته، شرح مختصر سرگذشت ایرانیان و ترکان ماوراءالنهر یعنی ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان کنونی بعد از اسلام است.   

چرا ایرانیان و ترکان؟ زیرا اولا تا ظهور اسلام، مردم این سرزمین ها از نظر فرهنگ و زبان ایرانی بودند.  ردپای گذشته ایرانی ماوراءالنهر نه تنها در حضور زبان و فرهنگ تاجیکی معاصر، بلکه حتی در آثار تاریخی، فرهنگی و اجتماعی دیگر اقوام این منطقه و زبان های کنونی آنان نیز ملاحظه می شود. ثانیا ماوراءالنهر به قول تاجیکان «درآمدگاه» تاریخی اقوام و طایفه های مختلف ایرانی و ترک از دشت های شمال و شرق به ایران، خاورمیانه و ترکیه کنونی بوده و از این جهت هم دارای اهمیت بزرگ تاریخی است. بعد از اسلام، کوچ، اسکان و آمیزش مردم ترک زبان دشت های آسیای میانه با مردم بومی و ایرانی ماوراءالنهر باعث امتزاج و آمیزش قومی، فرهنگی، سیاسی و حتی زبانی «ترک و تاجیک» شده و این روند تا کنون ادامه داشته است. امروزه زبان غالب مردم ازبکستان و ترکمنستان شاخه هایی از ترکی عمومی (یا ترکیک) است، اما در تاجیکستان زبان و فرهنگ ایرانی تاجیکی غالب است.

در مقدمه کتاب، دوره پوشش تاریخی آن را از ظهور اسلام و پیروزی اعراب بر ایران و ماوراءالنهر تا ششصد سال بعد یعنی حمله مغول معین کرده بودیم.  اما اگر کتاب را از اول تا اینجا خوانده باشید، حتما دیده اید که قبل از شرح فتوحات لشکریان اسلام  در ماوراءالنهر،  به دوره پیش از اسلام نیز اشاره کردیم، چند بار و به مناسبتی دیگر به حوادثی که در گذشته بحث کرده بودیم، بازگشتیم و در پایان این سرگذشت، برای درک بهتر آنچه که بعدا اتفاق افتاده، اشاره هایی به حمله ایلخانان مغول به ماوراءالنهر و ایران و چند حادثه و شخصیت آن دوره نیز نمودیم.  

من در این فصل پایانی کتاب می خواهم به سه نکته مهم در مطالعه و آموزش تاریخ اشاره کنم که پیوسته سعی کرده ام در مطالعه و درک موضوعات تاریخی سرمشق خود قرار دهم.

یکم: آن گونه که مورخین می گویند،  شرح تاریخ را همیشه باید از وسط شروع کرد، چرا که تاریخ سرآغاز و پایان روشنی ندارد. بهتر است از نظر زمانی و مکانی بُرش معینی از تاریخ را مانند درختی از جنگلی گرفت و بررسی نمود، اما در عین بررسی آن درخت، جایگاه آن در جنگل مزبور و همچنین گذشته آن درخت و جنگل را نیز به عنوان بستر اوضاع و تحولات مورد بحث، از نظر دور نداشت. برای درک بهتر حوادثی که در این نوشته شرح داده شده، در پایان کتاب یک گاه شمار و یا  «کرونولوژی» و چند نقشه تاریخی داده شده که اگرچه بسیاری از حوادث خارج از منطقه مورد بحث ما (مثلا در اروپا یا چین) را ذکر نمی کند، اما امیدوارم به درک بهتر تاریخ این منطقه در ششصد سال بعد از اسلام کمک کند.

دوم: مطالعه و تحصیل یا تدریس تاریخ هرگز تکراری و کهنه نمی شود. تاریخ را می توان و باید در هر مرحله از نو آموخت و دانش خود را بر پایه داده ها و اطلاعات جدید دانشمندان «به روز» نمود. برای نمونه اگر دو قرن پیش سنگ نوشته های میخی دوران هخامنشی و ساسانی رمزگشایی نمی شدند، اطلاعات کنونی ما در باره ایران باستان و تاریخ و زبان های آن بسیار محدود می بود. اگر صد سال پیش دانشمندان شوروی نامه های معروف سُغدی در «کوه مُغ» پنجکنت در تاجیکستان کنونی را نیافته و متن و معنای آنان را ثبت نمی کردند، معلومات کنونی ما در باره زبان و فرهنگ سغدی باستان و تاریخ ماوراءالنهر ناقص می ماند. با افزایش و تکمیل دانش تاریخی انسان ها، نگرش به تاریخ و تفسیر آن نیز پیوسته در حال تحول است. از این جهت مثلا مطالعه آثار طبری یا مسعودی برای درک تاریخ ماوراءالنهر و خراسان در اوایل اسلام فوق العاده مهم است. اما امروزه درک این تاریخ بدون مطالعه و لحاظ کردن آثار مدرن تاریخی به زبان های مختلف، محدود و ناقص خواهد ماند.

و بالاخره نکته سوم  درسی است که ما از تاریخ می گیریم و احتمالا فایده ای که از آن می توانیم  ببریم. قبل از همه، صرفا دانستن و تکمیل دانش در هر حوزه ای چیزی لذت بخش است، صرف نظر از اینکه این تلاش فایده ای مادی و عملی عاید انسان می کند، یا نه. این در عین حال مانند آن است که کسی از روی کنجکاوی نام و سرگذشت اجداد خود را جستجو می کند. درست مانند جستجو و تدوین شجره خانوادگی یک فرد، بررسی تاریخ سرزمین ها، اقوام و زبان های آنان نیز می تواند فوق العاده جالب و دانستنی باشد. اما مطالعه تاریخ کشورها، ملت ها و زبان ها را هم درست مانند بررسی تاریخ خانواده ها و اشخاص نباید از دایره جمع آوری، مطالعه و تحلیل اطلاعات واقعی و بیطرفانه بیرون آورده و به آن رنگ و لعابی سیاسی و عقیدتی یا قومی و مذهبی داد و یا از آن به نوعی نتیجه برتری این یا آن ملت و زبان و مذهب را گرفت. این نیز نمی تواند و نباید هدف مطالعه، بررسی یا تالیفات تاریخی شود، چرا که اینگونه نگرش ها، به غیر از غیرواقعی بودن خود و شاید هم به همین دلیل، می توانند پیشداوری ها و خصومت های اجتماعی را در جامعه تشویق کنند و در نهایت به همه طرف های مورد بحث صدمه بزنند.

بیش از هزار و دویست سال است که ترکان در جوامع ماوراءالنهر و ایران حضوری فعال داشته اند. با وجود همه پستی و بلندی های تاریخ، آنچه که همه اقوام گوناگون ماوراءالنهر را به یکدیگر نزدیک تر کرده و با یکدیگرهم سرنوشت نموده، امتزاج و آمیزش دراز مدت قومی، فرهنگی و اجتماعی آنان بوده است. این امتزاج که همسایگی، خویشاوندی، اشتراک در فرهنگ، آداب و سنن و باورها نیز آن را تقویت نموده، تا درجه ای موثر بوده که امروزه تفکیک و تمایز قومی تاجیک و ترک زبان (اعم از ازبک  و ترکمن و دیگر اقوام) عملا غیر ممکن شده و تنها عامل زبان است که می تواند، آن هم تا اندازه ای، باعث تمایز و تفکیک بین  آنان گردد. حتی در این حوزه  نیز زبان های فارسی تاجیکی، ترکی ازبکی و ترکمنی از نظر واژگان، دستور زبان و نیز تلفظ به صورت غیر قابل تفکیکی تحت تاثیر یکدیگر قرار گرفته اند.



دسته‌ها:ریگ آمو