در تقسیمبندی حدود 6500 زبان زندۀ جهان، گروه زبانهای هندواروپایی با بیش از سه میلیارد نفر بزرگترین خانوادۀ زبانهای دنیاست. کموبیش همۀ زبانهایی که امروزه بین ایسلند تا یونان و پرتغال و انگلستان و فرانسه و آلمان تا روسیه بهعنوان زبان نخست یا «مادری» بهکار میروند (با چند استثنا از قبیل باسکی و مجاری)، هندواروپایی هستند. یک رشته کشورهای دیگر مانند کانادا، ایالات متحده، سرتاسر آمریکای مرکزی و لاتین، استرالیا و زلاند نو هم هستند که در اثر مهاجرتهای چند قرن اخیر از اروپا تبدیل به کشورهای هندواروپایی زبان شدهاند.
از نام «هندواروپایی» هم معلوم است. این «بلوکِ» غالباً اروپایی یک کمرۀ آسیایی هم دارد که عبارت است از ایران در آسیای غربی و هند در جنوب آسیا. هر کدام از این گروهها به زبانها و لهجههای گوناگون تقسیم میشود. تنها زبانهای ایرانی دهها زبان و لهجه دارد. در فصل جداگانهای از این کتاب با عنوان «جایگاه زبان مادی و مشتقات آن» بهطور مفصلتری دربارۀ زبانهای ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، گیلکی، بلوچی، پشتو صحبت خواهیم کرد.
در فصل گذشته نیز تا حدی به ریشهیابی جغرافیایی زبانهای هندی و ایرانی پرداختیم. در آن بررسی کوتاه، ارجاع اصلی ما به آثار نوشتاری بود. اما چطور میشود که زبانهای ایرانی و هندی (آسیایی) از طرفی و از طرف دیگر انگلیسی، آلمانی، فرانسۀ ایتالیایی، روسی (غالباً اروپا) و حتی ارمنی (که فقط «یک پایش» یعنی از نظر تقسیمات جغرافیایی به روایتی در اروپاست) همه یک خانوادۀ زبانها را تشکیل میدهند؟ آیا روزی، روزگاری همۀ گویشوران این زبانها در یک سرزمین میزیستند و بعد هر کدام به سرزمینهای دیگری مهاجرت کردند؟
در اینجا وارد دورهای فوقالعاده طولانی و مهآلود میشویم که «ماقبل تاریخ» یا «پیشاتاریخ» نامیده میشود. معیار تاریخی یا پیشاتاریخی بودن یک پدیده یا تحول اجتماعی، بود یا نبود آثار نوشتاری در این مورد است. همۀ زبانهای باستان، میانه و معاصر که میشناسیم، چندهزار سال بعد از زندگی احتمالاً مشترک نیاکان گویشوران این زبانها شکل گرفتهاند، یعنی بعد از آن که نیاکان گویشوران این «نیا زبانها» هر کدام به سرزمین دیگری مهاجرت کردهاند و بدین ترتیب زبانهای منسجم یا نسبتاً منسجم کنونی پیدا شدهاند. در این مورد هم چون آثار نوشتاری نداریم، به ناچار باید به علوم مدرن باستانشناسی، زبانشناسی تاریخی و ژنتیک مراجعه کنیم و از آنجا برای پرسشهای اساساً زبانشناسی و مردمشناسی خود پاسخهایی بیابیم.
بیش از دویست سال است که دانشمندان حوزههای مرتبط علمی در پی یافتن پاسخ به یک پرسش هستند: از نظر جغرافیایی خاستگاه اصلی و اولیۀ «زبانهای نیا هندواروپایی» کجا بود؟ درواقع در روند یافتنِ پاسخ به این سؤال، میتوان سیر تحول این زبانها از جمله مادی و پارسی و دورههای تاریخی این تحول را نیز تا حدودی آموخت.
ادامه خواندن “گسترش زبان های هند و اروپایی”
