گاهشمار تاریخ ایران و ماوراءالنهر تا سال ۱۵۰۰

(از ابتدا تا قرن شانزدهم. تاریخ های داده شده تقریبی و میلادی هستند.)

۱۵۰۰-۱۰۰۰ پ.م. مهاجرت اقوام هند و ایرانی (آریایی) از جمله مادها و پارسی ها و سپس پارتی ها از آسیای میانه و جنوب روسیه به شبه قاره هند و فلات ایران. 

۱۱۰۰-۱۰۰۰  به دنیا آمدن پیامبر زرتشت (بنا بر بعضی روایات).

۸۰۰ پ.م. قدرت گرفتن ماد ها. دولت بزرگ ماد (۶۷۸-۵۴۹ پ.م.).

۷۴۵-۶۲۵ پ.م. اوج قدرت دولت آشور (آسور) از خلیج فارس تا مصر و آسیای صغیر.

۶۲۶-۵۳۹ پ.م. تسلط بابل نو (کلدانیان) بر هلال حاصلخیز و فلسطین.

۵۰۰-۳۳۰ پ.م. شکست مادها و آمیزش آنها با هخامنشیان. امپراتوری هخامنشیان از آسیای صغیر تا هندوستان.

۳۵۶-۳۲۳ پ.م. اسکندر مقدونی هخامنشیان را شکست میدهد. تسلط اسکندر از مقدونیه تا ایران و هندوستان.

۳۱۲-۶۴ پ.م. حاکمیت سلوکیان (جانشینان اسکندر) بر سرزمین وسیعی میان فرات و رود سِند.

۱۵۰ پ.م. برافتادن سلوکیان و به قدرت رسیدن اشکانیان پارتی از آسیای مرکزی و خراسان.

۷۸-۲۵۰ تسلط کوشانیان با مرکزیت پیشاور بر شمال غربی هندوستان.

۲۲۴-۶۵۱ ساسانیان اشکانیان را شکست می دهند و بر یک امپراتوری از فرات تا سِند حکمرانی می کنند.

۴۰۰-۵۰۰ جنبش مذهبی مزدکیان بر ضد ساسانیان.

بعد از ۴۳۱ به دنبال شورای اُسقفان در اِفسوس (یا اِفس) و طرد اندیشه های مذهبی اسقف نسطوریوس، پیروان او به خارج از روم و در ضمن ایران پناه می برند. مرکز تجمع علمای دینی و علمی مسیحیان نسطوری: گندی شاپور (خوزستان)، مرو و نیشابور (خراسان) و ماوراءالنهر است. 

۴۵۰-۵۰۰ حملات اقوام خیون و هپتالی («حیاطله») از آسیای مرکزی، حکمرانی هپتالیان (۴۵۰-۵۶۵) بر مناطق میان کاشغر و ایران و همچنین سُغد و پنجاب.

۵۳۱ به دنیا آمدن متفکر معروف مروزی پیش از اسلام، بزرگمهر، وزیر دانشمند خسرو انوشیروان. 

۵۶۳ به دنیا آمدن گوتاما بودا در هندوستان.

۵۰۰-۶۰۰  در دشت های شمالی آسیای مرکزی زبان های ترکی جایگزین زبان های ایرانی اکثریت مردم می شود. 

۵۵۲ تاسیس نخستین دولت ترک (خاقانات گوک تورک) در آسیای میانه (منطقه آلتای میان چین، مغولستان، قزاقستان و قرقیزستان کنونی). سنگ نوشته های ترکی. اختلافات داخلی و تقسیم این دولت به دو قسمت شرقی و غربی.

۵۶۵ ائتلاف ساسانیان و خاقانات ترک بر ضد هپتالیان. شکست دولت هپتالیان، تسلط ساسانیان بر جنوب و غرب سرزمین هپتالیان و حکمرانی ترکان بر شمال آن. نفوذ تدریجی ترکان به سرزمین ساسانیان.

۶۲۲ ظهور اسلام. هجرت پیامبر اسلام و آغاز تقویم هجری. 

۶۳۲-۶۶۱ حکومت «خلفای راشدین» (ابوبکر، عمر، عثمان، علی) .امپراتوری در حال گسترشِ اسلامی از سوریه تا رود آمو در شرق و در غرب تا خلیج سِرت در شمال لیبی.

 ۶۴۲ شکست ایران ساسانی از اعراب مسلمان. پیشروی اعراب در ایران. فتح ایران در ده سال.

۶۵۲ به بعد نخستین حمله های اعراب و مسلمانان از خراسان به ماوراءالنهر و آسیای مرکزی. نخستین آشنایی مردم بومی و ایرانی ماوراءالنهر و ترکان دشت های شمال با اعراب.

۶۳۰ در شمال، شکست دو دولت شرقی و غربی ترک به دست چین.

۶۶۰-۷۵۰ خلافت امویان بر سرزمینی از رودخانه سِند تا اقیانوس آتلانتیک.

 ۶۸۲ تاسیس دومین دولت ترک (تورگش) در قرقیزستان کنونی.

۶۹۹ زبان کتبی سرزمین های شرقی (ایرانی) امپراتوری اسلامی از پهلوی به عربی تغییر می یابد.

۷۱۱-۷۱۳ تسلط مسلمانان بر ماوراءالنهر (سُغد و خوارزم، فرغانه و چاچ) و سِند (هندوستان و پاکستان کنونی).

۷۳۴ـ۷۴۴ شکست دومین دولت ترک (تورگش).

۷۴۸-۷۴۹ قیام به آفرید و شکست آن در خراسان. 

۷۵۰ آغاز قیام عباسیان به رهبری ابومسلم خراسانی در خراسان.

۷۵۱ شکست چین (و متحدین تبتی و ترکی آن) در مقابل لشکریان اسلام (اعراب و ایرانیان نومسلمان) به دلیل تغییر جبهه ترک های قارلوق در میانه جنگ. خروج چین از سیاست «بزرگ» ماوراءالنهر و آسیای مرکزی. افزوده شدن دو عامل جدید اعراب و ترک ها به سیاست ماوراءالنهر.

۷۵۰-۸۵۰ تحکیم اسلام در ماوراءالنهر.

۷۵۰-۱۲۵۸ خلافت عباسیان. انتخاب بغداد به عنوان پایتخت در ۷۶۲. آغاز زوال قدرت سیاسی خلفای عباسی از قرن نُهم به بعد و تبدیل تدریجی آنان به حکام صوری و نمادین.

۷۶۷ به دنیا آمدن ابوحنیفه نعمان بن ثابت معروف به امام حنیفه، به روایتی اصالتا از کابل اما متولد کوفه، فقیه و متکلم نامدار اسلامی و بنیانگذار مذهب حنفی از مذاهب چهارگانه تسنن.

۷۸۰ به دنیا آمدن ابو عبدالله محمد خوارزمی، از بزرگ ترین ریاضی دانان جهان.

۸۰۰-۱۰۰۰ به دنیا آمدن مورخین و جغرافیا نویسان بزرگ ایرانی مانند ابوالقاسم عبدالله بن خردادبه، محمد بن جریر طبری، ابواسحاق ابراهیم بن اصطخری.

۸۰۰-۱۱۰۰ دوران طلایی دانش در اسلام با مرکزیت بغداد، بخارا، اسکندریه و قرطبه اسپانیا. افزایش تولید کاغذ در جهان اسلام و مخصوصا بغداد به کمک صنعتگران چینی و آسیای میانه.جنبش ترجمه آثار کلاسیک از پهلوی و بخصوص یونانی به عربی. برآمدن مشاهیر دیگری چون خوارزمی، فارابی، بیرونی، ابن سینا.

۸۱۰ به دنیا آمدن امام محمد بخاری، جمع آوری کننده معروف احادیث پیامبر و صحابه او.

۸۵۰  به بعد دوره احیای زبان فارسی و «بازگشت» آن به صورت فارسی دری معاصر در نتیجه آمیزش فارسی میانه (پهلوی) با عربی و غنی تر و ساده تر شدن آن. تالیف نخستین آثار ادبی و تاریخی به فارسی معاصر.

۷۵۵-۸۳۷ قتل ابومسلم به دستور خلیفه عباسی. شورش های ضد حکومتی در سرزمین های ایرانی (سونباد، استادسیس، اسحاق «ترک»، المقنع، بابک خرمدین).

۸۱۹-۸۷۳ آغاز حکومت های منطقه ای ظاهرا تابع خلافت عباسی اما عملا مستقل در سراسر امپراتوری اسلامی. حکومت طاهریان در خراسان (نخستین حکومت در عمل مستقل و موروثی ایرانیان بعد از تسلط اعراب).

۸۱۹-۱۰۰۴ (در واقع ۸۷۵-۹۹۸) حکومت سامانیان در ماوراءالنهر و خراسان.

۸۳۳ به بعد غلامان ترک به عنوان نظامی و فرمانده به خدمت سامانیان و خلفای عباسی در می آیند و تبدیل به قدرت تعیین کننده می شوند.

۸۵۴ به دنیا آمدن محمد بن زکریا رازی، پزشک و فیلسوف معروف جهانی.

۸۶۱ خلیفه عباسی به دست غلامان ترک خود به قتل می رسد. خلافت عملا تحت کنترل نظامیان ترک در می آید.

۸۶۱-۹۱۰ حکومت صفاریان در خراسان و سیستان.

۸۶۴-۹۲۸  حکومت شیعیان زیدی در ولایات ایرانی ساحل خزر.

۸۶۵ به دنیا آمدن محمد بن زکریا رازی، پزشک و فیلسوف معروف جهانی.

۸۷۰ به دنیا آمدن متفکر و فیلسوف معروف جهانی ابو نصر فارابی.

۹۰۰-۱۰۰۰ تحکیم اسلام در میان ترکان. دوران معروف به «قرن تشیع» با آل بویه زیدی در ایران و فاطمیان در مصر.

حدود ۹۳۴ به دنیا آمدن ابوالقاسم فردوسی، سراینده «شاهنامه»

۹۸۰ به دنیا آمدن ابوعلی سینا، پزشک و فیلسوف معروف جهانی.

۹۸۶ لشکرکشی های محمود غزنوی به هند.

۹۴۵-۱۰۵۵ حکومت آل بویه در فارس ، کرمان و عراق.

حدود ۹۵۶ سلجوقیان ترک و قبایل ترک اُغوز به ماوراءالنهر و خوارزم کوچ می کنند و اسلام می آورند.

۹۷۳ به دنیا آمدن ابوریحان بیرونی، منجم، مورخ و حکیم معروف جهانی.

۱۰۰۴ به دنیا آمدن ناصر خسرو قبادیانی، شاعر و مبلغ معروف اسماعیلی.

۱۰۱۰ تکمیل «شاهنامه» توسط فردوسی

۹۹۳-۱۰۰۴ سقوط سامانیان. حکومت محمود غزنوی در خراسان جایگزین سامانیان می شود.

۹۹۸-۱۱۸۶ غزنویان بر سرزمینی میان غرب ایران تا هندوستان حکم می رانند.

۹۹۹-۱۱۴۰ قراخانیان ترک در ماوراءالنهر و آسیای مرکزی جایگزین سامانیان می شوند.

۱۰۰۰ به بعد نخستین آثار کتبی ترکی در آسیای میانه (دوره قراخانیان).

۱۰۱۸ به دنیا آمدن نظام الملک، وزیر کاردان و دانشمند سلاطین سلجوقی.

۱۰۲۸ به دنیا آمدن محمود کاشغری اولین و معروف ترین لغتنامه نویس ترک.

۱۰۴۸ به دنیا آمدن عُمر خیام نیشابوری، ریاضیدان، ستاره شناس، فیلسوف، متفکر و شاعر معروف جهانی.

۱۰۵۸ به دنیا آمدن حامد محمد طوسی معروف به امام غزالی، فقیه و متفکر معروف اسلامی.

۱۱۴۱ به دنیا آمدن شاعر و داستان سرای بزرگ ایران نظامی گنجوی.

۱۱۴۵ به دنیا آمدن شاعر معروف متصوف فریدالدین عطار.

۱۱۸۰ ترجمه «قانون طب» اثر ابن سینا به زبان لاتین.

حدود ۱۰۰۰-۱۲۱۸ سلجوقیان از شرق وارد خراسان می شوند و به سوی جنوب و مخصوصا غرب گسترش می یابند.

۱۰۴۰-۱۱۱۸ سرزمین میان رود آمو تا شام و عربستان تحت حکومت سلجوقیان است.

۱۰۴۰ به بعد کوچ قبایل ترکمن (یا ترکمان) به آذربایجان، روم شرقی (آناتولی) و ولایت جزیره (شمال عراق) و اسکان آنان همراه با تصاحب زمین و ثروت. کوچ بیشتر ترکمن ها از شرق به غرب در نتیجه موفقیت کوچ های نخست.

۱۰۷۰ نخستین پیروزی مهم ترکان سلجوقی (آلپ ارسلان) در شهر مانزیکرت (ملازگیرت) آناتولی بر امپراتوری روم شرقی. گسترش خان نشین های ترکی (بیگ لیک ها) در آناتولی.

۱۱۱۸ دولت سلجوقی میان خان نشین های مستقل تقسیم می شود. دودمان های مختلف سلجوقی در روم آناتولی (۱۰۷۷-۱۳۰۷) و خراسان (۱۰۹۷-۱۱۵۷) حکمرانی می کنند. سوریه و عراق نیز تحت حکومت های محلی قرار دارند که برخی از آنها سلجوقی هستند.

حدود ۱۱۴۱-۱۲۰۰ قراختائیان سلجوقیان را شکست داده و بر ماوراءالنهر حاکم می شوند.

۱۲۰۱ به دنیا آمدن منجم و فیلسوف معروف خواجه نصیر الدین طوسی.

۱۲۰۷ تاریخ احتمالی تولد مولانا جلال الدین بلخی (رومی).

۱۲۱۰ به دنیا آمدن سعدی شیرازی، ملقب به «استاد سخن» در شعر و نثر فارسی.

۱۱۴۰-۱۲۳۱ برآمدن خوارزمشاهیان که میان ۱۱۹۹ تا ۱۲۲۰ اکثر ایران و ماوراءالنهر را تحت حکومت خود دارند.

۱۱۴۸ حکومت غوریان در سیستان و خراسان. آنان برخی از متصرفات شرقی غزنویان را تصاحب می کنند.

۱۱۵۳ قبایل اغوز ح‍کمرانان سلجوقی را در خراسان ش‍کست می دهند. دامداری قبایل ترک به عامل مهم اجتماعی در ایران تبدیل می شود.

۱۱۶۱-۱۱۸۶ پنجاب مرکز غزنویان است.

۱۱۸۶-۱۲۰۶ غوریان غزنویان را شکست می دهند و دهلی را در سال ۱۱۹۳ تصرف میکنند. آخرین حاکم غوری در ۱۲۰۶ به قتل میرسد.

۱۲۰۶-۱۵۲۶ غلامان سابق ترک در دهلی به سلطنت می رسند و بر اکثر شبه قاره هند حکومت می کنند.

۱۲۱۸-۱۳۳۴ حمله های ویرانگر و حاکمیت مغول از چین تا سواحل دریای مدیترانه. امپراتوری مغول بعد از چنگیز خان میان ایلخانان مختلف تقسیم می شود که به عنوان حکام محلی حکومت می کنند.

۱۲۴۰ قیام بکتاشیان در آناتولی تحت رهبری بابا اسحاق که به خلیفه چهارم علی بن ابیطالب مقام الوهیت می دهد. گسترش ادبیات ترکی و مردمی علوی در آناتولی.

۱۲۵۸ حمله و تخریب بغداد به دست مغول ها، قتل خلیفه وسقوط کامل خلافت عباسی.

۱۲۵۶-۱۳۳۵ ایلخانان مغول اسلام می آورند و در ایران و عراق حکومت می کنند. جغتایی های مغول تا ۱۳۳۶ در ماوراءالنهر حکومت میکنند. 

۱۲۸۸-۱۳۲۶ یکی از حاکمان محلی (بیگ های) ترک آناتولی به نام عثمان بیگ دودمان عثمانی را پایه گذاری میکند و گسترش میدهد.

حدود ۱۳۰۰ پیشرفت صنعت چاپ از طریق قالب های حکاکی شده در آسیای مرکزی و ماوراءالنهر.

۱۳۱۵ یا ۱۳۱۶ به دنیا آمدن خواجه حافظ شیرازی، شاعر معروف جهانی، ملقب به «استاد غزل» فارسی.

۱۳۱۸ به دنیا آمدن متصوف معروف برهان الدین نقشبند بخاری، بنیانگذار طریقت «نقشبندیه.»

۱۳۳۷-۱۳۸۱ قیام ضد ایلخانی، حکومت سربداران شیعه در غرب خراسان.

دهه ۱۳۵۰ طاعون سیاه حدود نصف جمعیت کل ایران و قفقاز را هلاک میکند.

۱۳۷۰-۱۵۰۲ تیمور («لنگ») از ماوراءالنهر حملات خود را آغاز میکند و از رود سند تا فرات را تصرف می نماید. تصرف و غارت دهلی توسط تیمور (۱۳۹۸).

۱۴۰۲ تیمور ضمن حمله به ترکیه عثمانی، سلطان بایزید را اسیر می گیرد.

۱۴۱۴ به دنیا آمدن شاعر بزرگ خراسان نورالدین جامی.

۱۴۱۷ منجم و دانشمند معروف ترک الغ بیگ مدرسه خود را در سمرقند افتتاح میکند.

۱۴۴۱ به دنیا آمدن شاعر معروف ترک ازبک علیشیر هِرَوی معروف به «نوایی» که در انسجام و غنای ترکی ازبکی نقش بزرگی ایفا کرد.

۱۴۵۰ به دنیا آمدن نقاش و هنرمند معروف کمال الدین بهزاد.

۱۴۵۳ عثمانی ها کنستانتینوپل (قسطنطنیه یا استانبول) کنونی را تصرف می کنند. پایان امپراطوری یونانی و مسیحی بیزانس (روم شرقی) و تکمیل حاکمیت ترکان مسلمان بر آسیای صغیر (ترکیه کنونی).

۱۴۸۳ به دنیا آمدن محمد فصولی بغدادی، معروف به مهم ترین شاعر ترکی گوی آذربایجان.

۱۴۹۱-۱۷۲۲ برآمدن صفویان در ایران. اتحاد بسیاری از قبایل ترک آناتولی با شاه اسماعیل و حاکمیت بر ایران در ۱۵۰۱. شیعه دوازده امامی مذهب رسمی ایران اعلام میشود. 

۱۵۰۰-۱۵۹۹ حکمرانی ترک های ازبک شیبانی بر ماوراءالنهر.

۱۵۰۶ پایان حکومت تیموریان در آسیای مرکزی

۱۵۰۰-۱۹۲۲ امپراتوری عثمانی در مرحله اوج خود (قرن هفدهم) بر سرزمین گسترده ای از عربستان، بین النهرین و ترکیه کنونی تا اروپا و شمال آفریقا حکمرانی میکند.



دسته‌ها:ماوراءالنهر و اسلام