ترک ها چگونه مسلمان شدند؟

ترسیم چینی نبرد تالاس در سال ۷۵۱، کتابخانه کنگره آمریکا

عباس جوادی – ترک‌ها چگونه مسلمان شدند؟ دانستن پاسخی درست ودقیق به این پرسش از بسیاری جهات مهم است و به ما در درک روند اجتماعی، قومی و مذهبی ایران و کشور‌های کنونی منطقه کمک می‌کند.

۱۴۰۰ سال پیش، هنگام ظهور اسلام و سپس گسترش آن به خاورمیانه و ایران، اکثر ترک‌ها هنوز به صورت قبیله‌های کوچنده در دشت‌های پهناور میان مرزهای شمال غربی چین تا شمال شرق دریای خزر، میان دو امپراتوری وسیع چین و ایران می‌زیستند. بخش کوچکی از این قبایل در منطقه کاشغر چین یکجا نشین شده بودند. اکثر ترک‌ها نه مسلمان، بلکه پیرو آیین‌های طبیعی مانند شمن باوری (شامانیسم) بودند. بخش کوچکی از آنان پیرو آیین‌های دیگری مانند بودا، مزدک، مانی و حتی مسیحیت نسطوری شده بود. قرن‌ها بود که در مناسبات این قبایل صحرا گرد با ایرانیان و چینی‌ها تجارت، رفت و آمد، وصلت، مبادلات فرهنگی و زبانی، کوچ و مهاجرت و حتی زد وخوردهای مرزی چیزی عادی بود. اما هنوز کوچ و سکونت اصلی قبایل ترک به ماوراء النهر (فرارود، آنسوی رود آمو دریا)، خراسان، مابقی ایران و آناتولی شروع نشده بود.

فروپاشی امپراتوری ساسانی هجده سال یعنی میان سال های۶۳۳ و ۶۵۱  میلادی طول کشید. ابتدا تیسفون، پایتخت ساسانیان، سپس همدان و دیگر مناطق غربی ومرکزی کشور به دست اعراب افتاد و موج حملات رو به سوی شرق نهاد و خراسان و ماوراءالنهر تحت حاکمیت اسلامی اعراب قرار گرفت.  در سال ۶۵۱، اعراب که آخرین پادشاه ساسانی یزدگرد سوم را تا مرو (ترکمنستان کنونی) تعقیب می‌کردند، بخش بزرگی از ماوراء النهررا زیر حاکمیت خود درآورده بودند. اما از همان دوره زوال ساسانیان و آغاز حملات اعراب، نفوذ و کوچ قبایل ترک زبان آسیای میانه به ماوراء النهر و خراسان به سرعت افزایش یافت و توازن قومی و زبانی منطقه را تغییر داد. در چند قرن بعد دین اکثریت مردم منطقه اسلام و زبان بخش بزرگی از آنان ترکی شد.

از مرو تا تالاس، میان دو رود آمو دریا و سیر دریا، نقشه اصلی از گوگلمپس

نقشه کوچ های ترک ها از آسیای میانه به ایران و آناتولی (یکی دو قرن پس از اسلام)، «تاریخپرتالی» (ترکیه)

آلپ ارصلان سلجوقی و رومن چهارم بیزانس در جنگ ملازگرت در ترکیه کنونی

مغناطیس بیزانس

وضع بیزانس یعنی روم شرقی (آناتولی و ترکیه کنونی) از ایران فرق می‌کرد.

در سال ۶۳۳ م. لشکریان اسلام، ایران ساسانی را در تیسفون و عراق کنونی شکست داده بودند. همزمان، آنان بیزانس را در مصر، سوریه، و لبنان کنونی نیز به زانو درآورده، اما نتوانسته بودند قلب بیزانس و یا روم شرقی یعنی آناتولی و پایتخت آن یعنی قسطنطنیه (استانبول کنونی) را تسخیر کنند.

در آن دوره بیزانس، مسلمان و ترک زبان نبود، بلکه غالبا مسیحی و یونانی زبان بود، اگر چه اقوام و مذاهب دیگری نیز از دوران باستان، بخصوص در روستاهای آناتولی دوام آورده بودند. به همین جهت این «بلاد کفر» از نگاه فتوحات اسلامی، جهاد، تصرف زمین و کسب ثروت و حاکمیت سیاسی جاذبه خاصی برای قبایل تازه نفس ترک و مسلمان داشت. طوری که دیدیم، آنها ۴۰۰-۵۰۰ سال از مرحله مسلمان شدن گذشته و در این رهگذر درس دین و دولتداری را اساسا از ایرانیان آموخته بودند. اما بیزانس مسیحی برای آنان از ایران مسلمان جذاب تر بود.

کوچ ترک‌ها که از آسیای میانه به خراسان و از آنجا به مابقی ایران آمده و در این سرزمین‌ها ساکن و حتی حاکم شده بودند، هدف جدید و جالب تری یافته بود: «بلاد روم.»

در سال ۱۰۴۰ طغرل سلجوقی بعد از پیروزی بر سلطان مسعود غزنوی در نیشابور بعنوان پادشاه خراسان تاجگذاری کرد. در سال ۱۰۷۱ یعنی تنها ۳۱ سال بعد، برادرزاده او، پسر چاغری بیگ و سلطان جوان سلجوقی، آلپ ارصلان، با شکست دادن نیروهای بیزانس در شهر مانزیکرت (ملازگرت) در شرق ترکیه امروز، دروازه «روم شرقی» یعنی بیزانس را رسماً به روی قبایل ترک باز نمود. پس از این پیروزی ترک‌های مسلمان بر رومیان مسیحی، هجوم گسترده قبایل ترک و بخصوص سلجوقیان از چهار گوشه بیزانس آغاز شد. این حدودا یکهزار سال پیش بود، یعنی زمانیکه مردم بومی آناتولی، برخلاف مردم بومی ایران که دیگر مسلمان شده بودند، اکثرا مسیحی بودند و ترک‌ها آمده بودند تا صاحب زمین، ثروت و قدرت شوند و مردم آناتولی را مسلمان کنند. در اینجا هم طبیعتا شروع کار با حملات و رویاروئی‌های نظامی و جنگی بود. اما در اینجا هم، همانند آسیای میانه و یا خود ایران، قبول دین اسلام تنها به یاری شمشیر انجام نگرفت، بلکه خود مردم برای راحتی زندگی روزمره خود، کسب امکانات مادی، اجتماعی و سیاسی، پرهیز از پرداخت مالیات مخصوص (جزیه) که در مورد تبعه غیر مسلم کشور‌های اسلامی وضع شده بود، خود به تدریج نام و دین خود را عوض کردند. در آناتولی، در کنار جایگزین شدن مسیحیت با اسلام، یک نتیجه دیگرمهاجرت و حاکمیت ترک‌ها نیز تغییر زبان اکثریت مردم از یونانی به ترکی بود.

ترکیه که تا هزار سال پیش بیزانس و یا روم شرقی نامیده می‌شد واساسا مسیحی و یونانی زبان بود، پس از سلجوقیان و بخصوص تاسیس دولت عثمانی، با سرعت فزاینده‌ای مسلمان و ترک زبان شد. (۵)

اشاره به موضوع ادامه تاثیرات باورهای شمنی و تصوفی آسیای میانه بر اسلام قبایل ترک پس از کوچ و سکونت آنان در ایران و آناتولی، تقسیم فرقه‌ای و گروهی آنان به مذاهب و طریقت‌های گوناگون و گاه حتی متخاصم مانند شیعه و سنی و علوی، شاخه‌های گوناگون تسنن و تشیع و یا گوناگونی مکاتب تصوفی در این مختصر نمی‌گنجد. این، بحثی بسیار مهم اما طولانی، پیچیده و ناتمام است که به نظرم دستکم در رابطه با ترکان آناتولی از سوی پروفسور ایرن ملیکوف و شاگرد سابق او، استاد احمد یاشار اوجاق در چهارچوب روشنی مطرح شده است.

پانویس ها

(1) Ocak, Ahmet Yaşar: Ortaçağlar Anadolu’sunda İslam’ın Ayak İzleri, Selçuklu Dönemi, İstanbul 2011, s. 359

(2) Ocak, ibid

(3) Brice, W. C.: The Turkish Colonization of Anatolia; in: Bulletin of the John Rylands Library, 38:1, pp. 18-44, London 1955, p. 41, PDF

(4) Bartold (Barthold), Wassili: Turkestan down to the Mongols, («E. J. W. Gibb Memorial» Series, n.s. v.), chap. II, pp. 182-322, «Central Asia down to the Twelfth Century»

(5) در باره کوچ ترکان مسلمان به بیزانس مسیحی و تغییر دین و زبان مردم این منطقه که امروز ترکیه نامیده می شوداز سه منبع اصلی استفاده شده است:

Cahen, Claude: Pre-Ottoman Turkey: a general survey of the material and spiritual culture and history, trans. J. Jones-Williams, (New York: Taplinger, 1968)

Brice, ibid

Roux, Jean-Paul: Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e, İstanbul 2000



دسته‌ها:اقوام و قبایل, تاریخ, ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای میانه, رنگارنگ