ریشه نام آذربایجان چیست؟

نقشه معروف محمود کاشغری از قرن یاردهم، منبع ویکی پدیا

نقشه معروف محمود کاشغری از قرن یاردهم، منبع ویکی پدیا

تا اواخر هخامنشیان یعنی تا سال 300  پیش از میلاد نام آذربایجان وجود نداشت. این منطقه بخشی از امپراتوری ماد بود که در منابع یونانی که تمام سرزمین ایران کنونی را ابتدا مادای (ماد)  و سپس پرسیس (پارس)  مینامیدند همچون «ماد کوچک» نامیده میشد.

ریشه نام «آذربایجان» از نام «آتورپاتكان» میاید که یک واژه فارسی میانه است و در منابع باستانی از جمله آثار یونانی (مثلا «جغرافیا» اثر استرابو) ذکر شده است. بعد از اسلام که بتدریج فارسی معاصر رایج شد این منطقه را ابتدا «آذرابادگان» يا «آذربايگان» و دیر تر بصورت معرٓب آن «آذربيجان» و «آذربایجان» نامیدند که این نام هنوز هم رایج است (در یونانی باستان: آتروپاتنس، آرامی جدید/آسوری: آذوربایقان، ارمنی: آترپتكان).

اصل این واژه از نام «آتروپات» (یونانی: آتروپاتس) میاید که در اواخرهخامنشیان «ساتراپ» و یا سردار و حاکم، یا استاندار منطقه کنونی آذربایجان، بخشی از کردستان و گیلان بود. آتور به پارسی میانه و یا پهلوی و دیرتر آذوربه فارسی معاصر اولیه بمعنی آتش و آتورپاتاکان/آذورباداگان، و دیرتر آتورپاتن/آتروپاتن بمعنی آتشکده، جایگاه  و سرزمین «حفاظت شده از سوی آتش» است.

با درنظر گرفتن معنی و اهمیت آتش (آتور/آذور/آذر/آدار/آدر) در فرهنگ ایرانی و زرتشتی و کثرت موارد استفاده از آن (مانندنام آذر و یا آذردخت، آذرخش، آذرگشناسب) میتوان استنتاج نمود که نام ساتراپ هخامنشی و سلوکی آتروپاتن نیز با واژه آتور/آذور مرتبط بوده است.

بعد از فتح آتروپاتن از سوی اعراب مسلمان در سال ۶۳۹ میلادی/۴۳ هجری نام «آذربایجان» بتدریج رواج یافت. در قرن یازدهم م. زبانشناس ترک-اویغور محمود کاشغری در «دیوان لغات الترک» این ولایت را «آذربادگان» و در نسخه دیگر «آذرابادگان» نامیده است.

نظر به اینکه منطقه ساتراپی آتروپاتن بخشی بسیار کوچکتر از امپراتوری ماد بود که پیش از هخامنشیان بر اکثر سرزمین های ایران امروز حکم میراند منابع یونانی و دیگر منابع غیر ایرانی این منطقه را تا صد ها سال بعد همچنان «آتروپاتن»، و یا «ماد آتروپاتن» و یا «ماد کوچک» نامیدند.



دسته‌ها:ماد و آتروپاتن, رنگارنگ

برچسب‌ها: