سایت عباس جوادی Abbas Djavadi's Website

جغرافیای تاریخی و نام آذربایجان

نقشه آتروپاتن و قفقاز در زمان اشکانیان (سده دوم پ.م.)، منبع: ویکی پدیا

در آغاز یک تعریف جغرافیای تاریخی از آذربایجان بدهیم…

در دوران باستان، یعنی مثلاً سه هزار سال پیش، سرزمینی بنام «آذربایجان» موجود نبود. سرزمین کنونی آذربایجان بخشی از امپراتوری بزرگ ماد و پس از آن امپراتوری حتی بزرگتر هخامنشی بود. در دوران هخامنشیان، سرزمین آذربایجان بخشی از ساتراپی و یا استان بزرگ ماد بود. هر استان ساتراپ و یا حاکم خود را دارا بود که معمولاً مانند شاه محلی آن منطقه عمل می‌کرد.

از نظر واژگان، «آتور» به پارسی میانه و یا پهلوی و دیرتر «آذور/آذر» به فارسی معاصر اولیه بمعنی آتش و آتورپاتکان/آذورباداگان بمعنی آتشکده، جایگاه و سرزمین «حفاظت شده از سوی آتش» است.

پادشاهان ماد بر اکثر سرزمین‌های ایران امروز حکم می‌راندند. در دوره هخامنشیان، ماد ساتراپی و یا «استان» بزرگی بود که بخش بزرگ ایران کنونی را دربر میگرفت. اواخر هخامنشیان، بخش بزرگی از ساتراپی ماد «ماد بزرگ» و بخش کوچک تر آن در شمال غرب ایران که عبارت از آذربایجان، کردستان و گیلان کنونی باشد، «ماد کوچک» نامیده شد که ساتراپ خود را داشت. از اواخر هخامنشیان به بعد این بخش در شمال غرب ایران با انتساب به ساتراپ آن «آتروپات» (به یونانی: آتروپاتس) «آتروپاتکان» (یونانی: آتروپاتن) نامیده شد.

نام های «آتروپاتکان»، «آتورپاتکان»، «آذورباداگان» و «آذوربایاگان» حتی در دوره ساسانیان موجود بوده و به سرزمین کنونی آذربایجان گفته می‌شد. بعد از اسلام این نام به صورت «آذربیجان» و «آذربایجان» نوشته و تلفظ شد.

از نگاه بخش‌های شمالی رود ارس در دوره ماد و هخامنشیان، در بعضی دوره‌ها برخی مناطق نزدیک به رود ارس جزو آتروپاتن شمرده میشدند، اما این مرزها متغیر بود. شمال رود ارس پیش از اسلام «آلبانیا» (آلبانیای قفقاز) و پس از اسلام «ال-ران»، «الران» و یا «اران» (معمولا به تشدید «ر») نامیده می‌شد، در حالیکه جنوب ارس همچنان «آذربیجان» و یا «آذربایجان» خوانده می‌شد.

این توضیح نام «آتروپاتن» و «آتروپاتکان» و توصیف حدود جغرافیائی آن در تاریخ برای اولین بار توسط مورخ یونانی استرابو (متولد سال ۶۳ پیش از میلاد) در کتاب معروفش بنام «جغرافیا» داده شده که حدود «آتروپاتن» یا «ماد کوچک» را چنین تعریف کرده است:

«ماد به دو بخش تقسیم می‌شود که یکی از آنها ماد بزرگ است و پایتختش اکباتان (همدان) است که شهری بزرگ و مقر پادشاهی ماد است. این کاخ هنوز هم مورد استفاده پارتی‌ها (اشکانیان) است (…) بخش دیگر که بخشی از ماد بزرگ است، آتروپاتن است که نامش را از راهبرش آتروپاتن گرفته است که این مملکت را از حاکمیت مقدونیان باز نگهداشت. هنگامیکه او پادشاه (ماد آتروپاتن) شد، استقلال این مملکت را برپا نمود وجانشینان او همچنان تا به امروز (به حکومت) ادامه می‌دهند و در زمان‌های گوناگون با (خانواده‌های) پادشاهان ارمنستان، سوریه (آشور) و پارت (اشکانی) وصلت نموده‌اند. (…) آتروپاتن با ارمنستان درغرب و ماد بزرگ در شرق هم‌مرز است و در شمال با هر دو و در جنوب با دریای گرگان و سرزمین مردم ماد (بزرگ) هم‌مرز است. (…) ارمنیان و پارتی‌ها همسایگان قدرتمند آتروپاتنی‌ها هستند که آنان (آتروپاتنیان) را پیوسته غارت کنند اما ایستادگی نمایند چنانکه سیمباس (پسر بارداس) را از دست ارمنیان باز پس گرفتند و رومیان آنها را (ارمنیان را) شکست دادند و آنها (ارمنیان) هم دوستان سزار شدند و آنها همزمان پارتیان را نیز خرسند نگهدارند» (۱).

برخی نویسندگان معاصر تلاش کرده‌اند، این توضیح استرابو را با این استدلال به چالش بکشند که در متون آشوری-بابلی هم ظاهراً به این نام اشاره‌ای شده است، اما به نظر م. اشترک در «دائره المعارف اسلام» (مدخل «آذربایجان»)، بر خلاف اینگونه ملاحظات، نظر استرابو همچنان معتبر است، چرا که در هیچ نوشته میخی آشوری-بابلی نام آتروپاتن و آتروپاتکان دیده نشده است (۲).

از نگاه اشترک (همانجا) «هیچ شکی نیست که در قرن سوم م. تلفظ دقیق این نام آذورباذاقان بوده، اما در قرن چهارم م. آوای دوم «ذ» در سریانی (آرامی نو) و همچنین یونانی بیزانسی به «ی» تبدیل شده، به صورت آذوربایاگان در آمده است و بعدها از سوی جغرافی دانان عرب به شکل آذربایجان و گاه حتی آذربیجان نوشته شده است».

پس از فتح آتروپاتن باستان از سوی اعراب مسلمان در سال ۶۳۹ میلادی/۴۳ هجری، شکل عربی شده «آذربیجان» و بالاخره «آذربایجان» رواج یافت.

تعریف آذربایجان دوره اسلامی از نگاه جغرافیای تاریخی را به بهترین صورت می‌توان با تکیه بر اشترک (همانجا) داد. طبق این تعریف، سرزمین آذربایجان در اوایل دوره اسلامی محاط بود در جنوب شرقی با «جبال» (ماد باستان)، در جنوب غربی با بخش شرقی ولایت «جزیره» (آشور و یا آسور باستان)، در غرب با ارمنستان (بخشی از اورارتوی باستان)، در شمال با ولایت ارّان (آلبانیای باستان که یکی از سرزمین‌های قفقاز باشد و امروز بخشی از آن عبارت از جمهوری آذربایجان است) و در شرق با سواحل دریای خزر، مغان و گیلان.

در اوایل دوره خلافت اسلامی آذربایجان ولایت جداگانه‌ای به شمار می‌رفت، اما حدود آن در مراحل گوناگون متغیر بود. رودخانه ارس علی الاصول مرزی طبیعی بین آذربایجان و آلبانیای سابق قفقاز (اران) محسوب می‌شد، اگرچه دشت مغان بین بخش‌های سفلای رودهای ارس و کورا تا ساحل غربی دریای خزر نیز از نظر اداری و مالیاتی بخشی از آذربایجان محسوب می‌شد (۳).

در قرن یازدهم م. زبانشناس ترک-اویغور محمود کاشغری در «دیوان لغات الترک» این ولایت را «آذربادگان» و در نسخه دیگر «آذرابادگان» نامیده است.

به دنبال شکست ایران در جنگ‌های ایران و روس در قرن نوزدهم، سرتاسر شمال ارس از نظر سیاسی و اداری تبدیل به ولایات روسیه تزاری شد. در اوایل قرن بیستم آذربایجان نام استان شمال غربی ایران بود که از شمال با قفقاز روسیه و در غرب با ترکیه همسایه بود که این، کم و بیش همان ولایت آذربیجان و یا آذربایجان در خلافت عباسی است.

«آلبانیا» و «اران» کجا بود؟

گفتیم که قبل از هخامنشیان، یعنی در دوره مادها و پیش از آنها، نه شمال و نه جنوب ارس و نه هیچ جای فلات ایران، آتروپاتکان و یا آذربایجان نامیده نمی‌شد. اما از اواخر هحامنشیان، یعنی از دوره‌ای که نام آتروپاتن و یا آتروپاتکان رایج شد، این نام به جنوب ارس یعنی آذربایجان و کردستان ایران داده شد. آتروپاتکان و آذربایگان علی الاصول شمال رود ارس را دربر نمی‌گرفت. نام شمال ارس در دوره باستان «آلبانیا» و یا همان آلبانیای قفقاز بود.

به گفته اشترک مرزهای ماد آتروپاتن در طول تاریخ متغیر بوده است (۴). این هم چیزی عادی است، چرا که فتوحات و عقب نشینی‌ها می‌توانسته باعث جابجائی مرزهای دولت‌ها گردد. اما با وجود تغییرات محدود و گذرای مرزی، علی الاصول رود ارس مرز شمالی آتروپاتن شمرده می‌شد. بنا به محاسبات اشتفان کرول، مورخ معروف ماد و خاورمیانه باستان که حتی به کشیدن نقشه سیاسی و جغرافیائی ماد آتروپاتن کوشش کرده، مرزهای آتروپاتن ماد از این قرار بوده‌اند: «در شمال، رود ارس آتروپاتن را از ارمنستان جدا می‌کرد. در شرق گستره این سرزمین تا کوه هائی می‌رسید که در امتداد سواحل دریای خزر قرار گرفته‌اند، و در غرب تا دریاچه ارومیه (ماتیان لیمن باستانی) و کوه‌های کردستان کنونی» (۵). همین مرزهائی که کرول از آن نام می‌برد نیز با حدود و ثغور آذربایجان در ایام باستان و دوره اسلامی که از سوی اشترک تعریف شده، همپوشی دارد.

اران نامی است که در دوره اسلامی به آلبانیای باستان داده شده است.

شمال و جنوب ارس یک سرزمین بود؟

بارتولد در «دائره المعارف اسلام» (۶) میگوید که آلبانیا در عهد باستان، در اصل به تمام منطقه شمال ارس از شهر دربند در شمال شرق تا تفلیس در غرب و رود ارس در جنوب و جنوب غرب قفقاز گفته می‌شد، در حالیکه مورخین دوره اسلامی تنها به سرزمینی نام «اران» را داده‌اند که «از سواحل ارس تا سواحل کورا، یعنی بین دو رودخانه» را در برمیگرفت. اما میدانیم که در دوره‌های بعدی در کنار سرزمین اران از ولایات دربند و شیروان (با مرکزیت باکو) نیز نام برده می‌شود.

در حالیکه دربند به شهر و محال دربند در شمال شرقی قفقاز گفته شده و این محال از زمان ساسانیان «مرزبان» خود را داشته، شیروانشاهان (و یا شروانشاهان) نام حکمرانانی است که از اواسط دوره عباسیان در شرق قفقاز حکمرانی کرده‌اند. گفته می‌شود در دوره پیش از اسلام نیز شیروانشاهان جانشینان محلی پادشاه ایران بودند، اما شیروانشاهان دوره اسلامی در ابتدا عرب تبار بودند و در «محیط ایرانی آن دوره در شمال ارس ایرانی شدند» (۷). مسعودی به گفته بارتولد نوشته است که یکی از مرزبانان دربند مدتی همه سرزمین‌های اران، شیروان و دربند را متحد کرده است ولی منبع دیگری این روایت را تائید نکرده است (۸).

در دوره خلافت امویان و عباسیان، والیانی که از شام و بغداد به آذربایجان اعزام شده‌اند، مسئولیت اداره اران و ارمنستان و جمع‌آوری مالیات از آن سرزمین‌ها را نیز بردوش داشته‌اند. به گفته باسورث (همانجا) گاه حتی ولایات موصل و «جزیره» نیز از نظر اداری با آذربایجان مرتبط بودند و این هم نشان می‌دهد که تقسیم بندی‌های دو قرن نخست دوره اسلامی تا چه اندازه متغیر بودند.

در شرق، کوه‌های البرز مرز طبیعی بین آذربایجان و گیلان و دیگر مناطق ساحلی خزر به شمار می‌رفت. در جنوب، سفید رود معمولاً مرز اداری با اقلیم «جبال» (ماد بزرگ سابق) محسوب می‌شد. مرز غربی چندان مشخص نبود. این مرز معمولاً از وسط دشت واقع در بین دریاچه‌های ارومیه و وان می‌گذشت و در بخش شمال غربی با کوه‌های زاگرس که از وسط کردستان می‌گذشت، معین می‌شد. در شمال غرب، ارمنستان اگرجه خراج پرداز خلافت بود، اما تا حدزیادی خود مختار به شمار می‌رفت. با اینهمه، آذربایجان، اران و ارمنستان در بسیاری مراحل دوره خلافت اسلامی، از نگاه اداری و مالیاتی، یک منطقه محسوب می‌شدند تا جائیکه جغرافی دان قرن دهم م. مقدسی آذربایجان، ارمنستان و اران را سه جزء «اقلیم چهارم» شمرده است. بنظر باسورث، این نیز نشان می‌دهد که تقسیم بندی‌های اداری و مالیاتی دوره اسلامی ثابت نبوده‌اند (۹).

اما همانگونه که در نمونه آذربایجان و ارمنستان دیده می‌شود، تقسیم بندی اداری و مالیاتی دلیل کافی برای واحد بودن سیاسی مناطق نبوده است. در مجموع بنظر می‌رسد که جز در مراحلی کوتاه مدت، بخش‌های مهمی از شمال ارس با آذربایجان یعنی سرزمین جنوب ارس متحد نبوده است. یکی از این دوره‌های کوتاه به گفته بارتولد مربوط به حکومت شدادیان (پیش از سلجوقیان) می‌شود که گنجه را پایتخت اران قرار دادند و اران را با آذربایجان ایران متحد کردند. با این ترتیب اران از داشتن حکمرانان خود محروم گردید. بارتولد می‌گوید: «پس از سلجوقیان، آذربایجان، شیروان و دربند بتدریج ترک زبان شدند و پس از دوره مغول جنوب سرزمین (اران) نام ترکی قراباغ را گرفت. بعد از آن، نام اران دیگر تنها به معنای ادبی بکار برده شد» (۹).

میدانیم که در اکثریت دوره‌های صفویان، افشاریان و قاجاریان شمال ارس به خان نشین‌های تابع ایران تقسیم شده بود که مانند دربند، باکو، قویا، گنجه، قراباغ و غیره هرکدام نام خود را داشتند یعنی از نگاه تقسیم بندی‌های سیاسی و جغرافیائی، این مناطق شمال ارس جزو آذربایجان محسوب نمی‌شدند. بعد از الحاق این خان نشین‌ها به روسیه تزاری در قرن نوزدهم، خان نشین‌های شمال ارس رسماً بعنوان «ولایت» های روسیه تزاری (گوبرنیا) از حیطه دولتی و اداری ایران خارج شدند و دیگر حتی از نگاه پرداخت مالیات و باج نیز بعنوان بخشی از آذربایجان محسوب نمی‌شدند.

پس از جنگ نخست جهانی دولتی بنام «جمهوری آذربایجان» اعلان شد…

در سال ۱۹۱۸ در باکو دولتی با نام «جمهوری آذربایجان» تشکیل شد. البته این ابتدا یک باصطلاح فدراسیون مسلمان، ارمنی و گرجی قفقاز جنوبی بود که بعد از بروز اختلاف بین آنها، به سه جمهوری ناسیونالیستی مجزا تقسیم شد. دولتی که در باکو تشکیل شد تحت رهبری محمد امین رسول زاده بود که در ابتدا در ایران هم نویسندگی و روزنامه نگاری کرده و حتی در آغاز دوست سید حسن تقی زاده بود، ولی بعد به پان ترکیسم گرایش پیدا کرد. امین زاده در همان زمان که رئیس جمهوری آذربایجان انتخاب شده بود به مقامات ایرانی نوشت که منظور از انتخاب نام «آذربایجان» هیچگونه سیاستی بر ضد ایران و آذربایجان ایران نیست (۱۰). اما در واقع، این دوره، دوره اوج پان ترکیسم بود که ناشی از درماندگی دولت عثمانی بود. کشاکش امپراتوری‌های انگلیس، آلمان، روسیه و عثمانی در منطقه منتج به زوال و فروپاشی عثمانی شد. ترک‌های حزب حاکم و ناسیونالیستی «اتحاد و ترقی» به ناسیونالیسم تند گرا تمایل پیدا کردند و خواستند زیان‌های خود را از طریق گسترش به قفقاز و آسیای میانه و باصطلاح «اتحاد ترک‌ها» جبران کنند. از این جهت آنها پان ترکیسم را در ایران و قفقاز تحریک کردند. با اینهمه دولت «جمهوری آذربایجان» که رسول زاده رهبرش بود، حتی نام این دولت را مدتی «آذربایجان قفقاز» نامید، تا باعث خشم ایرانیان نشود. مدت کوتاهی بعد بلشویک‌ها این حکومت و دو حکومت مشابه در ارمنستان و گرجستان را در سال ۱۹۲۰ سرنگون کردند اما نام آذربایجان روی دولت جمهوری شوروی مسلمان در باکو باقی ماند و بعد از استقلال این جمهوری شوروی در سال‌های ۱۹۹۰ هم ادامه یافت، چرا که در حول محور این نام یک اندیشه و ایدئولوژی دولتداری ملی ایجاد شده بود. این هم باب طبع بسیاری از ایرانیان ملی‌گرا نبود که این نام را در شمال آذربایجان ایران بالقوه خطری تجزیه طلبانه نسبت به ایران می‌شمردند و می‌شمارند. اکنون دیگر از این موضوع بیش از ۹۰ سال می‌گذرد و دولت همسایه شمالی ما همچنان «آذربایجان» نام دارد. از این جهت اصرار در رد نام آذربایجان برای آلبانیا یا اران سابق یعنی شمال شرقی ارس بنظر من نه عملی است و نه مشکلی را حل می‌کند.

تعبیر «آذربایجان جنوبی» درست است؟

این پرسشی سیاسی است و نه علمی و یا تاریخی-زبانشناختی. پاسخ این پرسش می‌تواند نسبت به اندیشه هر شخص فرق کند.

بنظر شخصی من اولاً «جمهوری آذربایجان» نامی است که دولت‌های شمال شرق ارس روی خودشان نهاده‌اند، چه دولتمداران پیش از رژیم شوروی، چه دوره شوروی و چه دولت کنونی. از نظر تاریخی نام آذربایجان شامل شمال ارس نبوده است و در این مورد نمی‌توان شک کرد، با اینهمه، این بخش از قفقاز دستکم از دوره ساسانیان جزو ایران بود، با جنوب ارس مناسبات نزدیکی داشت و رفت و آمد، وصلت و تجارت بین دو سوی ارس موجود بود. قرن های طولانی زبان و فرهنگ ایرانی در هردو سوی ارس حاکم بود. این وضع حتی بعد از اسلام هم ادامه یافته است. این نزدیکی‌های تاریخی و فرهنگی و بعدها همچنین زبان ترکی مایه نزدیکی بیشتر و احساس عمیق‌تر مشترکات بین دو طرف گشته است.

حالا دولت‌های باکو خودشان را ۱۰۰ سال است که «آذربایجان» می‌نامند. نمی‌توان جلوی آنها را گرفت و گفت شما حق ندارید کشور خودتان را «آذربایجان» بنامید. این، نه منطقی است و نه عملی. اگر سیاست را کاملاً از این بحث جدا کنیم، بنظر من مشکلی در تعابیر «آذربایجان شمالی» و «آذربایجان جنوبی» نیست، و یا نباید باشد. مشکل اینجاست که خیلی‌ها نمی‌توانند سیاست و احساسات را از این ماجرای نامگذاری تفکیک کنند. این را می‌شود درک کرد ولی بنظر من، این، طرز تفکری منطقی و عملگرایانه نیست و به هیچ‌کس کمکی نمی‌کند.

در ایران گروه قابل توجهی که خود را ایراندوست می‌شمارند هنوز نسبت به کاربرد نام «آذربایجان» برای جمهوری آذربایجان و تعابیر «آذربایجان شمالی» و «جنوبی» حساسیت دارند و نگران هستند که این، می‌تواند زمینه تجزیه آذربایجان از ایران بشود. شکی نیست که صرفاً از نگاه جغرافیائی، شمال ارس «شمال» و جنوب ارس «جنوب» به شمار می‌رود. همچنین شکی نیست که کشوری در شمال هست که خود را آذربایجان می‌نامد و درعین حال در جنوب ارس آذربایجان ایران قرار دارد که بیش از ۲۵۰۰ سال است که بخشی از ایران است. با اینهمه شاید هم انگیزه برخی اشخاص در تاکید بر تعبیر «آذربایجان جنوبی» براستی همان است که مایه نگرانی برخی در ایران شده است. اما خوشبختانه نمی‌توان صرفاً با کاربرد این یا آن نام باعث وحدت و یا تجزیه یک سرزمین واحد و تاریخی شد و از سوی دیگر این قبیل مشاجرات نه در سطح دولتی، بلکه در سطح شخصی و گروهی است.

منابع

(۱) تفصیلات بیشتر در باره ماد و آتروپاتن در: استرابو: جغرفیا، ۱۱٫۱۳ بند یک تا چهار

(2) Streck, M. : Adharbaidjan, in: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936), Consulted online 23. January 2017

(3) Bosworth, C. E. : Azerbaijan, iv, Islamic History to 1941, in Encyclopaedia Iranica Online, retrieved in March 2017

(4) Streck, ibid

(5) Kroll, S. E. : Map 90 Media Atropatene, Princeton University, 1994, PDF

(6) Barthold, W. : «Arran», in: Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1926), Consulted online on 23. January 2017

(7) Barthold, ibid

(8) Barthold, ibid

(9) Bosworth, ibid

(10) Barthold, ibid

(۱۱) یک نامه از محمد امین رسول زاده، در: گفتگو، مجله اجتماعی و فرهنگی، نسخه آنلاین، دسترس شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۷

 

دسته‌بندی شده در: رنگارنگ, زبان آذربایجان در گذر زمان