ترک ها چگونه مسلمان شدند؟

دشت های شمال – استپ های اوراسیا

درآمد

هدف از سلسله مقاله‌های پیش‌رو که قرار است به صورت کتابی چاپی و سنتی چاپ شود، پاسخ به یک پرسش است: «ترک‌ها چگونه مسلمان شدند؟» این پرسش که در ظاهر کوتاه و آسان می نماید، به پاسخی دراز تر نیاز دارد. در این رهگذر لازم خواهد بود اشاره ای به ابتدای پیدایش ترک‌ها در تاریخ و تحولات دولتی، اجتماعی و فرهنگی آنان نمود، مناسبات آنان را با همسایگان خود به طور مختصر یادآوری کرد و بالاخره به دوران ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان و به تدریج گسترش و پذیرش آن از سوی ترک‌ها و چگونگی این روند پرداخت.

خاستگاه اصلی ترک‌ها در آسیای میانه، احتمالا در منطقه گسترده ای میان چین، مغولستان، روسیه، قزاقستان و قرقیزستان کنونی است. در زمان پیدایش ترک‌ها در صحنه تاریخ (نیمه نخست هزاره اول میلادی) اکثریت بزرگ ترک‌ها در دشت های میان دو امپراتوری چین و ایران و به صورت قبیله های کوچ‌نشین می‌زیستند.

خاستگاه اصلی اسلام شبه جزیره عربستان است.  اعراب در دوره پیامبر اسلام، خلفای راشدین و سپس امویان (از سال 620م به بعد) ابتدا شبه جزیره عربستان و سپس خاورمیانه، ایران و شمال آفریقا را تسخیر کرده، حکومت خود و دین اسلام را در این امپراتوری برقرار نمودند.

هنگام ظهور و آغاز گسترش اسلام در اوایل قرن هفتم،  اکثریت بزرگ ترک‌ها هنوز شمن‌باور بودند و در دشت‌های اوراسیا می زیستند. آنها با اعراب و اسلام دستکم پنج تا شش هزار کیلومتر فاصله داشتند. برخی از ترک‌ها و یا اقوام و قبایل نزدیک به آنها مانند بلغارهای ولگا به سوی دشت‌های اوراسیای غربی، شمال دریای سیاه و جانب بالکان کوچ کرده‌بودند. برخی دیگر به صورت گروه‌های علیحده به سرزمین‌های هم مرز با ایران و بیزانس نفوذ کرده و حتی در این مناطق ساکن شده بودند، اما هنوز حضور قابل توجهی در این سرزمین‌ها نداشتند.

این حدودا در سال 650م بود.

در این سال‌ها اعراب دیگر ایران را فتح کرده، در خراسان تا مرزهای ماوراءالنهر («آن سوی رود» آمو دریا) یعنی ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و برخی بخش های قزاقستان و قرقیزستان) رسیده بودند. فتح ایران ساسانی همگی ده سال طول کشیده بود، اما تقریبا صد سال طول کشید تا مسلمانان بر ماوراءالنهر  چیره شوند.

این حدودا در سال 750م بود.

در این یکصد سال و بخصوص دو سه قرن بعدی بود که ترک‌های ماوراءالنهر و دشت‌های آسیای میانه از طریق حمله‌های اعراب و ایرانیان نو‌ مسلمان به ماوراءالنهر و آن سوی رود سیحون، دست اندازی های متقابل ترکان به سرزمین‌های همسایه اسلامی، آمیزش، تجارت و تبلیغات صوفیان با دین اسلام آشنا شده، آن را به تدریج، در طول حدودا سیصد-چهارصد سال بعد قبول نمودند.

آغاز آشنایی ترک‌ها با اعراب تقریبا در سال های 650م و همزمان با حملات متقابل و گاه  خصمانه و خونین میان ترک‌ها و اعراب برای حاکمیت بر ماوراءالنهر و حتی خراسان است. در این مرحله ترک‌های حنگجو با حمایت از مردم بومی و ایرانی تبار  ماوراءالنهر کوشش کردند تا اعراب را از ماوراءالنهر دفع نمایند. این مرحله تقریبا صد سال طول کشید و با شکست دولت ترک‌های غربی به دلیل اختلافات قبیله‌ای داخلی و اسلام آوردن ایرانیان ماوراءالنهر به پایان رسید.

روند اسلام آوردن ترک‌ها بعد از این تحولات و تقریبا در سال 750م شروع شد. ایرانیان ماوراءالنهر و خراسان و بخصوص دولت ایرانی سامانیان نیروی اصلی در جلب ترک‌ها به اسلام بوده‌اند. در پایان حکومت سامانیان، یعنی در دوره قراخانیان در ماوراءالنهرو غزنویان و سپس سلجوقیان در خراسان و مابقی ایران تاریخی است که می توان دیگر اکثریت ترک‌ها را «مسلمان شده» حساب نمود.

از نخستین حمله‌های اعراب به ماوراءالنهر تا مرحله طولانی تر اسلام آوردن ترک‌ها تقریبا 400 سال طول کشیده است.

این دوره چهارصد ساله اسلام آوردن ترک‌ها در عین حال همزمان است با:

(1)  برسر کار آمدن خلیفه های عباسی به جای امویان،

(2)  تاسیس حکومت‌های محلی، مقتدر و عملا مستقل منطقه ای مانند سامانیان، غزنویان و قراخانیان

(3)  کوچ ها و مسکن گزیدن ترک ها به خراسان و مابقی ایران و شرق مسلمان، آمیزش و تحولات سیاسی، قومی، فرهنگی و دینی در سرتاسر این منطقه،

(4)  و نقش فزاینده ترک‌های نومسلمان به صورت غلامان جنگی و یا جنگسالاران قدرتمند محلی و بالاخره تاسیس امپراتوری‌های ترکی-ایرانی مانند غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان که در ظاهر هنوز تابع دولت و خلافت عباسی بودند، اما در عمل استقلال همه‌جانبه داشتند.

در این روند طولانی و پیجیده است که قبایل و طایفه‌های ترک مسلمان شده‌اند.

از چندین نگاه، این دوره مجموعا چهارصد ساله، نه تنها برای قبایل ترک آسیای میانه، بلکه برای همه دنیای اسلام و از آن جمله ایران، خاورمیانه و ترکیه کنونی حائز اهمیت فوق‌العاده است. اگر این تحولات را ندانیم، تاریخ ترکان، تاریخ ایران و خاورمیانه و ترکیه کنونی را نیز نخواهیم دانست و به همین جهت به پرسش اصلی این سلسله گفتار یعنی «ترک‌ها چگونه مسلمان شدند؟» نیز نخواهیم توانست جواب درست و روشنی بدهیم. در آن صورت مثل آن خواهد شد که این شاخه و آن برگ یک درخت را می‌بینیم، اما خود درخت و جنگلی را که درخت مزبور در ان جا گرفته، نمی‌بینیم.

در این رساله همه تاریخ‌ها میلادی است، مگر اینکه تقویم هجری به طور مشخص ذکر شود. همچنین نویسنده، برخلاف برخی منابع و دانشمندان غربی، فرقی میان «آسیای میانه» Inner Asia و «آسیای مرکزی» Central Asia نمی گذارد و هر دو را به یک معنا به کار می برد. کاربرد این دو تعبیر در هر کشورفرق داشته و دچار تحول شده است. از نگاه تاریخی هر دوی این تعبیرها به سرزمین‌های اقوام رنگارنگ میان تمدن های سنتی چین، ایران و بیزانس (و دیرتر روسیه) اطلاق شده است. اما برخی دانشمندان میان بخش شرقی این سرزمین‌ها یعنی مناطق مرزی و فرامرزی چین، روسیه و کُره مانند کاشغر، تولا، مغولستان و تبت از یک سو و بخش غربی آن یعنی قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان کنونی فرق گذاشته، بخش شرقی را «آسیای داخلی» و یا میانه و بخش غربی را «آسیای مرکزی» نامیده‌اند. مدتی است که برخی دانشمندان برجسته این حوزه مانند دنیس ساینور[1] تعبیر عمومی تر و از نگاه آنان درست تر «اوراسیای مرکزی» را پیشنهاد کرده‌اند. در تاریخ ایران و عموما دنیای اسلام چنین تفکیکی نبوده و همه را معمولا «آسیای مرکزی» (عربی: آسیا الوسطی، ترکی: اورتا آسیا) نامیده‌اند، اگرچه در برخی نوشته های فارسی، عربی و ترکی  نیز، برای تاسی از تفکیک مزبور، تعبیر های آسیای میانه، «آسیا الداخلیه» و «ایچ آسیا» صرفا برای بخش های شرقی این سرزمین‌ها به کار می رود، در حالیکه «آسیای مرکزی» تنها پنج کشور سابقا شوروی قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، ترکمنستان و  تاجیکستان را دربر می‌گیرد.

نویسنده این سطور، کتاب و یا رساله جداگانه‌ ای را که به طور متمرکز در باره پذیرش اسلام از سوی ترک‌ ها بحث کند، نمی‌شناسد. اما کتابهای مهم و مرجع برخی از مورخین و پژوهشگران این حوزه در لابلای آثار خود مشخصا به این موضوع پرداخته‌اند. بیشک در درجه اول مراجعه به آثار مورخین و جغرافی دانان مسلمان چند قرن نخست هجری (مانند ابن اثیر، جاحظ، طبری، ابن حوقل، مقدسی) اهمیتی پایه‌ای در درک موضوع دارد. هنگام نقل قول از این اثرها نام مولف و صفحه آثار مربوطه ذکر خواهد شد. همچنین آثار پژوهشگران غربی از نگاه بررسی همه آثار اولیه، مقایسه آنها و جمع بندی و تحلیل موضوع از زاویه‌ای علمی و معاصر نقشی اساسی در درک درست و دقیق این موضوع دارد. جای شگفتی نیست که در باره این موضوع، باز بیشترین و دقیق‌ترین اطلاعات را بارتولد درهر دو اثر معروف خود «ترکستان تا دوره مغول» [2] و «دوازده درس در باره ترک‌های آسیای میانه»[3] داده است. اثر نخست بارتولد به فارسی نیز ترجمه شده است. کتاب معروف و جدیدتر گولدن «مقدمه‌ای بر تاریخ مردمان ترک» [4] نیز در چند جا چکیده‌ای از گسترش اسلام میان ترکان را شرح می‌دهد. ترجمه ترکی کتاب «تاریخ ترکان» [5] نوشته ژان پل رو نیز جزو آثاری است که چند صفحه آن به موضوع قبول اسلام از سوی ترک‌ها بخشیده شده، اگرچه (اقلا در ترجمه ترکی) منابع دقیق همه اطلاعات فی‌القوه مهم داده نمی‌شود. نویسنده این رساله از همه آثاری که در دسترس او قرار داشته و در اینجا ذکر شده‌اند، استفاده کرده، اما در عین حال شرح موضوع را به جزئیاتی گسترش نداده که خواننده غیر دانشگاهی را خسته کند. نویسنده همچنین آگاه است که در ترکیه (احتمالا بخاطر محبوبیت موضوع) یکی از کتاب‌های کلود کاهن به غلط با تیتر «ترک‌ها چگونه مسلمان شدند؟» به چاپ رسیده است، در حالیکه این کتاب اصولا در باره تاریخ اسلام از ظهور اسلام تا دوره عثمانی‌هاست ومشخصا با تیتری که در ترکیه برای آن انتخاب شده، ربط چندانی ندارد.

پراگ، پاییز سال 2019

عباس جوادی

[1] Sinor, Denis (1997): Inner Asia: History, Civilization, Languages: a Syllabus, p. 4

[2] Barthold, Wassili (1928): Turkestan down to the Mongols, («E. J. W. Gibb Memorial» Series, n.s. v.), chap. II, pp. 182-322, «Central Asia down to the Twelfth Century»

[3] Barthold, Wassili (1935): 12 Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens; in: Die Welt des Islams; Die Welt des Islams, Bd. 17, Beiband zu Band 14-17. 12 Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens (1935), pp. 1-247+273-278, BRILL

[4] Golden, Peter B. (1992): An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Harrassowitz

[5] Roux, Jean-Paul (2000): Histoire des Turcs: Deux milles rin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e, İstanbul

[1] Sinor, Denis (1997): Inner Asia: History, Civilization, Languages: a Syllabus, p. 4

[2] Barthold, Wassili (1928): Turkestan down to the Mongols, («E. J. W. Gibb Memorial» Series, n.s. v.), chap. II, pp. 182-322, «Central Asia down to the Twelfth Century»

[3] Barthold, Wassili (1935): 12 Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens; in: Die Welt des Islams; Die Welt des Islams, Bd. 17, Beiband zu Band 14-17. 12 Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens (1935), pp. 1-247+273-278, BRILL

[4] Golden, Peter B. (1992): An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Harrassowitz

[5] Roux, Jean-Paul (2000): Histoire des Turcs: Deux milles rin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e, İstanbul

(بخش نخست از سلسله گفتار «ترک‌ها چگونه مسلمان شدند؟»:)

زمینه

1500 سال پیش، مدتی مانده به پیدایش اسلام و سپس گسترش آن به خاورمیانه، ایران و ماوراءالنهر، اکثر مردمی که میان آمودریا و سیردریا می زیستند به لهجه ای از زبان های ایرانی سخن می گفتند، بعضی ها سُغدی، دیگران خوارزمی باستان و لهجه های جنوبی تر ایرانی در جنوب و شرق این سرزمین، آنجا که امروز افغانستان و حتی شمال و غرب پاکستان نام دارد. زبان به اصطلاح «رسمی» و یا دولتی، یعنی زبان مکاتبات میان دولت های مرکزی و ایالت ها و ولایت ها هم پارتی و دیرتر فارسی میانه، در بلخ هم تا مدت ها یونانی بود، چرا که برخی از نیروهای اسکندر پس از شکست هخامنشیان برای حفظ مرزها از دست اندازی قبایل شمالی در این منطقه مستقر شده بودند (فرای، تاریخ فارسی).

اکثر ترک‌ها به صورت قبیله های کوچنده در آن سوی رود سیردریا، در دشت های آسیای میانه، در تقاطع کشورهای کنونی قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، چین و مغولستان زندگی می کردند. همسایه شمالی ترکان، چین و همسایه جنوبی شان ایران بود. ترک ها نه مسلمان، بلکه اکثرا پیرو اشکال گوناگون آیین‌ طبیعی شمن باوری (تِنگری/تانری باوری) بودند. برخی از آنان نیز که اصولا در امتداد راه های تجارتی به چین و به صورت یکجا نشین زندگی می کردند، پیرو باورهای دیگری مانند آیین بودا، مانی و غیره شده بودند.

قرن‌ها بود که در مناسبات این و دیگر قبایل صحرا گرد با ایرانیان و چینی‌ها تجارت، رفت و آمد، وصلت، مبادلات فرهنگی و زبانی، کوچ و مهاجرت و دست اندازی‌ها و تهاجم‌های مرزی چیزی عادی بود.

ترک‌ها تنها قبایل صحراگرد آسیای میانه نبودند. پیش از آنها و همزمان با آنها نیز اقوام دیگری در این دشت ها کوچ می‌کردند. آنها مشغول گله داری بودند و به دنبال دام‌های خود از مرتعی به مرتعی کوچ می‌کردند و یا اینکه زیر فشار و حمله‌های اقوام و قبایل همسایه ناچار به ترک آخرین جایگاه خود شده، در جستجوی موطنی جدید «رو به صحرا گذاشته» گاه به اینجا و آنجا هجوم می‌نمودند، گاه میان آنها و قبایل دیگر و یا دولت‌های سرزمین‌های همسایه زد و خورد و خونریزی بر می‌خاست و گاه کار به کشتارها و اشغال‌های جدی می‌کشید.

هنوز از اعراب و اسلام خبری نبود. هنوز کوچ و سکونت اصلی قبایل ترک به فرارود (به عربی: ماوراءالنهر، آنسوی رود آمو دریا)، خراسان، آذربایجان و مابقی ایران و آناتولی شروع نشده بود.

آنچه که در این نوشته درباره اقوام ترک و سرگذشت پذیرش و گسترش اسلام در میان نخستین جامعه های ترک گفته خواهد شد، اساسا مربوط به چهارصد سال نخست اسلام (یعنی حدودا ۶۵۰ تا ۱۰۵۰ میلادی) خواهد بود. اما طبیعی است که ما برای درک بهتر این دوره، باید کمی به عقب برگردیم و به تاریخ سیاسی، قومی و فرهنگی آنان نگاهی بکنیم. در این چهارچوب است که گذشته دین و باورهای دینی نخستین ترک ها را می توان درست تر و دقیق تر درک نمود.

سرچشمه پیدایش و نقطه آغاز گسترش ترک‌ها و اصل زبان ترکی در آسیای میانه است، در «منطقه کوه‌های آلتای» یعنی محل تقاطع شمال غرب چین، مغولستان، جنوب روسیه و گوشه‌ای شرقی از قزاقستان کنونی. به همین جهت به زبان‌های ترکی (درست ترش: ترکیک)، مغولی و تونقوزی مجموعا «خانواده زبان‌های آلتایی» می‌گویند.

اگر این منطقه را گسترده تر از آنچه هست، بگیریم و از بخش غربی کوه‌های آلتای تا شمال دریای خزر و حتی شمال دریای سیاه و شرق اروپا بیاییم، این منطقه در مجموع گهواره بسیاری از اقوام، زبان‌ها و تمدن‌های اوراسیایی (اروپایی-آسیایی) یعنی (از شرق به غرب) مغولی، ترکی، هندی-ایرانی و اروپایی حساب می‌شود.  به این شیار پهن و طولانی جغرافیایی «استپ‌ها و یا دشت‌های اوراسیا» نام داده‌اند.

این منطقه تا یکهزار سال پیش، صحنه کوچ‌های لاینقطع و پر فراز و نشیب اقوام گوناگون از هند و اروپایی زبانان، سکاها، هون‌ها، ترک‌ها و بالاخره مغول‌ها بوده است. این اقوام کوچک و بزرگ با همه مشترکات و تفاوت‌های بین خود و دیگران، ضمن کوچ‌ها، داد و ستدها، وصلت‌ها و تهاجم‌های خونین به همدیگر، همدیگر را از بین برده‌اند، با همدیگر آمیزش یافته‌اند، مکان زیست و کوچ و حتی نام خود را عوض کرده‌اند، کوچکتر و یا بزرگتر شده‌اند، یا در اقوام و ملل دیگر مستحیل شده و یا نام و مُهر هویتی خود را بر اکثریت محیط خود زده اند.

بدون درک این حرکت‌های کوچ، دگرگونی و تحول دراز مدت، درک تصویر کنونی سیاسی، قومی، فرهنگی و زبانی سرتاسر این منطقه ناقص و اشتباه آمیز خواهد بود.

طبیعتا همه این کوچ‌ها یکباره و همزمان انجام نگرفتند.

منطقه آلتای در آسیای میانه

نخستین هند و ایرانیان، نخستین آلتایی ها

نخستین امواج کوچ‌های قومی حدودا ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ سال پیش از همین استپ‌ها به سوی آناتولی (ترکیه کنونی)، قفقاز و شمال غربی ایران شروع شد. در جریان این کوچ‌ها اقوام گوناگونی از جمله هند واروپایی زبان (احتمالا هیتیت‌ها، ماننایی‌ها و اورارتویی‌ها) به آناتولی، قفقاز و ایران شمال غربی کوچیده، در این مناطق ساکن شدند. موج دوم با کوچ هندی تباران به قاره هند و ایرانی تباران مادی و پارسی به فلات ایران ادامه یافت (آنتونی، ۳۶۱-۳۸۰، ویندفور ۵-۹).

اما این کوچ‌ها که در نهایت با یکجا نشین‌شدن اقوام ذیدخل در هند، ایران، قفقاز و آناتولی پایان یافت، از کوچ‌های بعدی فرق می‌کرد. کوچ‌های بعدی بر اثر فشار دولت‌ها و یا اقوام دیگر رخ می‌داد و اقوام کوچنده گویی دقیقا نمی‌دانستند کجا می‌خواهند و یا می‌توانند بروند و ساکن شوند، کدام منطقه شرایط طبیعی و سیاسی برای مسکون شدن دارد، در کجا با کدام اقوام دیگر که پیش از آنها ساکن آن منطقه شده‌اند، روبرو خواهند گشت و نتیجه این رقابت و کشاکش و یا نزدیکی و آمیزش چه خواهد بود.

حوالی میلاد مسیح، یعنی دو هزار سال پیش، اتحادیه بزرگ و چند قومی هون‌ها (به چینی «هسیونگ-نو» و دیر تر «خیون»ها) که در شمال چین و جنوب روسیه کنونی می‌زیستند، زیر ضربات سخت چینی‌ها متلاشی شد. قبایل هون رو به سوی غرب، روسیه و اروپا گذاشتند. زیر فشار همین کوچ هون‌ها، اقوام احتمالا هند و ایرانی یوه-چی، سکاها (اسکیت‌ها) و تُخارها که در همان منطقه می‌زیستند، در دوره های متفاوت سرزمین‌های خود را تخلیه کردند و به سوی غرب، اروپای شرقی و بخشی نیز به آسیای مرکزی، فرارود، خراسان و آسیای جنوبی (پاکستان و سیستان) کوچ نمودند. هپتالیان و بخشی از آلان‌ها نیز که شامل ایرانیان چادرنشین شرقی و شاید هم بخشی از سکاها بودند، زیر فشار هون‌ها به آسیای مرکزی، افغانستان و پاکستان کنونی کوچیدند (گیب ۳). خزرهای شمال دریای خزر نیز احتمالا بخشی از هون‌ها بودند و به گمان برخی از دانشمندان، بخشی از اجداد ترکان و مغول‌های کنونی را نیز می‌توان در میان هون‌ها و خزرها جستجو کرد (رو ۵۰-۸۲).

در گذشته بسیاری ملت ها و قوم ها گروه رنگارنگی از قبایل و اقوام همسایه دور و نزدیک را با یک نام عمومی می نامیده اند. مثلا یونانی ها و عموما غربی ها به همه ایرانیان اعم از مادی و پارسی و پارتی «پرس» (پرشن) می گفتند، ترک های آسیای میانه به همه مسلمانان و بخصوص ایرانیان که با آنها روبرو می شدند، «تازیک/تاجیک» و یا تات می گفتند. ایرانیان تا یکصد سال پیش به همه غربی ها اعم از فرانسوی و انگلیسی و اسپانیایی «فرنگی» می گفتند.

اعراب نیز در نخستین کتاب های خود اکثر ایرانیان کوچ نشین را «کُرد» و  اکثر اقوام و قبایل کوچ نشین آسیای میانه را «ترک» می نامیدند. اسماعیل عثمان می نویسد برای برخی نویسندگان نخستین عرب نام «ترک» هم معنا با قبایل کوچ نشین در استپ های آسیای میانه بود. «از این جهت اعراب چندان فرقی با ترک ها نداشتند، چرا که برای خود ترک ها نیز واژه ترک نه معنایی قومی، بلکه سیاسی و زبانی داشت» (عثمان ۲۶۲).

این نامگذاری ها چه درست باشند و چه نادرست، به هر حال زمان ثبت این نام ها از نگاه تاریخی اهمیت دارد، به ویژه اگر این نام ها هنوز هم نشانگر روشن نام قوم، منطقه و یا زبانی کنونی باشند.

در باره واژه «ترک» به عنوان نام یک قوم گمانه زنی‌های چندی برپایه متون باستانی آشوری و چند تاریخ یونانی شده است. باسورث بر آن است که دلیلی برای اثبات آن گمانه زنی‌های مربوط به تاریخ باستان موجود نیست (باسورث، الف ۱۳-۱۴ مقدمه) .

تا قرن ششم میلادی همه منابع تاریخی در رابطه با قبیله‌های صحراگرد دشت‌های شمال به طور عمومی نام سکاها، هپتالیان، خزرها و یا کلا هون‌ها را می‌بردند. در «یادگار زریران» نیز که در اصل یک اثر نیمه اساطیری به فارسی میانه از دوره اشکانیان و یا ساسانیان است، از «خیون‌ها» (هون‌ها) در شمال شرق ایران سخن می‌رود که با ایرانیان وارد جنگ شده‌اند.

حتی گمانه زنی های بعدی مانند برآمدن ترک ها از درون مجموعه رنگارنگ قبایل هون و یا خزر چیز چندان بیشتری جز حدس و گمان نیست، چرا که از این «اتحادیه های قبیله ای» چندان اثری نمانده که امروزه بتوان چیزی به یقین در باره قومیت و زبان آنها گفت. ثانیا، مورخین معاصر اغلب بر آنند که به ویژه در حوزه گسترده اوراسیا این اتحادیه های قبیلوی ترکیبی دائما متغیر از اقوام و زبان های گوناگون بوده اند که بخصوص بخاطر کوچ های بی توقف، ترکیب قومی و زبانی، باورها و عادات آنها پیوسته تغییر می یافته است (پریتساک ۶۱).

اگر تا قرن چهارم و پنجم میلادی منابع غربی و شرقی (اساسا رومی-یونانی و چینی) در رابطه با منطقه پهناور اوراسیا (از مغولستان و جنوب روسیه تا شمال شرق و شمال غرب دریای خزر و حتی شمال دریای سیاه) از قبایل کوچک و بزرگ و طایفه های گوناگونی مانند سکاها، هون ها، هپتالیان و یا خزر ها و غیره سخن می گفتند که پیوسته در حال حرکت، رویارویی، آمیزش و دگرگونی قومی، زبانی، دینی و جغرافیایی و اقتصادی بودند، پس از قرن ششم یعنی حدودا 100-150 سال مانده به ظهور اسلام، از اکثر این اقوام (بخصوص سکاها و هون ها) دیگر نامی برده نمی شود. هنوز هپتالیان (در آسیای مرکزی و افغانستان کنونی) و خزرها (در شمال خزر) با فعالیت ها و حرکت های خود خبری از خود می دهند. اما در اکثر این گستره جغرافیایی، یه صورت فزاینده ای از اقوام و قبیله های جدیدی با نام عمومی و مشترک «ترک ها» یاد می شود.

اما نخستین ثبت آشکار و بی تردید نام «ترک» در کدام تاریخ است؟

نخستین بار در قرن ششم میلادی یعنی تقریبا یکصد سال پیش از اسلام و پانصد سال پس از میلاد مسیح در چند منبع شرقی و غربی به طور مشخص و بدون تردید به «ترک‌ها» اشاره شده است. نخستین نمونه های ثبت نام ترک ها مربوط به سالنامه‌های دودمان‌های چینی از همان قرن ششم میلادی می‌شود که از ترک‌های شمال امپراتوری چین همچون «تو-چوه» نام برده‌اند (باسورث، همانجا). دسته دوم این نمونه‌ها مربوط به مکاتبات میان امپراتوری بیزانس (روم شرقی) و «خاقان نشین گوک تورک» (ترک های آسمانی، و یا «کوک تورک» به معنی ترک‌های اصلی) است.

گولدن می نویسد که بعضی منایع کوشش کرده اند نام هایی کم و بیش مشابه با نام «ترک» را که مربوط به دوره ای بسیار قدیمی تر از تاسیس دولت ترک در سال 552 میلادی یعنی میانه قرن ششم میلادی هستند، با نام «ترک» هم معنا بشمارند و از جمله به خاطر همین شباهت های دور و نزدیک که در برخی متون آشوری و «عهد عتیق» و غیره دیده می شود، کاربرد واژه «ترک» را قدیمی تر نشان دهند. به نظر گولدن، این گمانه زنی ها ممکن، اما دور از احتمال هستند. «روشن ترین و تردید ناپذیرترین شواهدی که ما (در مورد کاربرد نام «ترک») در دست داریم، از منابع چینی و دیگر منابع (مثلا سغدی) مربوط به نیمه قرن ششم هستند» (گولدن1992، 116). در این منابع ترک ها به این صورت نامیده شده اند: تو-چوه/تو-کوه (چینی)، ت-ورک (سغدی)،  تورک (فارسی میانه)، ترک (عربی)، تورکایه (سریانی)، تورکوت (یونانی)، توروشکا (سانسکریت)،  دروق/دروقو (تبتی) و تتورکا/تتورکی (ایرانی خُتنی).

اما طبیعتا نخستین منابعی که به یقین از «ترک‌ها» بحث کرده‌اند، پس از تاسیس اولین دولت ترک در سال 552 میلادی نوشته شده‌اند.

more-e1497357658356

 منابع اصلی در این لینک


دسته‌ها:تاریخ, ترک ها و اسلام, ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای میانه, رنگارنگ