چند آزمایش «توالی یابی کلّ ژنوم» که در مورد مردمان آسیای غربی انجام شده، نتیجه های نسبتاً شگفت انگیزی داده اند. این آزمایش ها با تکنیک «تحلیل مؤلفه های اصلی[1]» انجام یافته که از میان هزاران ویژگی و مؤلفه یک ژنوم (مثلا از آسیای غربی) مهم ترین آنها را انتخاب نموده، آنان را با مهم ترین مؤلفه های یک ژنوم از منطقه ای دیگر (مثلا آسیای شرقی) مقایسه میکند. با این طریق تفاوت ها و شباهت های اصلی این ژنوم ها معلوم میشوند. جمعیت های آسیای غربی (مثلا ایرانیان) از نظر  ژنتیکی شباهت های بسیاری با جمعیت های همسایه خود (مثلا مردم ترکیه) دارند. این را قبلاً هم میدانستیم. چند «تحلیل مؤلفه های اصلی» ژنوم مردمان آسیای غربی که تا کنون انجام شده، نشان داده اند که بین جمعیت ها و مردمان متمایز این منطقه مرزبندی های سیاسی کنونی مرزبندی های ژنتیکی نیستند و بین جمعیت های این منطقه خط و مرز مشخصی که آنها را از از نظر ژنتیکی از یکدیگر جدا کند، وجود ندارد. چندین تست مقایسه ای اخیر نشان میدهند که یکم: جمعیت های کنونی ایران و ترکیه از نظر ژنتیکی به یکدیگر شبیه تر هستند تا به جمعیت های شبه جزیره عربستان، و دوم: این دو جمعیت یعنی مردمان ایران و ترکیه به یکدیگرشباهت های ژنتیکی بیشتری دارند تا با جمعیت های سامی زبان (مثلا عربی زبان ها و عبری زبان ها).

اینها مشاهدات جالبی هستند. برای بررسی این نتیجه ها احتمالا در نظرگرفتن تحولات تاریخی هم مهم است.  یک توضیح ممکن در بارۀ این نتیجه گیری چنین است که بگوئیم مردم ایران گویشور زبان فارسی هستند، فارسی یکی از اعضای خانواده زبان های هند و اروپایی است و تاریخ پیدایش این زبان ها به هشت تا نُه هزار سال پیش برمیگردد.[2] اما توضیح دیگری هم هست که میتواند منطقی تر جلوه کند و آن توضیح این است: دستکم هزار سال است که شاهد اختلاط زبانی و فرهنگی میان مردمان مختلف این منطقه (از جمله  گویشوران کُردی و ترکی، عربی و ترکی، ترکی و فارسی، فارسی و عربی) هستیم. مرزهای سیاسی که تا کنون چندین بار تغییر یافته، نتوانسته اند مانع این اختلاط ها شوند. آیا این تحول به معنای اختلاط بیشتر بیولوژیکی و ژنتیکی هم هست؟ آیا این اختلاط و نزدیکتر شدن بیولوژیکی را میتوان در ژنوم های این مردمان نیز مشاهده کرد؟ برای پاسخ دادن به این پرسش طبعاً باید تست های ژنتیکی انجام داد و نتایج چنین تست ها را با لحاظ کردن جوانب مردم شناختی و تاریخی تحلیل نمود. لیکن ما هنوز شاهد تحلیل های ژنومیکی گویشوران کُردی، ترکی و عربی معاصر در مناطق مرزی آنها نیستیم. بعید نیست که هر اندازه درک ما از تحول گوناگونی ژنتیکی مردمان آسیای غربی دقیق تر شود، توضیحات جدیدتر و دقیق تری در باره اینگونه پرسش ها نیز تالیف شوند.

صرفنظر از اینگونه کمبودها، میتوان به چند روند اصلی  در کلّیت آسیای غربی اشاره نمود. قبلاً هم گفته بودیم که سطح و ترکیب  محلی (روستا و بخش) در آسیای غربی چندان تحت تاثیر مرزهای سیاسی نیست. همچنین اشاره ای شده بود به اینکه چگونه در روستاها و بخش های آسیای غربی خویشاوندی های پدری سطح بالایی از همگِنی را در داخل روستاها و بخش ها حفظ می‌کنند. این وضع در عین حال منجر به جدایی آشکار در تنوع کروموزوم Y (ایگرگ، یا به اصطلاح «کروموزوم جنسیتی مرد») بین روستاهای همسایه می‌شود. در نتیجه در سطح منطقه آسیای غربی و داخل هر گروه قومی شاهد سطح بالایی از تنوع  هستیم، در حالیکه آمیزش خویشاوندی از آنچه که در میان جمعیت های اروپای غربی و آسیای شرقی می بینیم، بالاتر است.[3]

به خاطر بیاوریم: کروموزوم‌ها در هسته سلول‌ها قرار دارند. انسان‌ها 22 جفت کروموزوم شماره‌گذاری شده (اتوزوم) و یک جفت کروموزوم جنسیتی («ایکس وای» در مردان و «ایکس ایکس» در زنان) دارند که در مجموع ۴۶ کروموزوم می‌شود. هر جفت شامل دو کروموزوم است که یکی از هر والد می‌آید، به این معنی که فرزندان نیمی از کروموزوم‌های خود را از مادر و نیمی دیگر را از پدر خود به ارث می‌برند. زمانی که هسته در طول تقسیم سلولی حل می‌شود، می‌توان کروموزوم‌ها را  از طریق میکروسکوپ مشاهده کرد.

تنوع ژنتیکی جمعیت یهودی که به خوبی بررسی شده، نشاندهنده این روند است. به طور خلاصه میتوان گفت که ژنوم های مردم یهودی منطقه با دیگر گروه های آسیای غربی و  به ویژه گروه «دروزها» همخوانی دارد. اما در داخل جمعیت یهودی ساختاری ژنتیکی هم وجود دارد که به روشنی نشاندهنده منشاء جغرافیایی افراد این گروه است (مانند اشکنازی، سفاردی یا حبشی). مثلاً بنا بر یک بررسی اخیر در باره ژنوم های معاصر یهودیان اشکنازی، برخی عنصر های ژنتیکی این گروه در ژنوم های مردم شرق آناتولی هم مشاهده شده است. تفسیر این یافته ها قطعی نیست، اما به نظر میرسد که در شکل گیری تنوع ژنتیکی این منطقه، جنبه های مذهبی، قومی، زبانی و سیاسی نقش مهمی دارند.»[4]

نیاکان مردمان کنونی آسیای غربی

تا کنون بحث های مربوط به ژنتیک مردمان باستانی آسیای غربی اساساً مبتنی بر آثار باستان شناختی و تاریخی بود. در چند سال اخیر، نشر نخستین داده های جدید در باره ژنوم های مردمان باستانی آسیای غربی زمینه بحث های علمی جالبی در این زمینه شد. این داده های جدید برپایه توالی یابی کلّ ژنوم های صدها نفر از عهد باستان مناطق مختلف آسیای غربی به دست آمد. از آن جمله هستند مناطقی مانند ترکیه، ایران، اردن، اسرائیل و همچنین قفقاز و همچنین آسیای مرکزی. این نمونه های بازمانده از انسان ها مربوط به اکثر دوره های باستان از پارینه سنگی تا نوسنگی و برُنز میشود.

یک نتیجۀ غیر منتظرۀ این تجزیه و تحلیل ها این بود که نخستین کشاورزان ایران و آناتولی (بخش بزرگ ترکیه کنونی) و منطقه اسرائیل/اردن ( لِوانت) از نظر ژنتیکی، هم در آن دوره یعنی 10 هزار سال پیش و هم امروزه با اهالی کنونی این مناطق فرق داشته اند. یعنی گروه هایی که ده هزار سال پیش در ترکیه، ایران، اسرائیل و اردن میزیستند، از نظر ژنتیکی با گروه های معاصر ساکن این مناطق یکی نیستند.[5] این یافته، برعکس تصور قبلی پژوهشگران است که میگفتند مردمان آسیای غربی نتیجه گسترش یک جمعیت واحد از دوره نوسنگی است. با تجزیه و تحلیل های جدید میتوان بهاین نتیجه رسید که ظاهراً در دوره نوسنگی و آغاز یکجا نشینی و کشاورزی، هلال حاصلخیز سرزمینی شامل چندین جمعیت متمایز کشاورز بود که در همگرایی و اختلاط با یکدیگر در شکل گیری حوض ژنتیکی کنونی مردمان آسیای مرکزی و هلال حاصلخیز سهم داشته اند.

این جمعیت های آغازین کشاورز تاثیر خود را بر تنوع ژنتیکیی باقیمانده اوراسیا نیز گذاشته اند. طبق همین یافته های جدید، دانشمندان اکنون بر آنند که کشاورزی از طریق مهاجرت همین کشاورزانِ نحستین آسیای غربی به اروپا رسوخ کرده، تا جائیکه امروزه سهم اصلی ژنوم اروپائیان دوران معاصر به همان کشاورزان نخستین آسیای غربی (8000 سال پیش) و همچنین مهاجرت قبایل اوراسیا (5000 سال پیش) به اروپا مربوط میشود.

[1] Principal Component Analysis – PCA

[2] Gray, R. D. and Q. D. Atkinson 2023: Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European Origin. Nature 426: 435-439.

[3] ن. نیم فصل جداگانه «ازدواج خویشاوندی» در چند صفحه بعد.

[4] Taskent and Omer, ibid.

[5] Kilinc, et al., cited in Taskent and Omer, ibid.

دسته‌ها:ژنتیک, کتاب های عباس جوادی, تکامل انسان