Bu Şehr-i Sitanbul…

Abbas Djavadi –  26.12.2011. Bunlar, neredeyse 10 yıl önceye ait İstanbul ve Ankara hatıralarıdır. Bu 10 yılda hele Türkiye’de çok şey değişmiştir. Ama zannedersem o zaman gördüklerimi kaydetmek ilginç olabilir.

22-31 Nisan 2002

Önce: Bu Şehr-i Sitanbul…

Boğaz ve Marmara sanki her gece şehrin bütün kirlerini, dertlerini ve tansyonunu yutup temizliyor ve ona ertesi sabah ferahlık duygusuyla herşeyi yeniden başlama umudu veriyor.

**********

Ah Kuzguncuk’un şurasında, şu mütevazi evin balkonunda kim, nasıl kahvaltı yapıyor bizler Avrupa’da sabah kalkıp metroyla, tramvayla işimize gittiğimiz zaman…

**********

Hacı Abdullah, Ali Baba, Asude Restoran, Hanedan Kebap Evi, yahut da herhangi küçük. temiz ve kendi halinde bir esnaf lokantası…  Alman, Çek, Amerikan yemeklerinden sonra İstanbul bir yemek cenneti – eğer nereye gittiğini bilsen tabii.

Murat Belge’nin Tarih Boyunca Yemek Kültürü zorlanmadan bilgi edinmek ve de keyif almak için bire-bir kitap. Süt içer gibi rahat okunan, yararlı kaynak. Sadece Türk mutfağını da tartışmıyor. Göz gezdirdikten sonra patlıcan kızartmayı, imam bayıldıyı, ayva tatlısını daha bir bilinçle, daha bir zevk alarak yiyorsun.

**********

En iyisi Türk gazetelerinin hiçbirini okumayacaksın. Ödediğin paraya, ayırdığın zamana yazık. Zaten pek de zaman istemez bir Türk gazetesini okumak. TV kanalları ve gazeteleriyle Türk medyası oldukça tekelleşmiş ve bulvarlaşmış. Hepsi de sanki kendilerini bir ideoloji, özellikle de milliyetçilik yarışına kaptırmış gidiyorlar.

**********

İslamabad’dan bakınca İstanbul oldukça batılılaşmış, Prag’dan bakınca çok oryantal. Belki de o kadar güzel olmasının bir sebebi de işte budur. Tarihi ve yerleştiği coğrafya da kente bambaşka bir müstesna özellik veriyor.

**********

16 milyon TL (yani 13 dollar’a) Ortaköy’de, Boğaz kenarında orta dereceli bir restoranda çipura, salata, su, çay ve tatlı.

**********

Washington, Paris, Münih, Prag. İstanbul, İslamabad, Kabil, Duşanbe… Aslında ses ve gürültü de her halde hem kültür ve alışkanlık, hem de bir parça sosyal organizasyon işidir. Neden insanların bazısı hep yüksek sesle konuşur? Neden her dükkan sahibi kaset çalar da sesini 50 metreden duyulacak kadar açar? Neden arabaların korna sesı kesilmez? Belki güney yarım-küre halklarının ‘kanında var’ bu coşku ve fışkıran duygu. Ama toplumda kanunsuzluk, kaptı-kaçtı prensibi. çekişme, zorbalık, toleranssızlık, sosyal ve ailevi zorluklardan doğan sinirlilik başka toplumlara göre fazla olursa, trafik kuralları çiğnenirse, güçlü olan sesini yükseltip de başkalarının sesini bastırırsa gürültü artmaz mı?

**********

Kalite, iş, zaman, fiyatlar, servis, kanunlar, hak ve görevler, vergi, ceza… Herşey sanki yarım-ciddi gibi burada.

**********

Tanıdık yerde yabancılık çekmek yabancı yerde tanıdık aramaktan daha iyi.

**********

Sokaktaki tansyon, gürültü ve memnuniyetsizlik yoruyor insanı.

**********

‘Memleket mi, yıldızlar mı, gençliğim mi daha uzak?’

**********

Güzelliği dışında, İstanbul’a bakıp da geçmişini, önce Bizans’ın, sonra da 500 yıllık bir imparatorluğun merkezi oluşunu ve bunun bütün Türklerin bilincine ve bilinç-altına ne kadar işlediğini hatırlamamak imkansız.

**********

Ankara’ya gitmeden önce hotelin terasında yeşile ve Boğaz’a karşı bir dinlenme molası.Ne kadar iyi ki, dünyada böyle bir şehir de var.

**********

Maçka-Havalimanı taksiyle 18 milyon TL, yani takriben 13 dollar. Şoför efendi, nazik – ve dert yanıyor.

(Birkaç gün sonra: Ankara)… ادامه خواندن

این لغت های ترکی آذری را می شناسید؟

عباس جوادی – سال ها پیش وقتی من به دبیرستان میرفتم اول کلکسیون تمبر دااشتم. بعد عکس های هنرپیشه ها را جمع میکردم. بعدا هم به سرم زد که لغت های جالب و نادری را که ما آن وقت ها در تبریز بکار میبردیم بنویسم. این کار را کردم و نتیجه این کار دفترچه ای بود شامل حدودا 70-80 لغت که متاسفانه بعداز دوران دبیرستان که به خارج از کشور آمدم گم و گور شد. حیف.

حالا از آن لغت ها فقط چند تائی در ذهنم مانده که میخواهم اینجا بنویسم و از شما دعوت کنم که اگر از این قبیل کلمات ولغات و تعابیر اطلاع دارید که امروزه احتمالا مهجور و فراموش شده، بنویسید و بفرستید تا به این لیست اضافه کنم. (شاید بهتر است که مستقیما زیر این مقاله در بخش «نظر شما» بنویسید که سریعتر منتشر شود. و یا اینکه بنویسید و از طریق «تماس» بفرستید.)

(tənəbi)ته نه بی

به معنای «قوناق اوتاغی» و یا اطاق پذایرئی مهمانان.

پر رو، سمج. احتمالا اصلش «سیمین تن» است =   (simitən) سیمیتن

(kərdi)کردی

تقسیمات داخل حیاط که در آن درخت، گل و یا سبزی و غیره میکاشتیم

(mitbax) میتباخ

مطبخ و یا «آشپزخانا»

(çoğan) چوغان

محصولی بود گیاهی که در آشپزخانه برای شستشوی ظرف بکار میبردندو شبیه تخته ریز شده بود و کمی هم کف میکرد

(kəpir) کپیر

این را هم برای شستشوی ظرف مخصوصا سفید کردن ظروف فلزی بکار میبردند. بنظرم نوعی گِل بود و رنگ سربی داشت.

(pəsab) پساب

آب کثیفی که بعد از شستشو بیرون ریخته میشود (حمام و یا آشپزخانه). بنظر میرسد فارسی قدیم است اما فارس ها این کلمه را نمیشناختند

(vəl) ول

دستگاه چوبی که گاو را به آن میبندند و در خرمنگاه با آن گندم را از کاه جدا میکنند.

(dəj) دژ

وسیله ای بود چوبی که هر کدام شکل دیگری داشت. مباشر مالک با آن روی گندم چیده شده هر دهقان در خرمنگاه علامت میزد تا اینکه تا زمان تقسیم محصول بین زارع و مالک دست نخورد

 ənnənmək، ənnəmax   اننه نمک، اننه نماخ، احتمالا: انلنماخ

احساس غرور و افتخار کردن، پُژ دادن

مستراح = ماوال =  MAVAL

(qeynalti) قینالتی

به معنای صبحانه. این را من از دوستان ارومیه (آن وقت ا رضائیه) شنیده بودم. در ترکیه دیدم که به صبحانه «کاهوالتی» میگویند.

پی سر =  peysə

یعنی پس گردن . مثلا «بیری نین پی سرینه سالماق» یعنی پس گردنی زدن به کسی

 پی اسکن به معنای پاشنه کش   piyəskən

احتمالا «پای افکن»

چالاسر (چاله سر): دست شوئی، ،«چاله» ای که در آنجا دست و سر و رو میشوئیم.

boy demək بوی دئمک به معنای کَرکَری خواندن

عین القوباد (eynulqubad): عجیب غریب

نا تاراز  (nataraz): ، نامناسب. لابد نا تراز است

انه شوش  (ənəşuş) : عجیب غریب
کوناز  (konaz) : لجباز

تیکیرگه (tikirgə) سمغ، شیره درخت

(herə) حاشیه و یا لبه دیوار که بعضا روی آن گلدان و غیره هم میگذارند

این سایت شاید مورد پسند شما قرار گیرد:

امثال و لغات ترکی آذری

TurkiMeseller.com

این وب سایت دارای بیش از سه هزار مثل ترکی آذری ایران است و تعداد روزافزونی واژگان و اصطلاحات ترکی آذری ایران است که معولا در فرهنگ های لغات ترکی یافت نمی شوند. در واقع این سایت از دو بخش عبارت است: یکم: ضرب المثل ها و دوم: لغات و اصطلاحات جالب و نایاب ترکی آذری که ما از طریق ثبت آنها در این سایت کوشش به حفظ آنها می کنیم.… ادامه خواندن

Now Reading: Die Konkubinenwirtschaft

Now reading: Die Konkubinenwirtschaft: Warum westliche Unternehmen in China scheitern und die Chinesen an die Weltspitze stürmen.
by Frank Sieren; published by Hanser (Germany). Costs around $20.25 at Amazon.

Fascinating stories on how some German businessmen failed or succeeded in China…

Yes, Chinese economy and trade has been and is still improving with dramatic pace… But many don’t know how the country made it to the world’s second (and soon the first) biggest economy… It has not always been through “clean ways”… Also, what did the Westerners do wrong? How did they try to invest in China and why some of them failed while others succeeded? Extremely interesting case studies that could tell us something about other countries that decide to open up to the world economy…… ادامه خواندن

در باره اجداد من: از کتاب «تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز»

عباس جوادی – این ها سه برگ از کتاب «تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز» اثر شاهزاده نادر میرزا است که در تاریخ 1323 هجری قمری (1910) به چاپ رسیده و در سال 1360  هجری شمسی (1981) در تهران تجدید چاپ شده است. این سه صفحه حاوی اطلاعاتی در باره جد پدری من میرزا جواد آقا (که نام خانوادگی ما از ایشان است )، جد مادریم میرزا حسن آقا  و پدرهر دو میرزا احمد آقا هست.

Tarikhe Tabriz لطفا کلیک کنید:ادامه خواندن

دگرگشت زبان در آذربایجان

رحیم رئیس نیا – در مورد نفوذ طوایف ترک زبان از طریق گذرگاه های قفقاز به آلبانی و آذربایگان در سده های میلادی، در فصل مربوط به مناسبات دولت ساسانی با اقوام شرقی این کتاب سخن رفته است. از اطلاعات حاصل از منابع موجود چنین برمی آید که اقوام مهاجم ترک بارها از گذرگاه های قفقاز گذشته، سرزمین های بین کوه های قفقاز و ارس را درنوردیده و به آذربایگان نیز رسیده اند و ای بسا که در بعضی جاها رحل اقامت افکنده اند و گاهی نیز در برابر قدرت ساسانی از در تسلیم درآمده، با توافق مقامات ساسانی در بخش هایی از آلبانی و آذربایگان مسکن گزیده اند. در مواردی نیز به عنوان جنگاور مزدور به خدمت دولت ساسانی درآمده اند و در بخش های مختلف کشور و از آن جمله آذربایجان که از نظر نظامی دارای حساسیت خاصی بود، ماندگار می شده اند. بدین ترتیب زمینه برای انتشار زبان ترکی و رواج آن در بخش هایی از این سرزمین فراهم می آمد تا بعدها با تبدیل زبان ترکی به زبان عمومی ارتباط طوایف مختلف السان و به هم پیوستن تدریجی اجتماعات طایفه ای ترک زبان و…. مقدمات غلبه زبان ترکی بر زبان ها و نیم زبانهای رایج در آذربایجان آماده شود.

در این باره که فرایند دگرگشت زبان مردم آذربایجان از چه تاریخی آغاز گردیده و در چه تاریخی به پایان رسیده، بین دانشمندان اختلافات عمده وجود دارد. بعضی، چنان که پیش از این نیز گذشت، بر آن هستند که بومیان این سرزمین و یا بخشی از آنان ترکی زبان بوده اند و با این که ریشه زبان ترکی در این سامان در هزاره های پیش از میلاد دویده است و اگر چنین نبود، آمدن هون ها و خزرها و طوایف ترک زبان دیگر در دوره ساسانی و یا حتی آمدن غزها و قبچاق ها در دوره بعد از اسلام و به ویژه در روزگار سلجوقیان برای تغییر و ترکی گشتن زبان این خطه کفایت نمی کرد. چه، نوآمدگان که در مقایسه با اهالی بومی اقلیتی بیش نبوده اند، نمی توانسته اند زبان خود را به سرعت جایگزین زبان بومی نمایند. چنین فعل و انفعالاتی در صورتی امکان پذیر می شود که نوآمدگان با ساکنان پیشین از نقطه نظر منشاء و زبان – اگر هم کاملا یکی نباشند – نسبتا” نزدیک باشند. تنها در این صورت است که نوآمدگان می توانند با اهالی بومی در هم جوشند۱٫ اینان می گویند که طوایف و قبایل ترک زبانی که در دوره ساسانی و سلجوقی به آذربایجان آمدند، در این سرزمین به هم زبان های خود برخورد کردند. زکی ولیدی طوغان نوشته است که اغوزها هنگامی که در سده ۱۱ م. به آذربایجان رسیدند، خاطرات فتوحات اجداد خود در این سرزمین را در داستان های حماسی که از ترکستان آورده بودند، حفظ کرده بودند. در یکی از روایت های آن ها که رشیدالدین فضل الله همدانی نقل کرده، از اسکان ترکان باستانی در ناحیه اوجان [بستان آباد فعلی]، دشت های مغان و اران و کوه هایی در اطراف سبلان که نام هایشان به صورت های الاناره و اعدسوری نوشته شده و عموما” آلاتاق (آلاداغ) نامیده شده اند، سخن رفته است۲٫
توفیق حاجیف که دیدیم از باورداران به حضور قبایل ترک زبان در هزاره های پیش از میلاد در آذربایجان است، آمدن طوایف ترک زبان سده های بعد از میلاد را – در صورتی که ترک زبانانی پیش از آن ها در آذربایجان سکونت نداشته اند – برای ترکی گشتن زبان این سرزمین ناکافی می شمارد و در این باره چنین می نویسد:
” معمولا” آمدن اقوام ترک زبان به آذربایجان و عموما” قفقاز و تأثیر آن ها را بر شرایط اجتماعی – تاریخی این سرزمین به دوره بعد از سده ۵ م. نسبت می دهند. نظر ابراز شده درباره همین مسئله غالبا” با این نظر موافق است: سده های ۱۲ – ۱۱ م. دوره شکل گیری خلق آذربایجان است. اقوام ترک زبان که در سده های ۷ – ۶ م. (که بهتر است گفته شود از سده ۵ م. ت. حاجیف) در این جا مسکن گزیده بودند، با نفوذ توده های انبوه طوایف اغوز، سلجوق، قبچاق در سده های ۱۱ – ۱۰ م. اکثریت می یابند. زبان عموم خلقی آذربایجان براساس شیوه های اغوز – سلجوق به تدریج تشکل می یابد و زبان های ارانی و آذری رایج در شمال و جنوب تحت الشعاع آن قرار گرفته، به تحلیل می روند.۳
قبول چنین نظری از سوی غالب تاریخ نگاران ناشی از یک رشته علل عینی است که اهم آن ها به قرار زیر می باشد:
۱ – یورش طوایف ترک زبان به صورت متشکل به سوی غرب از سده ۵ م. فزونی می گیرد که این هم با پیدایش دولت تورکوت ها (گؤک ترک ها) در آسیای میانه ارتباط دارد.
۲ – در پرتو اطلاعات تاریخی فراوان و کاملی که درباره ترکان از این دوره باقی مانده است، امکان پدید آمدن تصوری بالنسبه روشن از ویژگی های زبانی ترکان فراهم می آید.
۳ – طوایف ترک زبان که از سده ۵ م. به اراضی آذربایجان و آلبانی آمده اند، در شکل گیری شرایط اجتماعی سیاسی و تشکل وحدت قومی این سامان مخصوصا” نقش فعال و تعیین کننده ای ایفا کرده اند.
اما از نظر دور نباید داشت که تشکل خلق واحد و زبان عموم خلقی ترکی منشاء تنها حاصل فعالیت تاریخی – سیاسی اقوام ترک زبانی که در این دوره به این سامان آمده اند، نبوده است . با آمدن طوایف جدا از هم ترک زبان در طی سده های ۶ – ۵ م. به آذربایجان و به طور کلی به قفقاز، انجام یک امر تاریخی به چنین ابعادی امکان ناپذیر بود. از سویی، بنا به اطلاعات موجود تاریخی، طوایف ترک زبانی که در این دوره می آمدند، معمولا” می رفتند و کم تر در جایی رحل اقامت می افکندند. ناگفته نماند که مورد خزرها از این نظر مستثنی است. از سوی دیگر اینان با فواصل زمانی زیاد می آمدند و این فواصل تقریبا” در هر بار شروع مجدد فرایند را ایجاب می کرد.
غیر از موارد مذکور، لازم است به دو مورد دیگر نیز اشاره شود :
۱ – طوایف ترک زبانی که از هر چندگاه به این سامان می آمدند، معمولا” در این جا با همدیگر برخورد می کردند و می جنگیدند. گاهی طایفه ای از آن ها بر ضد طایفه ای دیگر با اهالی بومی همدست شده، در بیرون راندن آن ها همکاری می کردند و سپس بومیان در فرصتی مناسب متفقان سابق خود را نیز از متصرفاتشان بیرون می راندند.
۲ – هر کدام از اقوام ترک زبان به زبان ویژه و ای بسا مستقل طایفه ای خود سخن مس گفتند، یعنی که طوایف ترک زبان آمده به این جا معمولا” به شاخه های مختلف ترک منسوب بوده اند.
اقوام کوچ نشین ترک زبان با این آشفتگی و بی ثباتی حاکم بر اوضاع اجتماعی شان، از منحل کردن تشکل قومی و زبانی مردم بومی برخوردار از سطح بالای ترقی اقتصادی – اجتماعی – فرهنگی این سامان ناتوان بوده اند۴٫
منظور این است که بدون وجود زمینه ای از زبان ترکی در آذربایجان سده های پیش از میلاد، طوایف و قبایل ترک زبانی که در سده های بعدی به این خطه آمدند قادر به عوض کردن زبان مردم این جا و تحمل زبان خود به آن ها نبودند.
تیمور پیرهاشمی هم برآنشت که ترک زبان های امروزی ابتدا فارس یا دارای زبان دیگری نبوده اند که بعدا” ترک شده باشند. این ها هم مثل آریایی ها و دیگران مردمانی بوده اند که از هزاران سال پیش به این طرف از جاهای دیگر دنیا آمده و در این منطقه سکنی گزیده اند. بنابراین تغییر زبان به آن صورت که… چندین کرور مردم غیر ترک، زبان خود را تغییر داده و ترک زبان شده اند، در بین نبوده است…. شاید این فرض مقرون به واقعیت باشد که طبق معمول مهاجرت اقوام مختلف، مهاجرت اقوام ترک نیز ابتدا به حالت چادرنشین، سپس ساختن روستا و اقامت در آن و آخرالامر شهرنشین بوده است. وقتی سیل مهاجران ترک به طرف شهرها روانه گشتند، عده ای از مردمان بومی با ترک ها هم زیستی و اختلاط نموده، در میان آن ها مستحیل گردیدند و گروهی در دهات مخصوص خود باقی مانده، زبان خود را حفظ کردند. ( مثل هرزندی ها و امثال آن ها) ولی قسمت اعظمشان در برابر سیل مهاجران به طرف غرب رفته، در شهرها و روستاهای تازه ای اسکان پیدا کردند که احتمالا” کردهای امروزی باماندگان آن ها هستند۵٫
البته تیمور پیرهاشمی به تغییر یافتن زبان ساکنان آذربایجان آذربایجان در نتیجه مهاجرت طوایف ترک زبان ” از هزاران سال پیش به این طرف” باور دارد و برآنست که از مردمان بومی بخشی از آن هایی که در این سرزمین ماندند، در میان آن هایی که آمده بودند، مستحیل گردیدند؛ یعنی که زبان خود را از دست داده، به زبان نوآمدگان متکلم شدند و بخشی دیگر چون تات ها زبان خود را حفظ کردند. به عبارت دیگر از این برداشت چنین برمی آید که تغییر زبانی در این خطه صورت گرفته است؛ و این امری استثنایی نیست، بلکه حادثه ای است قانونمند که نظایرش در جاهای دیگر نیز بسیار و حتی در بعضی از جاها در طی سه هزار سال اخیر بیش از یک بار اتفاق افتاده است. در این مورد نظرهایی ابراز شده که جا دارد بعضی از آن ها در این جا منعکس گردد:
ا . م. دیاکونوف: ” همه می دانند که تقریبا” هیچ یک از اقوام خاور نزدیک و دیگر نواحی اکنون به زبانی که اسلاف بلافصلشان چندین هزار سال پیش بدان متکلم بودند، سخن نمی گویند. در مصر زبان باستان مصری جای خود را به قبطی و سپس به یونانی و سرانجام به عربی داد و حال آنکه ساکنان آن سامان نه نابود گشتند و نه از میهن خویش رانده شدند و بلاتغییر باقی ماندند. هم چنین در عراق نیز زبان های سومری و هوریتی به ترتیب جای خود را به آشوری – بابلی (اکدی) و آرامی و عربی سپردند. در آسیای میانه زبان های ایرانی خوارزمی و سغدی و باکتریایی و پارتی به السنه ترکی ازبکان و قره قلپاقیان و ترکمنان تبدیل شد. تعویض متشابهی در زبان های سرزمین ماد نیز صورت وقوع یافت.۶
م . ع. فرزانه : پدیده استقرار و اشاعه یک زبان در یک سرزمین به حساب از بین رفتن زبان قبلی ساکنان آن سرزمین و یا احیانا” تحلیل یافتن آن در زبان جدید و از این قبیل، مسئله ای است که در تاریخ کوچ و استیلا و اسکان اقوام و قبایل به کرات اتفاق افتاده و تاریخ سرزمین ها و ملل امروزی در ادوار مختلف و به خصوص در دوران مهاجرت های قومی و عشیرتی شاهد دگرگونی ها بوده اند . چیزی که در حدوث این دگرگونی و تغییر و تبدیل مهم است و آن چه که واقع گرایی تاریخی در این رهگذر به ما می آموزد، قبل از هر چیز پذیرفتن آن به عنوان یک واقعیت عینی تاریخی و بعد، در صورتی که بخواهیم و مدارک و مآخذ لازم را در اختیار داشته باشیم، تحقیق و بررسی این اصل است که این دگرگونی به چه شکل انجام پذیرفته و تأثیر متقابل عناصر این زبان ها، یعنی زبانی که از میان برخاسته و زبانی که جایگزین آن شده چگونه بوده است.۷
ارانسکی هم به تغییر نقشه آسیای میانه و ایران از لحاظ زبان های رایج در این سرزمین ها توجه یافته، به نفوذ و توسعه قلمرو انتشار و گویش های ترکی به زیان زبان های ایرانی در این سرزمین ها اشاره کرده است. از اطلاعات موجود چنین برمی آید که اکثریت قاطع ساکنان سرزمین های آسیای میانه در هزاره اول ق.م. به زبان های ایرانی سخن می گفته اند. مدتی بعد توده های عظیم صحرانورد غالبا” ترک زبان در حرکت موج وار و هراز گاهی وادامه یاب خود، از خاور و شمال خاوری دشت های آسیا، این سرزمین ها را درمی نوردند و در نتیجه فرمانروای اتحادیه های طایفه ای و دولت های ترک زبانی چون گؤک ترک ها و قراخانیان و سلاجقه و روی آوردن بخش هایی از طوایف و قبایل مهاجر به زندگی پا برجا و غیر سیار و آمیزش و اختلاط آن ها با بومیان، گویش های ترکی به تدریج بر گویش های محلی که ریشه ایرانی داشتند، غلبه پیدا می کنند. در بعضی جاها گویش محلی مدت ها در کنار زبان ترکی غالب به حیات خود ادامه می دهد و بعضی اقوام دو زبانی می شوند. چنان که تات ها در آذربایجان غیر از زبان تاتی به زبان ترکی نیز سخن می گویند، اما دو زبانگی اگر چه ممکن است در بعضی نقاط کنار افتاده قرن ها دوام آورد، در هر صورت پدیده ای است ناپایدار و زبان غالب معمولا” زبان مقاوم را سرانجام از میدان بدر می کند.
ارانسکی از تحقیقات خود به این نتیجه رسیده است که در ظرف مدت قریب یک هزار و پانصد سال در سرزمین های وسیع آسیای میانه و فلات ایران زبان های ایرانی به شدت در مقابل السنه ترکی در تحت فشار قرار گرفته، عقب نشینی کرده اند. در نتیجه این جریانات بخش مهمی از مردم ایرانی قدیمی ممالک مزبور (خوارزمیان و سغدیان و مردم ایرانی زبان آذربایجان جنوبی) کلا” و یا بعضا” به زبان ترکی متکلم گشته اند.۸
ارانسکی این نکته را نیز خاطرنشان کرده است که “مع هذا نباید پنداشت که در جریان برخورد و اختلاط زبان های ایرانی با السنه ترکی، زبان های ایرانی همیشه عقب نشسته و ترکی جای آن ها را گرفته است. نتایج برخورد و اختلاط مربوط به شرایط و اوضاع و احوال تاریخی بوده است. و هر بار که شرایط مزبور به سود زبان های ایرانی بوده، زبان های ترکی در مقابل آن ها عقب نشسته و مردم ترکی زبان به زبان های ایرانی متکلم گشته اند.”۹به عنوان مثال قبایل نیمه صحرانشین ساکن چاراویماق، قزلباش و افراد ایل هزاره و … که در نقاط مختلف افغانستان سکونت دارند، اگرچه تا چند قرن پیش به زبان ترکی تکلم می کرده اند، اینک به زبان تاجیکی سخن می گویند و غلزایی های ترک زبان نیز در حدود قرن ۱۶ م. براثر برخورد و اختلاط، زبان پشتو را پذیرا شدند.۱۰
ارانسکی درباره ترکی گشتن زبان مردم آذربایجان نیز چنین نظر داده است:
“در زمان سلجوقیان (قرن یازدهم و دوازدهم) قبایل ترکی زبان در نواحی شمال غربی فلات ایران و آذربایجان نیز پدید آمدند و جریان برخورد اختلاط زبان های ترکی با لهجه های محلی آذربایجان جنوبی آغاز گشت. شمار ساکنان ترکی زبان آذربایجان به تدریج افزوده شد. این افزایش تاحدی به سبب ورود قبایل جدید ترکی زبان (که به خصوص در عهد هجوم مغول شدید بود) و قسمتی نیز به سبب انتقال مردم بومی به زبان ترکی وقوع یافت. قسمت اخیر الذکر به تدریج دوزبانی شد و بخش مهمی از آن در قرن های بعدی بالکل ترکی زبان (آذربایجانی ) گشت. اقلیتی نیز با این که سخن ترکی را پذیرفته و فرا گرفته، تاکنون هم در عین حال لهجه های قدیم ایرانی خویش را حفظ کرده اند (تات ها و طالش ها). جریان گرایش تدریجی به زبان ترکی اخیرا” در میان قبایل کرد خراسان نیز مشاهده می گردد.”۱۱
ولی چنان که در فصل مربوط به برخورد اقوام شرقی با دولت ساسانی دیدیم، آمدن قبایل ترک زبان به آذربایجان از سده های پیش از میلاد آغاز گردیده، بعد از آن ها به طور پیاپی ادامه یافته است. در این جا بعضی از اقوام ترک زبان – که از سده های نخستین میلادی و یا واپسین سده های پیش از میلاد در این سوی کوه های قفقاز حضور یافته اند و بعضی از آن ها از ارس نیز گذشته و در آذربایجان تاخت و تاز و یا اقامت کرده اند، به طور خلاصه معرفی خواهند گردید.
پیش از این از بون ترک ها که ادعا شده است اسکندر مقدونی را در کرانه رود کر شکست داده اند، سخن رفت. به تحقیق گ.آ.ملیکیشویلی اوراتوشناس و پژوهشگر تاریخ سده های باستان و میانه گرجستان و سرزمین های مجاور آن، این قوم جالب که در گرجستان شرقی و آلبانی غربی می زیسته، در منابع قدیمی، گاه بون ترک، گاه هون، گاه خزر و گاهی هم قبچاق نامیده شده است. از این نام های متعدد چنین برمی آید که سخن از بون ترک های قدیمی و قبایل هم زبان آن ها که بعدها به دنبال هم به این اراضی سرازیر شده اند، رفته است.۱۲
گوکاسیان می نویسد که نام های ساویر (سابیر )ها و کنگر (کنگرلو )ها در آثار استرابن و پلینی بزرگ که در سده ۱ م. می زیسته اند، آمده است. دیونیسوس پریگت، جغرافی نگار و شاعر یونانی هم که در سده ۴م. یا حتی پیش از آن زیسته، نخستین دانشمندی است که هنگام شمردن طوایف ساکن کرانه های شمال غربی و غربی دریای کاسپی (خزر) از هون ها نیز نام برده است. طوایف دیگر عبارت بوده اند از سکاها، کاسپی ها، آلبان های جنگاور، کادوسی های ساکن مناطق کوهستانی و ماردها، گیرگان ها و تاپیرها. از همین اطلاعات می توان استنباط کرد که اراضی بین کوه های قفقاز و رود ارس هنوز در سده ۴ م. کاملا” ترکیزه نشده بوده است و غیر از طوایف ترکی زبان، طوایف دیگری نیز که غالبشان به زبان ها و نیم زبان های قفقازی یا یافئی یا آسیایی تکلم می کرده اند، در آْلبانی سکونت داشته اند. موسی کالانکاتی، تاریخ نگار آلبان نیز شهادت داده است که هون ها با آلبان ها توسط مترجم صحبت می کرده اند.۱۳
و .ای.اصلانوف هم مثل و.گوکاسیان از منابع تاریخی چنین درآورده است که هون ها در سده ۲ م. در اراضی آذربایجان [شمالی] سکونت داشته اند.۱۴ اصلانوفدر عین حال بااستناد به منابع سریانی نوشته است که هون های ساکن آذربایجان چندان پرشمار و نیرومند و جنگاور بوده اند که ارمن ها وقتی برضد یزدگرد دوم (۵۷ – ۴۳۸ م.) قیام کردند، با آن ها متفق شدند و اگرچه در سال ۴۵۱ م. مغلوب شدند، در زمان فیروز ساسانی (۸۴ –۴۵۹م.)هون ها به تنهایی برضد دولت ساسانی به جنگ برخاستند و به حاکمیت دولت ساسانی در قفقاز پایان دادند.۱۵ اصلانوف این نکته را نیز خاطرنشان کرده است که هون های ساکن قفقاز غیر از دامداری، به کشاورزی و صنعتگری و تجارت پوست و نیز امور نظامی اشتغال داشته اند و در موارد زیادی با امپراطوری بیزانس بر ضد دولت ساسانی متحد می شده اند. گوکاسیان هم با استفاده از یادداشت های پروکوپیوس و اثری تحت عنوان تاریخ بیزانس نوشته است که در سال ۵۳۱م. در ارتش ساسانی یک نیروی ۳۰۰۰ نفری هون – ساویز خدمت می کردند که در سال های بعد بر تعداد آن ها افزوده شد. قباد ساسانی با آن ها جنگید، اما کاری از پیش نبرد. سرانجام انوشیروان در سال ۵۶۲ م. آن ها را به دشواری شکست داد و در حدود ۱۰۰۰۰ نفر از ایشان را به دشت های کر – ارس کوچاند.۱۶
کنگرها یا کنگرلوها طایفه ترک زبان دیگری بودند که بعضی ها چنان که گذشت سابقه حضور آن ها در این سوی کوه های قفقاز به سده نخستین میلادی و به پیش از آمدن هون ها به این سرزمین ها رسانده اند، اما بعضی دیگر بر آن هستند که این طایفه از طوایف پچنک بوده و در ترکیب اتحادیه هون به آلبانی آمده و اکثر افراد آن در اراضی نخجوان فعلی مسکن گزیده اند. اطلاعات موجود حضور آن ها را در سده ۵م. در حوالی نخجوان تأیید می کند. گوکاسیان با استفاده از منابع سریانی و ارمنی نوشته است که کنگرها و نیز ساویرها در حدود سده های ۶ – ۵ م. به چنان قدرتی دست یافته بودند که دولت ساسانی و بیزانس روی آن ها حساب می کردند و هر کدام سعی بر آن داشتند که با جلب آن ها به سوی خود دست بالا را در مقابل دشمن داشته باشند. بنا به همین منابع و به دریافت پیگوسکایا، کنگرها به خطری جدی برضد دولت ساسانی تبدیل شده بودند و از این رو انوشیروان در دهمین سال سلطنت خود، یعنی در حدود سال ۵۴۲ م. با کنگرها جنگید.
در ارتباط با استقرار اتحاد طایفه ای کنگرها در اراضی نخجوان کوهی به نام کنگر داغی در بخش گوکاسیان جمهوری ارمنستان فعلی وجود دارد که به نظر و. گوکاسیان اکنون در حدود ۱۵ قرن از نامگذاری آن می گذرد. به نوشته لازارپارپی، تاریخ نگار ارمنی سده ۵ م. ، هنگامی که خلق های قفقاز جنوبی در سال ۴۸۲ م. بر ضد ساسانیان متحدا” قیام کرده بودند، آرتش متفق آن ها در پای کنگر داغی گرد آمده، چشم به راه هون ها بوده اند. این کوه در زبان ارمنی کانگاراتسلرن نامیده می شود.۱۷کنگرلوها بعدها در دوران صفوی، در ترکیب طایفه استاجلو، در حیات سیاسی آذربایجان و ولایات دیگر ایران نقش فعالی ایفا کردند.
در مورد سابیرها پیش از این به هنگام بحث درباره طوایف ترک زبانی که در سده های پیش از میلاد در این سوی قفقاز حضور داشته اند، سخن رفت. اینک لازم به توضیح است که به استنباط زکی ولیدی طوغان، تعداد ۱۰۰ هزار خانوار – در حدود نیم میلیون نفر – از آن ها در اواسط نیمه اول سده ۶ م. در اران و شیروان زندگی می کرده اند و شهر قبله، که در نزدیک شهر شامخور فعلی قرار داشته، مرکز حکومت آن ها بوده است. از آن جایی که سابیرها با خزران و بلغارها قاطی بوده اند و خزران از نظر شماره اکثریت داشته اند، طبری، آذربایجان و ملحقات آن را مملکت خزران نامیده است. انوشیروان بعد از تصرف سراسر قفقاز جنوبی، ضمن دادن اجازه اقامت در این سرزمین به سابیرها، به عنوان اتباع دولت ساسانی، تعداد کثیری از آن ها را به قسمت های دیگر ایران و از آن جمله آذربایجان کوچاند و در مقابل دسته هایی از ایرانی ها را چنان که قبلا” به تفصیل بیان گردیده، به این سامان منتقل کرد.۱۸
طایفه دیگری که سابقه حضورش در قفقاز جنوبی تا نخستین سده های میلادی و حتی تا واپسین سده های هزاره اول پیش از میلاد رسانده می شود، بارسیل ها (برسیل ها، باسیل ها، بارسلت ها) هستند که در رأس یک اتحادیه طایفه ای قرار داشته اند. نام این طایفه احتمالا” از بارس و بارسیل که در ترکی به معنی پلنگ و ببر می باشد، گرفته شده است. بعضی از پژوهندگان نام بلنجر را با نام بارسیل مرتبط می دانند. در تاریخ ارمنستان موسی خورنی نام آن ها بارسولا آمده و زکی ولیدی طوغان بر آن است که بارسولاها همان بر چال ها یا بورچالی ها بوده اند که هنگام یورش تازیان در داغستان سکونت داشته اند. هم اکنون بورچالی ها در ساحل راست رودخانه کر، در بخش وسطای مسیر آن زندگی می کنند که گفته می شود از بقایای همان بارسیل ها بوده اند. افراد این طایفه در سده های ۵ – ۴ م. در سواحل شمال غربی دریای خزر می زیسته اند و در فاصله سده های ۸ – ۵ م. به سواحل رود کر در آلبانی کوچیده اند و در داغستان و شمال آذربایجان به کشاورزی و دام پروری اشتغال داشته اند. بارسیل ها در خاقات خزر نقش مهمی داشته اند.۱۹
گذار بعضی از طوایف و قبایل اقور نیز در سده های بعد از میلاد به قفقاز جنوبی و آذربایجان افتاده است. اقورها یا اغورها در حقیقت برادران اغوزها بودند و در حدود سده ۳ ق.م. از همدیگر جدا شده، هر یک به سویی رفته اند و بنابراین بین زبان های این دو شاخه بزرگ نزدیکی چشمگیری وجود دارد. اقورها از طوایف وابسته به اتحادیه طایفه ای هون بودند که همراه آن ها و بعد از فروپاشی اتحادیه در سرزمین های شمالی و جنوبی قفقاز تاخت و تاز می کردند. شعبه های زیادی از طایفه اقور جدا شده است که عمده ترین آن ها عبارتند از : بئش اغور (پنج اغور )، آلتی اغور (شش اغور)، دکوز اغور(نه اغور)، اتوز اغور(سی اغور)، ان اغور(ده اغور) و ساراقور(ساری – آق – اغور= زرد – سفید – اغور ). در این میان دو طایفه اخیر با آلبانی و آذربایجان سر و کار حتمی داشته اند.
ساراقورها در حدود ۶۸ – ۴۶۶ م. به قفقاز جنوبی حمله کردند و در ۴۸۸ م. نیز با ساسانیان جنگیدند.
ان اقورها بی گمان همان طایفه وغوندور است که موسی خورنی از کوچیدنش در سده ۲ م. به شمال ارمنستان سخن گفته است. خالاتیان احتمال داده است که وغوندورهای مذکور در تاریخ ارمنستان موسی خورنی همان طایفه اغ خندرهای مذکور در جغرافیای ارمنستان [منتسب به موسی خورنی] هستند. اینان را انغوندور ها و یا هونقوندورها نیز نامیده اند که قدیمی ترین قبایل اغوز – اغور هستند که پایشان به قفقاز جنوبی رسیده است. در نیمه ۲ سده ۵ م. هم از اشغال شمال گرجستان به توسط ان اقورها که موسی کالانکاتی آن ها را هون اقور نامیده، سخن رفته است.
طایفه ای از ان قورها در اثر یغیشه، تاریخ نگار ارمنی خایلندورک یا خایلنتورک و یا ایلنتورک نامیده شده اند. اما چنان که پیش از این در فصل مربوط به مناسبات دولت ساسانی و اقوام شرقی مذکور افتاد، مارکوارت و به پیروی از او زکی ولیدی طوغان خایلندورک ها را همان آق هون ها دانسته اند. در هر صورت، این طایفه ترک زبان در حیات سیاسی – اجتماعی قفقاز نقش مهمی داشته است. جنگاوران این طایفه در سال ۴۵۲ م. به فرماندهی شاه خود، اران، لشکریان ساسانی در آلبانی را تارومار کردند و آن ها را از این سرزمین بیرون راندند. به نوشته یغیشه، بالاساقان ( بالاساقون، بالاجاهون؟) تختگاه اران۲۰در پایتاکاران، یعنی منطقه میل – مغان و به نظر طوغان، مغان جنوبی واقع بوده است. طوغان که تلفظ ارمنی آن را بلاسقان و ترکی اش را بالاساقون نوشته، بر آن است که این نام با نام شهر بالاساقون آسیای میانه مطابق است.۲۱
ان قورها و ساراقورها هر دو در ترکیب قومی بلغارها سهم عمده داشته اند. زکی ولیدی طوغان دسته های وابسته به بلغارها، خزرها، آغاچری ها و سابیرها را که قدیمی ترین عناصر ترک اروپای شرقی به شمار می آمدند، عمده ترین عناصر مسکن گزیده ترک زبان در آذربایجان می داند. مار عباس کاتیتا، مورخ ارمنی از آن میان از بلغارها سخن رانده است که در حدود سال ۱۲۰ ق.م.به قفقاز جنوبی سرازیر شده، در حوالی قارص فرود آمده اند. موسی خورنی ضمن نقل روایت مارعباس، به سکونت بلغارها در سال ۴۶۰ م. در همان جا اشاره می کند.۲۲ زکی ولیدی در جای دیگر نیز کوچ بلغارها و واناندها – در سال های ۲۷ – ۱۴۹ ق . م. از حوضه رود ادیل (ولگا) از طریق دربند به دشت هایی که امروزه قارص و پاسین نامیده می شوند – را یکی از کوچ های قدیمی ترکان به آسیای مقدم می داند و تذکر می دهد که واناندهای خویشاوند بلغارها در داغستان، در منابع عربی ولندر یا ونند نامیده شده اند. نام ولایت قارص نیز تا زمان سلجوقیان واناند بوده است.۲۳نام قارص هم احتمالا از کارساک که یکی از قبایل ترکان بلغار – واناند بوده، گرفته شده است. ۲۴
موسی خورنی به نقل از مارعباس، در بحث از اقدامات و تدابیر واقارشاک، شاه ارمنی از فرود آمدن او در مرغزارهای مرزی شارا که متقدمین آن جا را آنپایت یا باسیان علیا می نامیده اند، سخن می گوید و خاطرنشان می کند که این محل بعدها “به واسطه مهاجرت ووندی، بهادر بلغار، که در آن حیطه سکونت گزید، به نام او واناند نامیده شد.”۲۵موسی خورنی در ذکر حوادث دوره سلطنت آرشاک اول، پسر واقاشاک مزبور هم می نویسد که “در زمان او فتنه و آشوب های بزرگی در مناطق جبال قفقاز در سرزمین بلغارها ظهور کرد، در نتیجه بیشتر اهالی از آن سرزمین ها دور شده، به کشور ما [ارمنستان] آمده و مدت مدیدی در جنوب کق در نواحی بارور و حاصلخیزی سکونت گزیدند.”۲۶
لازم به تذکر است که به دریافت زکی ولیدی طوغان از اطلاعات موجود، بلغارها و خزرها در زمان اسکندر در خراسان سکونت داشته اند و سپس به حوضه ادیل (ولگا) مهاجرت کرده اند. شاید هم بعضی از شاخه های آن ها پیش تر، همراه سماها به این ناحیه آمده بوده اند. در هر صورت در داستان حماسی اغوز، بلغارها پیش از اغوزخان در حوضه ادیل سکونت دارند و هم چون بومیان آنجا به شمار آمده اند.۲۷
بدین ترتیب ملاحظه می گردد که در بخش های مختلف قفقاز جنوبی و به ویژه آلبانی و نیز در بعضی قسمت های آذربایجان طوایف و اتحادیه های طایفه ای ترک زبان در اواخر سده ۵ و اوایل سده ۶ م. پراکنده بوده اند. از سیاهه زکریا رهتوز، تاریخ نگار سریانی که در اواسط سده ۶ م. می زیسته، و پیش از این نیز از آن سخن رفته، آشکار می گردد که در سده های ۶ – ۵ م. تنها در اراضی داغستان جنوبی و آذربایجان شمالی، طوایف و قبایلی از ساراقورها، بلغارها، خزرها، آق خزرها، ساویرها (سابیرها)، ان اغورها، بارسیل ها و … زندگی می کرده اند. در این میان به طوری که از اطلاعات مندرج در سطور گذشته برمی آید، تکائف طوایف و قبایل ترک زبان در اراضی بین ارس و قفقاز خیلی بیشتر از اراضی گسترده در جنوب ارس بوده است.
نظر غالب در میان دانشمندان آذربایجان شوروی این است که فرایند تشکل خلق و زبان آذربایجانی براساس ترکی، پیش از سده های ۱۲ – ۱۱ م. به پایان رسیده است. واحد عادلوف با جمع بندی نظرات دانشمندان مزبور در این باره چنین نوشته است:
“در سال های اخیر، در بین کارهای انجام گرفته درباره تاریخ زبان آذربایجانی، تحقیقات در پیرامون تاریخ پیش از کتابت این زبان از جایگاه خاصی برخوردار بوده است. در این تحقیقات درباره منشاء و تاریخ شکل گیری زبان آذربایجان یک سلسله نظریات جدید ارائه گردیده است. پیش از هر چیز غالب پژوهندگان (از پروفسورها ع.دمیرچی زاده، م. شیر علیف، ت. حاجیف، ف. زینالوف، از دکترهای علوم زبان شناسی و. اصلانوف، و.گوکاسیان و دیگران)تز موجود درباره تشکل زبانمان در نتیجه آمدن توده های انبوه اغوزها در طی سده های ۱۲-۱۱ م.به آذربایجان را بی اساس می شمارند و برای اثبات شروع تاریخ شکل گیری زبانی که در سده های ۱۴ – ۱۳ م. نمونه های ادبی – بدیعی عالی عرضه داشته، از قدیم تر از سده های ۱۲ – ۱۱ م. یک سلسله دلایل قانع کننده ارائه می دهند. مأخوذات دارای منشاء ترکی موجود در منابع مکتوب خلق های هم جوار ارمنی و گرجی که بدون تردید از سده دست کم اول میلادی در اراضی قفقاز جنوبی می زیسته اند، تنها در نتیجه ارتباط و تماس نزدیک و مستمر با اقوام ترک زبان می توانسته اند به این زبان ها راه یابند.۲۸غالب پژوهش هایی که محصول سال های اخیر هستند، حکایت از آن دارند که زبان آذربایجانی در دوره آغاز کتابت، یعنی در طی سده های ۱۴ – ۱۳ م. دست کم یک راه هزارساله تکوین و تکامل را از سر گذرانده بوده و به طور کلی تاریخ تشکل این زبان از سده های نخستین میلادی (سده های ۵ – ۴م.) آغاز گردیده و نهایتا” تا سده ۷ م. به انجام رسیده است.”۲۹
در این جا به آثاری از شیر علیف و زینالوف که در آن ها به تاریخ تشکل زبان عموم خلقی ترکی منشاء آذربایجان اشاره ای شده باشد، دسترسی نیست، اما امکان نقل نظرهای پژوهندگان دیگر مورد اشاره عادلوف از قول خودشان وجود دارد. از آن جایی که هر کدام از این نظرها براساس دلایل و اسنادی ایراد گردیده و در عین حال تفاوت هایی هم با هم دارند، به نقل گاه کوتاه شده آن ها مبادرت می شود:
و.اصلانوف: “به علت این که آثار نوشته شده به زبان آذربایجانی در سده های پیش از سده ۱۳ م. تا کنون به دست نیامده، و از آن جایی که در ادوار باستانی و اوایل سده های میانه، خلق های دارای زبان هایی از نظر منشاء و نوع متفاوت با زبان آذربایجانی در اراضی آذربایجان و در ترکیب دولت ها و اتحادیه های طایفه ای و قبیله ای مستقل، زیسته اند، بعضی زبان شناسان و تاریخ دانان منشاء خلق و زبان آذربایجانی را به اغوزها و سلجوقیان که در سده های ۱۲ – ۱۱ م. به آذربایجان آمده اند، نسبت داده اند. در حالی که پاره ای فاکت های داخل زبانی و خارج زبانی غیر علمی بودن چنین نظری را و نیز موجود بودن زبان آذربایجانی داخل در گروه زبانی اغوز دارای سیستم زبان های ترکی و خلق متکلم به این زبان را از زمان های قدیم در اراضی آذربایجان به اثبات می رسانند….”۳۰
و. گوکاسیان مقاله بلند خود تحت عنوان “یادداشت هایی در پیرامون تاریخ تشکل زبان آذربایجانی” را با این جملات به پایان آورده است:
“از مطالب تاریخی – زبان شناسی ارائه شده در بالا آشکارا دیده می شود که زبان آذربایجانی از خیلی پیش از سده ۱۱ م. موجود بوده است. زیرا که خصوصیات لهجه ای پدید آمده در سده های ۷ – ۵ م. هنوز در زبان آذربایجانی حفظ گردیده است. از این رو تصادفی نیست که ما در سده های بعد از سده ۱۱ م. هم عینا” به عناصر آوایی، لغوی و لغوی – دستوری ثبت شده در منابع سده های ۱۰ – ۵ م. قفقاز جنوبی برخورد می کنیم. همه این ها نظر مرا دایر بر موجودیت زبان آذربایجانی به مثابه یک زبان عموم خلقی جاری در زبان مردم، دست کم در سده ۷ م. به اثبات می رسانند.”۳۱
در صفحات گذشته تا حدودی با وجوهی از نظریات توفیق حاجیف آشنایی حاصل شد. اینک نظر وی درباره تاریخ تشکل زبان ترکی آذربایجانی به انضمام استدلالهایش برای اثبات آن، البته با تصرفاتی نه در حدودی که به تحریف بینجامد:
به نظر ما تا سده های ۱۱ – ۱۰ م . و تا فرا رسیدن امواج طوایف اغوز – سلجوق، زبان ترکی الاصل آذربایجانی شکل گرفته بود. این یک واقعیت تاریخی است که اغوز – قبچاق هایی که در سده های ۱۱ – ۱۰ م. به این سرزمین آمدند، با خلق شکل گرفته آذربایجان مواجه و به محیط یک زبان شکل یافته وارد شدند و خواه ناخواه تحت الشعاع آن ها قرار گرفتند. جریان شکل یابی این زبان هم که از قرن ها قبل آغاز گردیده بود، در سده های ۹ – ۸ م./۳ – ۲ ه. کامل شده بود.
اتحاد و در هم جوشی طوایف ترک زبان در آتروپاتن و آلبانی، از زمان حاکمیت ساسانیان و به ویژه از سده ۵ م. آغاز می گردد. این طوایف از سویی در سایه زندگی در تحت حاکمیت دولت ساسانی به هم می پیوندند و مناسباتشان توسعه پیدا می کند، و از سوی دیگر در پرتو مبارزه متحد بر ضد دولت حاکم استیلاگر، بین این طوایف علایق معنوی و نزدیکی زیادی پدید می آید و منافع مشترک اقتصادی – جغرافیایی نیز همبستگی آن ها را تقویت می کند. بدیهی است که در چنین اوضاع و احوالی طوایف هم زبان و یا دارای زبان های خویشاوند بیشتر به هم نزدیک می شوند و در هم می آمیزند. به قول یکی از دانشمندان “به هنگام نیازهای موقتی، بین طوایف خویشاوند پیوندهایی پدید می آید و با از میان برخاستن این نیازها، آن ها از یکدیگر جدا می شوند. در بعضی جاها نیز طوایفی که از هم جدا شده بودند، دوباره به هم می پیوندند و اتحادشان استحکام و دوام بیشتری می یابد و بدین گونه نخستین گام به سوی پیدایش ملت برداشته می شود.” بنابراین مبارزه متفق بر ضد حاکمیت استیلاگر در این دوره برای طوایف ساکن آذربایجان و به ویزه طوایف ترک زبان این خطه، به یک نیاز مهم تاریخی – اجتماعی، به یک عامل مهم سیاسی تبدیل می شود.
دوره فتوحات اعراب و پیروزی آن ها زمینه را برای تسریع و تکمیل فرایند شکل گیری زبان عموم خلقی در آذربایجان از جهات مختلف آماده می کند. گفتنی است که اگر تا دوره استیلای اعراب، فرایند تشکل خلق و زبان واحد در آذربایجان آغاز نگردیده و جا نیفتاده بود، این شکل گیری در همین دوره صورت دیگری به خود می گرفت و زبان عربی در صورتی که زبان دولت و دین و ادب بود، به راحتی می توانست زبان های متنوع طوایف و قبایل پراکنده و جدا از هم را از میدان به در کند و همچنان که در مناطق زیادی از خاور میانه و نزدیک اتفاق افتاده، زبان عربی جایگزین زبان های محلی گردد. اما به جهت وجود خلق و زبان واحدی که شکل گیری اش آخرین مراحل خود را می پیمود، چنین حادثه ای در این سامان روی نداد که هیچ، حتی طوایف و قبایل عربی زبانی هم که به این جا کوچیده بودند، با گذشت زمان زبان شکل گرفته در این جا را فرا گرفتند و زبان خود را فراموش کردند و زبان عربی در این سامان از نوشتار به گفتار نرسید.
در همین دوره، جریان نزدیکی و وحدت اهالی آتروپاتن و آلبانی نیز که از قرن ها پیش آغاز گردیده بود، سرعت بیشتری می گیرد. عمده ترین لازمه این وحدت، پدید آمدن یک زبان به مثابه واسطه ارتباط بود. در همین سده ها زبان های طایفه ای متعددی در بخش های شمالی و جنوبی آذربایجان رایج بودند که با گذشت زمان مغلوب عموم خلقی در حال شکل گیری می شدند. موقعیت ممتاز تجارتی آذربایجان، به ویژه به جهت قرار گرفتن این سرزمین بر سر راه های بازرگانی بین شرق و غرب، و شمال و جنوب، و پیشرفت مناسبات اقتصادی و فرهنگی بین ساکنان شمال و جنوب نیز وجود زبانی را که وسیله ارتباط عمومی باشد، ایجاب می کرد. مسلمان شدن مردمان شمال و جنوب و ایجاد وحدت دینی هم از سویی به شکل گیری زبان ارتباط عمومی کمک می کند.
در چنین شرایط اجتماعی – فرهنگی و تاریخی – سیاسی، زبان ترکی به مثابه یک وسیله ارتباط و پیوند عمومی خودنمایی می کند. در این جا سؤالی مطرح می شود؛ و آن این که، کدام عوامل تاریخی چنین وظیفه ای را نه به عهده زبان های دیگر، بلکه به عهده زبان ترکی گذاشت؟ اهم عوامل تعیین کننده مزبور به قرار زیر است :
۱ – طوایف ترک زبان در این سرزمین از اکثریت برخوردار بودند.
۲ – در سده های میانه اتحادیه هایی دست می یافتند و همین موقعیت برتر سیاسی سهم و نقش طوایف ترک زبان را در حوادث سیاسی و اجتماعی این سامان بیشتر می کرد.
۳ – سهولت فراگیری زبان ترکی به جهت ویژگی های ساختاری آن و مخصوصا” التصاقی بودن این زبان.
مخلص سخن این است که فرایند شکل گیری زبان واحد ترکی منشاء آذربایجانی در آتروپاتن و آلبانی با مسلمان شدن اهالی این سرزمین ها در سده های ۹ – ۸ م./۳ – ۲ه. تکمیل می شود. این سرزمین ها بعد از آن غالبا” آذربایجان و اران و گاهی هم فقط آذربایجان نامیده شده اند۳۲٫
اما نظر ع. دمیرچی زاده تا حدودی با نظرهای اصلانوف و گوکاسیان و حاجیف فرق دارد. وی بر این اعتقاد است که برای روشن کردن این مسئله که زبان آذربایجانی در چه تاریخی و تحت چه شرایطی و بر اساس زبان یا زبان های کدام طایفه یا طوایف به صورت یک زبان عموم خلقی شکل گرفته، لازم است که ترکیب قومی مردم آذربایجان یعنی قبایل مختلف ماد و ۲۶ قبیله مختلف اللسان آلبانی و نیز قبایل و طوایف مختلف المنشایی که در هزاره ها و سده های پیش و پس از اسلام در این سرزمین زیسته اند، شناخته شود. چه، مردم آذربایجان براثر یک سلسله شرایط و روی دادهای تاریخی و براساس همین ترکیب قومی به صورت خلق شکل گرفته است. این شکل گیری در سه مرحله زیر انجام گرفته است :
۱ – تشکیل دولت آتروپاتن در ماد کوچک و دولت مستقل آلبان در بخش شرقی اراضی بین کوههای قفقاز و ارس و فراهم آمدن زمینه های مساعد برای نزدیکی و درهم آمیزی طوایف و قبایل در سرزمین های این سو و آن سوی ارس. در این مرحله زبان های طایفه ای زیادی در این سرزمین ها رایج بوده است .
۲ – قرار گرفتن اراضی آتروپاتن و آلبانی در تحت حاکمیت یک دولت و توسعه مناسبات اقتصادی – اجتماعی – سیاسی بین طوایف و قبایل ساکن این سرزمین ها و نزدیک شدن زبان های آن ها به هم.
۳ – نضج گیری اتحاد بین طوایف و قبایل شمال و جنوب در پرتو مبارزه متفق بر ضد بیگانگان استیلاگر، غلبه طوایف و قبایل ترک زبان در جریان درهم جوشی اقوام و شکل گیری زبان عموم خلقی در آذربایجان .
در جریان این مراحل، قبایل متکلم به زبان های مختلف با طوایف و قبایل ترک زبان درهم می آمیزند و بدین ترتیب یک رشته واحدهای زبانی منتسب به زبان های ترکی، مخصوصا” لغات، به تدریج در ساخت و ترکیب واژگان این زبان ها افزایش می یابد. با آمدن توده های انبوه طوایف اغوز – قبچاق به قفقاز و ایران و در هم آمیزی آن ها با طوایف و قبایلی که از قرن ها پیش در این جا مسکن داشته اند، فرایند تکوین و تشکل زبان آذربایجانی داخل در نظام زبان های ترکی، به مثابه یک زبان عموم خلقی که از سده های ۶ – ۵ م. آغاز گردیده بود، سرعت بیشتری گرفته، به انجام می رسد.۳۳
یکی از اسناد مهمی که از حضور اقوام و طوایف ترک زبان در آذربایجان پیش از اسلام حکایت دارد، اخبار عبیدبن شریة . . . است. عبیدبن شریة جرهمی در دوره جاهلیت در یمن به دنیا آمده، یکی از معمرین و جهاندیدگان دوره خلافت معاویه بوده است. معاویه او را دمشق دعوت کرد و از اخبار عرب و ملوک آن قوم جویا شد و وی به پرسش های معاویه پاسخ داد. به دستور معاویه اخبار او تدوین گردید. گفته شده است که عبید _ در گذشته در سال ۶۷ ه. _ نخستین کسی از عرب است که کتاب تصنیف کرده است. اخبار عبید . . . بعدها به دست ابن هشام معروف _ در گذشته در سال ۲۱۳ یا ۲۱۸ ه. _ افتاده و او آن را بانضمام کتاب التیجان فی ملوک حمیر – که خود بواسطه سه نفر از وهب ابن منبه (۱۱۴ – ۳۴ ه.) روایت کرده – در یک جا گرد آورده است . این اثر ابن هشام در سال ۱۳۴۷ ه./۱۹۲۸ م. به تصحیح زین العابدین موسوی در حیدر آباد دکن به چاپ رسیده است .
در جریان گفتگوی عبید با معاویه دو بار از آذربایجان سخن به میان آمده است. بار اول از حمله حارث رایش پدر ابرهه معروف – که به روایتی در سال تولد حضرت محمد(ص) با فیل به مکه حمله کرد – به آذربایجان سخن رفته است. به روایت عبید رایش با صد هزار قشون از یمن به راه افتاد و از طریق جزیرة العرب و عراق به کوهستان موصل فرود آمد و در آن جا شمربن القطاف . . .را همراه با صد هزار لشکر روانه آذربایجان کرد .”شمر وارد آذربایجان شد، جنگجویان آن ها را کشت و کودکان را اسیر گرفت . پس باز آمد و روی دوپاره سنگ موضوع آمدنش را نگاشت . آن دو سنگ هم امروز [در اواسط سده ۱ ه.] بر دیوار آذربایجان باقی است .
معاویه گفت : خداوند ترا خیر دهاد، از حال آذربایجان بگو ؟
عبید گفت:آذربایجان از سرزمین های ترک است و ترکان در آن گرد آمده اند.”۳۴
این خبر را طبری [و به نقل از او بلعمی] و حمزه اصفهانی و ابن اثیر و …هم با تغییرات اندک نقل و همه به جنگ رایش در آذربایجان اشاره کردند”۳۵٫از میان آنها تنها به نقل خبر مزبور از تاریخ بلعمی بسنده می شود :
” و به یمن اندر ملکی بود او را رایش خواندندی ، از فرزندان یعرب بن قحطان، نامش حارث بن ابی شداد بود. و او را رایش از بهر آن خواندندی که بسیار غنیمتها بیاورد و جنگها کرد و دشمنان را بشکست. و ملکی بود بزرگوار و از ملوک یمن کس نبود از او بزرگتر . و پادشاهی او تا زمین هندوستان برسید و با ایشان جنگ و کشتن کرد و خواست ها و بردگان از زمین هندوستان بیاورد. و باز از یمن به کوه طی بیرون آمد و به عراق آمد. به ناحیت انبار و موصل و بدان حدها برگشت و به آذربادگان شد . و این زمین ها همه به دست ترکان اندر بود، همه از ایشان بستد و ایشان را مقهور کرد، زمین از ایشان پاک کرد. و به زمین آذربادگان اندر دو سنگ است بزرگ معروف. نام خویش و آمدن و رفتن و مقدار سپاه خویش و ظفرها که وی را بود، بدان سنگ بنوشت به کنده. و تا امروز مردمان آن همی خوانند و بزرگی او همی دانند . و این ملک با این همه پادشاهی و بزرگی فرمان بردار ملک منوچهر [کیانی] بود. و از پس او پسرش به ملک اندر بنشست و نام او ابرهه بود… “۳۶
از آن جایی که ابرهه در حدود سال های ۳۴ – ۵۳۳ م. به پادشاهی یمن رسیده، می توان حدس زد که حمله حارث رایش به آذرباجان در حدود ربع اول سده ۶ م. صورت گرفته است.
بار دوم، عبید از حمله تبع الرائدبن تبع الاقرن بن شمریرعش – که او را تبع اکبر و یا رائد خوانند و از امرای یمن بوده – به آذربایجان سخن گفته است :
“معاویه گفت : یا عبید سخنت را دنبال کن.
گفت : تبع الرائد … جنگ را به تأخیر افکند. پس ترکان و خزران پیمان شکنی کردند. چون این خبر به گوش وی رسید، به سوی آن ها کس فرستاد و آن ها سرکشی کردند و دیگر پیشکش و تحفه ای برای او نفرستادند و فرستادگان و پیام گزاران او را کشتند. او از راه کوهستان طی، از همان سمت که رایش به سوی آن ها رفته بود، راه افتاد، تا از انبار سر در آورد، پس به پای خود به سوی آن ها رفت. در حدود آذربایجان و موصل به آن ها، که گرد آمده بودند، برخورد. آنان همگامی که درفش های او را دیدند، دل بر جنگ نهادند. جنگ تا چند روز ادامه یافت و سرانجام رائد ترکان را شکست داد و لشکریان را کشت و کودکان را اسیر گرفت. و آن گاه به ویران کردن شهرهای آنان پرداخت. و پس از نابود کردن و خوار ساختن آن ها به کشور خود بازگشت.
معاویه گفت : ترک و آذربایجان کدام است ؟
عبید گفت : یا امیرالمؤمنین، این دو، سرزمین آنان است.
پس، از [آبادی های نزدیکشان و از آن جاها که دشمن به آن ها روی می آورد، دور شدند. و این شیوه جنگ آن هاست.
معاویه گفت : ای عبید، از کجا این را دانستی، حال که آن ها در آن جا جنگ می کردند؟
عبید گفت: این موضوع برای من حائز اهمیت بود. لذا از یکی از عجمان که به سوی ما آمده بود، از این حال پرسیدم؛ هم چنین در آن حدود به غزو رفتم و جنگ کردم….”۳۷
اخبار و روایات مزبور، حتی اگر افسانه آمیز هم باشند، همین که از زبان یک یمنی جهاندیده صدر اسلام نقل گردیده اند و در آن ها نام آذربایجان قرین ترکان شمرده شده، قابل توجه و دارای اهمیت خاص هستند و دلالت دارند به حضور طوایف ترک زبان در آذربایجان پیش از اسلام.
جریان رسوخ طوایف ترک زبان به قفقاز جنوبی و نفوذ روزافزون عناصر زبان آن ها در زبان مردم این سامان، بی گمان در دوره یورش تازیان به ایران و درگیری های آن ها با خزران و طوایف و اتحادیه های طایفه ای ترک زبان در اراضی جنوبی و شمالی قفقاز نیز ادامه داشته است.۳۸ به نوشته و . اصلانوف، به جهت ضعف امپراتوری بیزانس و شاهنشاهی ساسانی در نتیجه جنگ های پایان ناپذیر، تصرف قفقاز برای اعراب امکان پذیر گشت و در این میان تنها مردم ترک زبان قفقاز بودند که در این سرزمین در مقابل مهاجمان مقاومت میکردند.۳۹
محمد عوفی در “ذکر خلافت عمربن عبدالعزیز” – که از سال ۹۹ تا ۱۰۱ ه. ادامه داشته – از قیام ۲۰ هزار نفر ترک در آذربایجان خبر داده است:
” در عهد او خبر آمد که بیست هزار سوار به آذربادگان برون آمدست و روی به خرابی بلاد نهاده . امیرالمؤمنین عمر عبدالعزیز، عمرو حاتم ربیعی را فرمود که چهار هزار مرد بر و با آن ترکان حرب کن. عمرو گفت : یا امیرالمؤمنین چهارهزار با بیست هزار چگونه حرب کنند ؟ گفت : یا عمرو، قصاب از بسیاری گوسفند باک ندارد، و چون پادشاه عادل باشد، لشکر او هر جا رود، مظفر و منصور آید. چون عمرو حاتم برفت و با ترکان حرب کرد، ایشان را منهزم کرد و بسیاری از آن جماعت اسیر شدند و به میامن عدل او این فتنه فرو نشست.”۴۰
بلاذری روایتی را نقل کرده است که بغا[ی ترک]، “آزاد کرده معتصم که در سال دویست و چهل والی ارمنیه و آذربیجان و شمشاط بود، آن شهر را [شهر شمکور را که ویران افتاده بود] عمران کرد و جماعتی از خزران را که به خاطر رغبت به اسلام نزد او آمده بودند، در آن جا اسکان داد و بازرگانانی را از بردعه به آن جا منتقل کرد و آن شهر را متوکلیه نامید.”۴۱
بی گمان امثال این حوادث، یعنی آمدن و اسکان طوایف ترک زبان در سده های نخستین هجری در قفقاز جنوبی و آذربایجان به کرات اتفاق افتاده است.۴۲
با برافتادن دولت ساسانی و فرو ریختن مرزهای آن شاهنشاهی و توسعه روزافزون قلمرو اسلامی، راه نفوذ طوایف و قبایل ترک زبان به سرزمین های آسیای غربی و از آن جمله آإربایجان بیش از پیش گشوده شد. ناگفته نماند که آیین اسلام با برابر شمردن همه اقوام و قبایل مسلمان، حرکت و جابجایی اقوام کوچ نشین و از آن جمله ترکان مسلمان شده را در قلمرو پهناور اسلامی تسهیل کرد. در نتیجه از میان برخاستن موانع موجود، ترکان فوج فوج جهت خدمت در قشون های امرای محلی ماوراءالنهر و سرداران و خلفای عباسی، به خدمت آن ها در آمدند و به زودی به “شمشیر اسلام” تبدیل شدند و در طی دو سه قرن بعد از ظهور اسلام به یکی از نیرومندترین عناصر قومی جهان اسلامی تبدیل شدند و کارشان در اندک مدتی چندان بالا گرفت که به زودی از غلامی و خدمتگزاری به سروری و دولت مداری رسیدند و سلسله های ترک تبار قرن ها تاریخ ایران و سرزمین های مجاور آن را درنوردیدند.
در دوره خلفای عباسی نفوذ عنصر ترک در سپاه و مرکز جهان اسلام چنان بالا رفت که معتصم ناگزیر از انتقال پایتخت از بغداد به سامرا شد. جنگجویان ترک زبان بسیاری، مخصوصا” در دوره قیام خرم دینان زیر فرمان سرداران ترک زبانی چون زیراک الترکی، بغا، افشین و … به آذربایجان گسیل گردیدند، اما از آن جایی که آمدن آن ها به آذربایجان از طریق دیگری، آن هم در دوره بعد از اسلام صورت گرفته، بحث مفصلی درباره حضور ترک زبانان به قول نظامی این مرحله در آذربایجان به جلد دوم این اثر باز گذاشته می شود.
با وجود ادامه مهاجرت طوایف ترک زبان به آذربایجان در سده های پیش و بعد از اسلام، چنین به نظر می رسد که در سده های نخستین هجری؛ هنوز فرایند دگرگشت زبان در سراسر این سرزمین، به ویژه در آذربایجان جنوبی به طور یک کاسه به انجام نرسیده بوده است. حتی بعضی از طرفداران طولانی بودن سابقه حضور طوایف و قبایل ترک زبان در آذربایجان نیز نتوانسته اند از ادعای غلبه زبان ترکی در سراسر این سرزمین دفاع کنند. به عنوان مثال عبدالله فاضلی بر آنست که در دوره های حکومت سلسله های اشکانی و ساسانی در مراکز تجارتی (شهرها) و اردوگاه های نظامی و در میان طبقات فرازین این سامان تکلم [و نیز کتابت] به زبان پهلوی بوده است؛ اما غالب کشاورزان و دامداران به زبان ترکی – آذربایجانی سخن می گفته اند۴۳٫زکی ولیدی طوغان هم که اسناد موجود را نافی ترکی شدن زبان سراسر آذربایجان یافته، ادعا کرده است که پیش از سلجوقیان حتی اگر یک توده عمده ترک در این سرزمین هم به چشم نخورد، آمیزش عنصر ترک با اهالی محلی در ادوار مختلف به چنان میزانی بوده است که می توان حکم داد که اکثر اهالی و ولایاتی که پیش از سلجوقیان به زبان ترکی تکلم نمی کردند، محققا” از نظر منشاء ترک بوده اند۴۴٫ اما شواهد و دلایل موجود برای صدور چنین حکمی کافی نمی نماید. از سوی دیگر خواهیم دید که خصوصیات قومی و نژادی به راحتی تغییر زبان تغییر نمی یابدو بسیار پایدارتر از آن است.
به هرگونه، از آگاهی های موجود منعکس شده در این فصل و فصل مربوطه به مناسبات اقوام شرقی با دولت ساسانی، چنین استنباط می شود که فرایند دگر گشت زبان در آذربایجان، در سده های پیش از اسلام آغاز گردیده بوده و به احتمال قوی در دوره ساسانی در بخش هایی از آذربایجان و به ویژه در مناطق روستایی و شبانی مردمانی به گویش هایی از ترکی سخن می گفته اند، در جایی که گویش های محلی ایرانی و غیر ایرانی در بعضی جاها تحت فشار قرار گرفته و در حال عقب نشینی بوده اند، در جاهای دیگر مقاومت نشان می داده اند و در جاهایی هم به ویژه در شهرها و مراکز تجارتی و نظامی، زبان پهلوی (آذری) به رواج خود ادامه می داده است. در این میان چنین فهمیده می شود که حضور و تأثیر طوایف و اقوام ترک زبان در آن سوی ارس بیشتر از این سوی ارس بوده است.
با به قدرت رسیدن سلجوقیان و از راه رسیدن توده های انبوه تر ترک زبان به آذربایجان و پدید آمدن عوامل دیگر، فرایند تغییر زبان به نفع زبان ترکی و به زیان زبان ها و نیم زبان های ایرانی و غیر ایرانی چون آذری و ارانی و … شدت بیشتری می یابد و با ادامه حکومت سلسله های ترک، واپسین مراحل روند دگرگشت زبان و شکل گیری زبان ترکی آذری یا آذربایجانی و غلبه کامل آن طی می گردد و این زبان به زبان ارتباط و پیوند آذربایجانی ها، طالشی ها، لزگی ها، کردها و خلق های دیگر ساکن این سرزمین تبدیل می شود. درباره چگونگی طی این مرحله در جلد دوم این اثر سخن خواهد رفت.
پیش از به پایان رسیدن این فصل، تذکر نکته ای لازم می نماید؛ و آن این که تغییر و تعویض زبان ساکنان یک سرزمین به معنی بیرون رفتن آنان از صحنه تاریخ و نابودی خصوصیات قومی و نژادی ایشان نیست. زیرا که شرایط جغرافیایی و اقلیمی و چگونگی طبیعت یک سرزمین همیشه پشتیبان و یاور بومیان و اجتماعاتی است که از مدت ها پیش از نوآمدگان در آنجا زیسته اند و به حفظ و حتی چیرگی خصوصیات ارثی نژادی آنان کمک می کند و به قولی مردم بومی نقش اساسی را در شکل گیری خلق از نظر فیزیکی و حتی فرهنگی ایفا می کند. بی آنکه سهم و نقش و تأثیر طوایف و قبایل بعدا” آمده در ترکیب قومی یک سرزمین نادیده گرفته شود، می توان گفت که دوام بخشان تاریخ نسل های گذشته یک سرزمین و نجات دهندگان میراث فرهنگی و تاریخی آن ها از نابودی، یعنی خلق های معاصر، اخلاف و وارثان واقعی همان نسل های گذشته هستند؛ اگرچه با آن ها هم زبان هم نبوده باشند…

یادداشت ها
۱ – تاریخ سده های قدیم و میانه…،پیشین، ص ۱۲۲٫
۲ – انسیکلوپدی اسلامی، چاپ ترکیه، ماده آذربایجان، ج ۲، ص ۹۸٫
۳ – تاریخ آذربایجان، قاضیف، افندیف و … صص ۸ – ۱۷، نقل از تاریخ زبان ادبی آذربایجان، صص ۲ – ۲۱٫
۴ – تاریخ زبان ادبی آذربایجان، ص ۲۲٫
۵ – “زبان آذربایجان و وحدت ملی ایران”وارلیق، مهر و آبان۱۳۶۳، صص۵۰-۴۹٫
۶ – تاریخ ماد، ص ۹۳٫
۷ – “گوشه ای از مقدمه واژه نامه ترکی آذربایجان به فارسی”وارلیق ص ۳۸٫
۸ – مقدمه فقه اللغه ایرانی، ص ۲۴۱٫
۹ – همان.
۱۰ – مقدمه فقه اللغه ایرانی، صص ۴۴ – ۲۳۸٫
۱۱- همان، ص ۲۴۰٫
۱۲ – “یادداشت هایی در پیرامون تاریخ تشکیل زبان آذربایجان”،گوکاسیان، مسایل زبان شناسی آذربایجان، ص ۴۰ – ۳۵٫
۱۳ – تاریخ آذربایجان، سنباط زاده، ص ۷۳٫
۱۵ – همان
۱۶ – مسایل زبان شناسی آذربایجان، ص ۴۵٫
۱۷ – همان، ص ۴۰٫
۱۸ – مقدمه بر تاریخ عمومی ترک، ص ۱۶۴٫
۱۹ – انسیکلوپدی آذربایجان، ماده بارسیل ها، ج۲، ص۳۵ / انسیکلوپدی اسلامی، چاپ ترکیه، ج۲، ص ۹۸٫
۲۰ – رک: تاریخ ارمنستان، موسی خورناسی، صص ۷ – ۹۶/گزیده مقالات تحقیقی،بارنولد، ص۶۵/کاروند کسروی، صص ۶۹ – ۳۶۸/ انسیکلوپدی اسلامی، چاپ ترکیه، ماده Arran ، ج ۱ ص ۵۹۶/ مسایل زبان شناسی آذربایجان، ص ۴۲ و …
۲۱ – مقدمه بر تاریخ عمومی ترک ص ۱۶۱٫
۲۲ – انسیکلوپدی. اسلامی، چاپ ترکیه، ص ۹۸٫
۲۳ – مقدمه بر تاریخ عمومی ترک ص ۱۶۱٫
۲۴ – انسیکلوپدی اسلامی، ماده Kars ، ج۶، ص ۳۶۱٫
۲۵ – تاریخ ارمنستان، موسی خورناسی، ص ۹۳٫
۲۶ – همان ص ۱۰۱٫
۲۷ – مقدمه بر تاریخ عمومی ترک، ص ۱۶۱٫
۲۸ – متأسفانه در مورد شناسایی و ارزیابی عناصر زبانی ترکی در زبان و آثار مکتوب خلق های ساکن سرزمین های مجاور آذربایجان کار زیادی صورت نگرفته است. ر.پاتکانیان، شاعر و نویسنده و محقق ارمنی که در قرن ۱۹م. می زیسته، نمونه هایی از کلمات ترکی – آذربایجانی نفوذ کرده در زبان ارمنی اوایل سده های میانه (۵ – ۴م.)به دست داده است. تاریخ آغوان موسی کالانکاتی هم که معلوم نیست در اصل به چه زبانی نوشته شده و اینک متن ارمنی آن در دست است، دارای لغات ترکی – آذربایجانی زیادی است. ناگفته نماند که خود کالانکاتی احتمالا تا حدود اوایل سده ۸ م. زنده بوده و گزارش حوادث بعد از سال ۷۱۰ م. تا سال ۹۹۹ م. به دست نویستده یا نویسندگان بعدی بر آن افزوده شده است. و گوکاسیان عناصر ترکی – آذربایجانی زیادی از متن ارمنی این اثر استخراج کرده است، اما از آنجایی که تاریخ نگارش یا بازنگاری و به احتمالی ترجمه آن دقیقا” معلوم نیست و احتمالا” در سده های بعد از سده ۸ م. و شاید هم در اوایل سده ۱۰ صورت گرفته، بنابراین تعیین تاریخ ثبت این عناصر در زبان ارمنی و شاید هم بعضی از آن ها در زبان نامعلوم اصلی کتاب امکان پذیر نیست.
برای آگاهی از کم و کیف عناصر زبانی، رک،مسایل زبان شناسی آذربایجان، ص ۵۱٫
۲۹ – تاریخ و منابع زبانمان، ادبیات و هنر ، ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۸، ص ۸٫
۳۰ – مسایل زبان شناسی آذربایجان، ۷۳٫
۳۱ – همان ص ۵۶٫
۳۲ – تاریخ زبان ادبی آذربایجان، ص ۷ – ۳۵٫
۳۳ – تاریخ زبان ادبی آذربایجان، دمیرچی زاده ، صص ۵۰ – ۴۹٫
۳۴ – کتاب الیجان، ص ۴۰۲٫
۳۵ – تاریخ طبری، ج۱، ص ۲۹۳/تاریخ پیامبران و شاهان، ص ۱۳۱/الکامل، مصر ۱۲۹۰، ص ۷۲و…
۳۶ – تاریخ بلعمی، بهار ج ۱، صص ۵۷ – ۳۵۶٫
۳۷ – کتاب التیجان، ص ۴۳۵٫
۳۸ – انسیکلوپدی اسلامی، چاپ ترکیه، ج ۲، ص ۱۰۰٫
۳۹ – مسایل زبان شناسی آذربایجان، ص ۷۴٫
۴۰ – جوامع الحکایات و لوامع الروایات، باب پنجم از قسم اول، صص ۳ –۹۲٫
۴۱ – فتوح البلدان، توکل، ص ۲۹۲٫
۴۲ – در این باره رک، “دیباچه ای بر منشور شیطان” حمید نطقی، وارلیق، آذرودی ۱۳۶۳، صص ۱۸ – ۳٫
۴۳ – تاریخ سده های قدیم و میانه مقدم آذربایجان در تاریخ شناسی ایران، ص ۱۲۳٫
۴۴ – انسیکلوپدی اسلامی، چاپ ترکیه، ج ۲، ص ۹۷٫… ادامه خواندن

ایرینا و آنیا – 12 سال در کنار مادری دیگر

عباس جوادی – 20 روز پیش بی بی سی انگلیسی گزارش جالبی از مسکو داد. دو خانواده اهل روسیه یک زایشگاه این کشور را به دادگاه داده اند چرا که به گفته آنها پزشکانی که 12 سال پیش در همان بیمارستان به تولد و پرستاری اولیه نوزادان آنها کمک نموده اند ظاهرا بعد از تولد این دو نوزاد برچسب نام آنها را عوضی انداخته اند طوریکه هر نوزاد، ایرینا و آنیا، هرکدام به والدینی داده شده که اصلا پدر و مادر او نیست. حادثه وقتی روشن میشود که بین یکی از این زوج ها کار به طلاق میکشد چونکه شوهر مظنون میشود که فرزند سیاه موی او در وا قع از او نیست چونکه به او شباهتی ندارد. آزمایش «دی.ان.ای» اما نشان میدهد که نوزاد مزبور فرزند هیچکدام نیست. زوج مشکوک میشود و مسئله را پیگیری میکند. آزمایش دوم «دی.ان.ای» نشان میدهد که بعد از تولد برچسب نام دو نوزاد به اشتباه عوضی انداخته شده و بدین ترتیب نوزاد یک زوج به زوج دیگری داده شده که همزمان در آن زایشگاه بود و برعکس و هر کودک و هر زوج برای 12 سال کسانی را پدر و مادرو یا فرزند خود دانسته اند که چنین نبوده است. جالب تر اینکه از این دو زوج یکی مسیحی (روس)  و دیگری مسلمان (تاجیک) بوده یعنی نوزاد در اصل مسلمان تاجیک ، آنیا، از طرف والدین مسیحی – ارتدکس روس و با همین آئین و رسوم بزرگ شده و بر عکس نوزاد در واقع مسیحی – ارتدکس (ایرینا)  را پدر و مادر مسلمان با اصول و عادات اسلامی و شرقی تربیت کرده اند.

ادامه خواندن

بازگشت هوای پائیزی به مناسبات ایران و ترکیه

عباس جوادی – بعد از یک دوران ده ساله بهبود چشمگیر مناسبات ایران و ترکیه بنظر میرسد این مناسبات باز رو به سردی گذاشته اند.

پیش از انقلاب اسلامی بسیاری ها با اشاره به سنت مناسبات خوب بین ایران و ترکیه میگفتند که بعد از سال 1639 میلادی مخاصمات جدی بین دو طرف صورت نگرفته. البته این ادعا احتمالا بخاطر تقویت روحیه مناسبات خوب بود زیرا بعد از جنگ 1639 بین عثمانی و صفوی، حد اقل پنج جنگ صورت گرفته که آخرینش جنگ 1821-1823 بین سلطان محمود دوم عثمانی و فتحعلی شاه قاجار بود. یعنی 200 سال است که بین ایران و ترکیه صلح است.

ادامه خواندن

استاد یحیی شیدا درگذشت

نویسنده، شاعر و ناشر معروف آذربایجان یحیی شیدا در سن 87 سالگی در تبریز فوت کرد. خدا رحمتش کند.

نوه اش آیدین شیدا میگوید:

استاد يحيي شيدا در سال 1303 هجري شمسي در تبريز ديده به جهان گشود».

پدرش مرحوم حسن يوزباشي چرندابي از مجاهدين مشروطه و از محله چرنداب تبريز بود.

وي از سال 1327 همکاري خود را با مطبوعات آغاز کرد و در نخستين قدم در روزنامه « آذر مرد» به عنوان سر دبير مشغول به کار شد.

استاد ، مدتي در مدرسه طالبيه تبريز رشته علوم ديني را تحصيل کرد ، او به زبانهاي آلماني، عربي، ترکي و فارسي آشنايي کامل دارد.

وي عضو انجمن نويسندگان باکو بوده و داراي دکتراي افتخاري ادبيات از اين مرکز دانشگاهي است.

از آثار و تاليفات وي مي توان فرآورده ها، در زواياي تاريخ « نثر» ، « تلواسه ها » ، قصايد ، غزليات ، پسر خان ( رمان ) ، درياي متلاطم ، جنايات زن يا شاهکارهاي طبيعت (در زواياي ادبيات ) ، ادبيات اوجاغي در سه جلد ، اودلار وطني، اودلي سوزلر ، اون جزوه، ميرزا علي معجزين «ياپيلماميش» شعر لري و بي ريانين اوره ک سوزلري اشاره کرد.«

یک شعر از یحیی شیدا:

آی ساری کوینک

آي خسته قوش آواره گزيرسن بو دياري
زنداندي قفسدي چمني باغي باهاري

گوزله اوزوي آوچي دير هرياني بويوردون
قوزغون کيمي دوردگوزلوگزيرکورپه شکاري

فرصت داليسيجا گزيري ال يئري تاپسا
ويران قوياجاق يوردونو آي کوينگي ساري

تيک اوز يوواني قويما سنه ال تاپا اووچي
سن بو يووانين صاحبي سن قان يئنه باري

جهد ايله کي جان قورتاراسان اووچي اليندن
دوشسن تورا فرياد ائله مه چک بو فشاري

گولشنده کي يوخ ذوق و صفا آي ساري کوينک
قاچ قاچ بو يئرين زهريليدير داري نداري

ديلله نسن اگر اووچي ائدر قانينا قلتان
اوچسان آ يازيق تير جفا قلبيني ياري

مين فيرتينا قالخيب دويه جک باشينا طوفان
هر کيمده اولا داغ کيمي دونيادا وقاري

گلسه باشيوا درد و بلا داغ کيمي دور باخ
آيديندي بو سوز توستو گئده ر گويچگه ساري

ايستر سني صياد اوزونه رام ائده اما
ايغو دا گوره ر آج تويوغ البته کي داري

بو ياخشي مثل دير کي بيزم ائلده دئميشلر
بير باخ آشاغي باخما اوزوندن ده يوخاري

غم غصه کيچيک قلبيني کر دويسه سيخيلما
بو گوند ه کئچر آخيري غملر ده قئتاري

اوندا کي چيخار گون ياييلار عالمه بيردن
اوندا کي قارا دان يئري صبح اولجاق آغاري

داغي داشي آسوده خياليله گزه رسن
گولشنده نه شاختا گوره سن داغدا نه قاري

ظولمون ائوي ويران اول و ظاليم دوشر الدن
قان دورماز اگر کسه پيچاق قيرسا داماري

بختين قاپيسي ايندي قيفيللانسا داريخما
هر بير قيفيلين واردي طبيعت ده آچاري

اوز جانيويلن اویناما بو عرصه ده شيدا
ليلاج دغلبازيله قيزديرما قوماري… ادامه خواندن

و معیار سوم پیشرفت ترکی آذربایجانی ایران: مدرنیزاسیون

اینهم بخش سوم و پایانی سلسله گفتار «سه معیار پیشرفت ترکی آذربایجانی ایران» که در باره مدرنیزاسیون است (برگرفته از کتاب «آذربایجان و زبان آن» چاپ 1989 در برکلی، کالیفرنیا). در این بحث تاکید بنده اساسا بر مدرنیزاسیون کلمات، اسامی و اصطلاحات است. خواهیم دید که در این 70-80 سال در حالیکه در شمال ارس زبان ترکی آذری، با تمام نقطه ضعف ها و مشکلاتش، بهر حال در انطباق با شرایط یک زبان رسمی (حتی زیر سایه سنگین روسی) رشد کرده و کلمات و اصطلاحاتش تا حد قابل توجهی مدرنیزه شده، اما در ایران به علت نبودن تحصیل و کاربرد رسمی زبان، عینا مانند موارد الفبا و استانداردیزاسیون، در مورد مدرنیزاسیون هم شاهد یک هرج و مرج بودیم و هستیم.

لطفا روی این تیتر کلیک کنید: Azeri Modernization

در ضمن بخوانید:

دکتر جواد هیئت: در باره مقاله «آذربایجان کجاست؟» – بخش اول

دکتر جواد هیئت: در باره مقاله «آذربایجان کجاست؟» – بخش دوم

بخش اول: الفباء

بخش دوم: استانداردیزاسیون ادامه خواندن

مرض روشنفکری تنویر افکار

عباس جوادی –  ما به اصطلاح «روشنفکران» و مخصوصا کسانی که دستشان به قلم میرود و یا اهل بحث  هستند و خطابتشان خوبست همیشه تصور کرده ایم و میکنیم که گویا با نوشتن و بحث میتوانیم «تنویر افکار» کنیم و بدین ترتیب پندار و گفتار و کردار مردم و بخصوص افراد بلند پایه و دولتمدار را که روند جامعه را معین میکنند منطقی تر، انسانی تر، آزاد منش تر نمائیم و در نهایت جمعیت را به آزادی و رفاه بیشتری هدایت کنیم.

ما که در مقابل بزرگان علم و ادب و نویسندگان و فیلسوفان و هادیان تاریخ ایران و منطقه و جهان مگسی بیش نیستیم. به اوضاع ایران بیچاره و حتی دنیا نگاه کنید. کوشش ها و سخنان و نوشته های آن بزرگواران نامدار چقدر تاثیر داشته که حرف و نوشته های ما اثری داشته باشد؟ آنهمه متفکر و نویسنده و روشنفکر زمان مشروطه و بعدا پهلوی چقدر توانستند شاه و قبل از او پدرش را سر عقل و انصاف بیاورند که با مردم خود چنان رفتار نکنند – که کردند، و بالاخره مسبب این فاجعه رژیم جمهوری اسلامی نشوند – که شدند. و آنهمه ذخیره های انسانی و فرهنگی و تاریخی ایران چگونه نتوانست مانع از آن دیکتاتوری دنیوی و این دیکتاتوری دینی و عصر بی همتای جهالت در قرن بیست و یکم شود؟

ادامه خواندن

فرهنگ ترکی – فارسی نصیری: فارسی و ترکی قیزیلباشی (آذری) در ایران عهد صفوی

عباس جوادی – حسن جوادی و ویلم فلور که در گذشته نیز کار های بسیار مفید و علمی تاریخی به چاپ رسانیده اند در حال اتمام تهیه و تنظیم لغتنامه ای هستند که حدودا 350 سال پیش بقلم محمد رضا نصیری و پسرش عبدالجمیل نصیری تالیف شده است. آنها هر دو اصلا اهل اردوباد بودند که به اصفهان آمده برای دربار صفوی کار میکردند. اما پدر، محمد رضا، از زمان اقامت در اردوباد شروع به جمع آوری لغات این فرهنگ نموده و پسر، عبدالجمیل، آنرا تکمیل کرده است. حسن جوادی و ویلم فلور این لغتنامه را از تنها نسخه خطی آن که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است آماده میکنند. آنچه که در زیر میخوانید تنها مقدمه این لغتنامه است که امید است بزودی به چاپ برود.در این فرهنگ برای هر کلمه ترکی «قیزیلباشی» (آذری امروزه) و یا ترکی رومی (ترکیه کنونی) و چغتائی (اوزبکی قدیم)  معنا و کلمات مترادف فارسی داده میشود که از نظرمقایسه و بررسی تحول این زبان ها بنظر من جالب و آموزنده است.

من خودم بالشخصه از خواندن فقط همین مقدمه فوق العاده هیجان زده شدم. امیدوارم خوانندگان «چشم انداز» هم استفاده کنند و بعضی از کاربران بجای غنای معلومات تاریخی و فرهنگی – زبانی، کوشش نکنند که از آن این یا آن نتیجه سیاسی را برای اوضاع کنونی ایران در آورند زیرا غرض از انتشار این اثر نه زمینه سازی برای سوال هائی از قبیل «زبان کی برتر و یا قدیمی تر و غنی تر است» است بلکه فقط آنست که بیشتر بدانیم و حدس بزنیم که وضع زبان و فرهنگ جامعه ایران و آذربایجان و قفقاز و عثمانی و خراسان قدیم و آسیای مرکزی آن زمان چگونه بود و چگونه دچار کدام تحولات و تاثیرات متقابل شد که بالاخره منتج به اوضاع و احوال کنونی شد. والسلام..

حسن جوادی و ویلم فلور

تاریخچۀ فرهنگ نویسی
در ایران و کشورهای همسایه مردم به زبانهای مختلف ترکی تکلم کرده اند و میکنند. چون دولت صفوی روابط زیادی با کشورهای همسایه داشت از این لحاظ دانستن زبانهای این کشورها ضرورت داشت. بدین جهت دولت صفوی مامورینی را که این زبانها را می دانستند استخدام می کرد. با این همه، به تالیف فرهنگ های مختلف برای این زبانها احتیاج حس می شد. از این روست که فرهنگ های متعددی در زمان صفویه و پیش از آن نوشته شده است.
اولین فرهنگ ترکی دیوان لغات الترک تالیف(464-466 ق) اثر محمود بن حسین کاشغری است که فرهنگی است بزرگ شامل اشعار و ضرب المثل ها و معانی لغات به عربی از ترکی قراخانیان و اوغوز، که مشهور است. دومین اثر مهم از این لحاظ کودکس کومانیکوس

(Codex Cumanicus)

نام دارد و فرهنگی است به لاتین، فارسی و یکی از لهجه های قدیم ترکی(قیپچاق یا قومانی ) و نشان می دهد که ترکی و فارسی مورد نیاز مبلغین و تاجرانی بوده است که به قلمرومغولان سفر میکرده اند. قسمت دوم آن مجموعه ایست از عبارات زبان قپچاق، که قومانی نیز خوانده می شود، و از لحاظ موضوعی تقسیم شده است. پس از این دو فرهنگ ترکی که می توان گفت قدیم ترین فرهنگ ها از نوع خود هستند تعداد دیگری فرهنگ های ترکی به فارسی نوشته شده اند که عنوان آنها به اختصار چنین است:

1 – «زفان (زبان؟) گویا و جهان پویا» که از قرن چهاردهم میلادی می باشد، که در هند تالیف شده و برای بار اول سیستم الفبا را در تنظیم آن بکار برده است. کتاب به هفت قسمت تقسیم شده است و هر قسمت فرهنگی جداگانه برای زبانهای مختلف است از قبیل فارسی، عربی، رومی (یونانی/لاتین/سریانی) و ترکی.
2 – بخش دوم شرفنامه مَنیری یا فرهنگ ابراهیمی (تالیف 878 ق) اثر ابراهیم قوام فاروقی است که باز در هند تالیف شده و از زفان گویا استفاده کرده است. این فرهنگ اساساً فرهنگی است به فارسی که بخشی از آن مربوط به زبان ترکی می شود.
3 – بدایع اللغه (قرن نهم) از ایمانی متخلص به طالع هروی است که به فرمان سلطان حسین بایقراء نوشته شده و قدیم ترین نسخۀ آن در کتابخانۀ سن پیترزبورگ تاریخ 1117 /1705-6 دارد . بنظر میرسد که این فرهنگ جهت استفاده از آثار علیشیر نوایی نوشته شده و بسیاری از کلمات اشعار او را ایضاح می نماید.

4. لغات ترکی تالیف فضل الله خان هندی از قرن دهم هجری که چون نسخۀ آن توسط منشی ای از کلکته در 1825 میلادی استنساخ شده و نسخۀ آن در بریتیش میوزیوم است به “لغات کلکته” مشهور است. این اثر به سه بخش تقسیم می شود، و مقدمۀ آن دربارۀ صرف زبان جغتایی است. بخش اول بصورت الفبایی افعال، و در بخش دوم اسم ها داده شده اند. در بخش سوم بصورت گروهی حیوانات، روییدنی ها، و معدنیات داده شد ه اند. علاوه بر اینها این فرهنگ حاوی اسامی قبایل ترک و اصطلاحات نظامی نیز می باشد.

5.نصاب ترکی در لغت است که فرهنگی است منظوم به فارسی و در سال 1627 تالیف شده است.

6.کتابی دیگر بنام کلورنامه ، که به معنی چیزیست که زیاد مورد استفاده قرار می گیرد، و لغتی است از جغتایی به فارسی تاجیکی تالیف محمد یعقوب چنگی.

7. کتاب اختری که تالیف مصلح الدین مصطفی (متوفی 968/1568) می باشد و حد اقل سه بار چاپ شده است. اولین بار توسط چاپخانۀ امیره در استانبول در سال1202/1884 ، و لغت نامه ایست عربی به ترکی عثمانی.

8. .ﺗﺤﻔﺔ ﺣﺴﺎم ﻳﺎ ﻟﻐﺖ ﺣﺴﺎم، ﺳﺮودة ﺣﺴﺎم اﻟﺪﻳﻦ ﺣﺴﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﺆﻣﻦ ﺧﻮﻳﻲ ّ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ّ ﻣﻈﻔﺮي و ﱢ ﻣﺘﺨﻠﺺ ﺑﻪ ﺣﺴﺎم (ﺳﺪة ﻫﻔﺘﻢ ﻫﺠﺮي

9.نصاب ترکی نورمحمد بیک قاجار نوایی خان.

10. فرهنگ ابوشقا که در قرن شانزدهم از جغتایی به عثمانی تالیف شده است و مولف آن معلوم نیست یکی از مهم ترین فرهنگ ها در نوع خود می باشد. گفتنی است که چون عنوان ونام مولف آن افتاده است اولین کلمه جغتایی که در کتاب داده شده کلمۀ “ابوشقا” ( به معنی پدر) است و از این جهت نام کتاب را “ابوشقا” یا “لغت ابوشقا ” گذاشته اند. قدیم ترین نسخه موجود از سال 959 هجری، تقریباً پنجاه سال بعد از مرگ نوایی و بیست سال پس از فوت بابر نوشته شده است که هنوز جغتایی زبانی زنده بود. در مقدمه کوتاهی که کتاب دارد فرق های املا یی بین زبان جغتایی و ترکی عثمانی داده شده اند.
11. تحفۀ شاهدی تالیف ابراهیم شاهدی (875-957/ 1471-1550) می باشد و لغت نامه ایست منظوم از فارسی به ترکی عثمانی که سال تالیفش احتمالاً 920/1514 است. این لغت نمونه ای برای مولفین دیگر شده و تقلید های زیادی از آن موجود است. اسم او بصورت “ابراهیم خدای دده” نیز داده شده است.

بطور سنتی نوشتن فرهنگ به صورت منظوم نیز مرسوم بوده است و این هنر شعری را نصاب می گفتند. نو آموز اغلب با حفظ شعر و به کمک حلاوت و موزونی شعر می توانست زبان مورد نظر را یاد بگیرد. قدیم ترین این نوع اثر نصاب الصبیان اثر ابونصر فراهی است (متوفی 740 ق) که کلمات فارسی و اطلاعات عمومی را جهت نوآموزان به شعر سروده است، و یکی از جدید ترین نصابها “نصاب انگلیسی” از فرهاد میرزای قاجار است که به شعر فارسی تدریس انگلیسی می کند. یکی از قدیم ترین نصابها از فارسی به ترکی تحفۀ حسام یا لغت حسام نام دارد از حسام الدین حسن بن عبدامومن خویی ملقب به مظفری و متخلص به حسام از قرن هفتم است. اولین نصاب دو زبانه از ترکی به فارسی احتمالاً از جانی بیک ابن ملک شاه خراسانی، است که از قلندران شاه بندری بوده و آنرا در حدود سالهای 965- 970 ق تالیف کرده است.

ادامه خواندن

زبان ترکی که ما آذربایجانی های ایران به کار میبریم

عباس جوادی – مردم آذربایجان ایران در این 90 سال اخیر که نظام مرکزی آموزش و پرورش برفرار شده و نشر کتاب و روزنامه و رسانه ها بخصوص در چند سال اخبر رشد شدیدی یافته، از تحصیل زبان مادری محروم مانده اند. نتیجه آن شده است که حالا در ایران زبان ترکی شفاهی وابسته به لهجه محلی (شهر و منطقه)، دانش و سواد هرکس (هم کلا و هم دانش زبان ترکی آذربایجانی) و در عین حال درجه تاثیر پذیری از فارسی، بسیار متفاوت است. زبان نوشتن و خواندن در وضع بدتری است چونکه اقلیت بسیار کوچکی میخواند و مینویسد. بعضی ها بیشتر متاثر از ترکی محلی (مثلا تبریز) هستند که از نظر لغت، تلفظ و دستور زبان و تلفظ رنگ محلی دارد و تاثیر فارسی در آن محسوس تر از مناطق دور افتاده آذربایجان است. کسانی که از «استاندارد» زبان خبر دارند در این مورد ایراد میگیرتد که این زبان «درست» نیست و محلی و یا تحت تاثیر بیش از حد فارسی است. یک عده تحت تاثیر ویژگیهای لغوی و دستوری و حتی تلفظ استاندارد رسمی جمهوری آذربایجان هستند. اینهم به گوش اکثریت «غریبه» می آید چون «خودی» نیست مخصوصا اگر از کلمات برای ما بیگانه از قبیل «آکسیا» و غیره استفاده شود. یک گروه دیگر که در ترکیه تحصیل کرده و یا مانده اند تحت تاثیر ترکی ترکیه هستند و مثلا از کلماتی از قبیل «ذاتا» و «سایین» ( به معنای محترم) استفاده میکنند و یا اگر خیلی طرفدار ترکی «سره» و «تمیز» باشند مثلا بجای «مدرسه» خودمان «اوکول» ترکی را «آذری» کرده «اوخول» میگویند و یا اصلا کلماتی جدید ایجاد میکنند مانند «بیلی یورد» به معنای دانشگاه که خیلی عجیب است.

اجازه بدهید اول سه موضوع را مطرح کنم که بنظر من باید اصل و نقطه حرکت بحث باشد:

1. هیچ زبانی و لهجه اي بد ویاغلط نیست، فقط از زبان ها و لهجه های دیگر متفاوت است.

2. اکثریت قریب به اتفاق زبانهای دنیا و از جمله «السنه ثلاثه» شرق مسلمان یعنی عربی، فارسی و ترکی شدیدا از هم دیگر تاثیر پذیرفته اند و این چیز بدی نیست، چیزی بسیار طبیعی هست و باعث غنای زبان میشود. البته بعضی موسسه ها و یا حکومت ها سعی کرده اند زبان ملی را تا حدی از تاثیر زبان های غیر خودی پاک تر کنند و به «اصلش» برگردانند. ولی وقتی این اقدام شخصی و یا افراطی شود معمولا نتیجه معکوسی میدهد.

3. زبان وسیله ارتباط و «رسانیدن پیام» بین انسان هاست و بخودی خود هدف نیست. بر این اساس، وقتی از زبان استفاده میکنیم، چه شفاهی و چه کتبی، چه چاپ و چه الکترونیک، مهم آنست که طرف مخاطب حرف شما را بخوبی و راحتی بفهمد. موضوعات دیگر از قبیل ریشه کلمات، مسائل ثانوی هستند. البته باید «درست» حرف زد و نوشت، اما اصل مطلب یعنی برقرار کردن ارتباط ، فهمیدن و فهمیده شدن، بهتر است مختل نشود و هم کاربر و هم مخاطب، ارتباط زبانی و «رسانیدن پیام» را براحتی و بدون احساس بیگانگی، حتی بدون اشکال و بطور ناخود آگاه انجام دهند.

خوب، برپایه اینهمه، حالا ما میتوانیم وقتی با خویشاوندانمان، دوستانمان صحبت میکنیم، وقتی به رادیو تبریز و یا باکو و یا آنکارا گوش میکنیم، وقتی مطلب یک وب سایت ترکی آذری و یا نوشته یک دوست را در فیس بوک میخوانیم، از نقطه نظر مثلا یک اردبیلی با تحصیل متوسطه، یعنی یک ترک زبان خو گرفته به لهجه محلی و امروزی اردبیل، آذربایجانی و ایرانی قضاوت کنیم که حرف و نوشته کی تا چه حد قابل فهم و خواندن است وبه چه راحتی قابل فهم و خواندن است.

نکته مهم دیگر موضوع الفبا و املاست که سه بار در جمهوری آذربایجان و یک بار در ترکیه تغییر یافته و حالا هر دوی این کشور ها از الفبای لاتین با اضافات و علائم ترکی استفاده میکنند. من شخصا تصور میکنم اکثریت بزرگ مردم ما الفبای لاتین را نمیتوانند به راحتی بخوانند بلکه ترجیح میدهند همین الفبای خودمان (یعنی عربی – فارسی) را بکار ببرند. اما در مورد الفبای خودمان هم در این 20-30 سال اخیر بعضی ها قواعد تازه ای درست کرده اند که غالبا هم عجیب هستند و هم برای مردم نا آشنا. ثانیا استفاده از کلمات و ترکیباتِ برای ما بیگانه جمهوری آذربایجان و ترکیه (مانند «مکتب»، «آکسیا» و یا «سایین» و «اوکول») و غیره فقط ما را از مخاطبمان دور میکند. مگر منظور این نیست که مردم ما، ما را بفهمند؟ و خوب و راحت بفهمند؟ پس سوال ما از خودمان در این قبیل موارد بنظرم باید این باشد: پس ما (در آذربایجان ایران) چه میگوئیم؟ چطور میگوئیم؟ چطور باید بگوئیم و بنویسیم که اکثریتِ تا حد امکان بزرگی آنرا خوب و راحت بفهمد و بخواند، بخصوص در شرایطی که اکثریت با خواندن و نوشتن ترکی آذری آشنا نیست؟

من خودم اگر ترکی آذری بنویسم، در کلیت خود، الفبا و املا و سبک سنتی «ملا نصرالدین» و محمد قلی زاده و صابر و معجز را در نظر میگیرم با رعایت تغییرات لغوی و معنائی که در این 50-100 سال در زبانِ اساسا شفاهی و متاثر از فارسی ما آذربایجانیان ایران به وجود آمده است. تکیه اصلی من به «مصوبات هیئت علمی اولین سمینار زبانشناسی ترکی ایران» (تهران، خرداد 1379) است که با شرکت اکثریت بزرگ  دانشمندان و نویسندگان ترکی زبان آذربان ایران تشکیل شد و به تصویب رسید.  در این رابطه من اکثرکلمات فارسی و عربی و یا لغاتی را که از زبان های اروپائی گرفته شده به سبک فارسی امروزی نوشته میشوند (مانند کتاب، پهلوان،دمکراسی…) را بصورتی که در فارسی نوشته میشوند مینویسم و نه کیتاب، پهله وان و دئموکراسی) اما در نوشتن لغات ترکی سعی میکنم قواعد مطروحه در «مصوبات» را رعایت کنم (مانند: سونرا، سپه له مک، ده ده م و نه: صونرا، سپلمک و ددم). به موازات همین «مصوبات»  ترجیح میدهم زبانی که من به آن مینویسم در مواردی که با لهجه باکو و یا ترکی ترکیه فرق میکند تزکی آذری ایران باشد تا لهجه ای با ویژگی های لغوی و یا دستوری و آوائی که برای ما آذربایجانیان ایران نامانوس است.… ادامه خواندن

صدای توفان نمک را میشنوید؟

  •  مسئله دریاچه ارومیه به مهمترین معضل آذربایجان تبدیل شده. یکی از بزرگترین دریاچه های شور دنیا به سرعت در حال خشک شدن است. در عرض یک سال سطح آب 37 سانتی متر پائین آمده و طیق برآورد متخصصین ایرانی، اگر اقدامی فوری در جهت پیشگیری از این روند گرفته نشود، دریاچه تا دو- سه سال آینده کاملا خشک خواهد شد.
  • خشکی کامل دریاچه باعث ایجاد توفان های مستمر نمک در منطقه خواهد شد و به سلامتی مردم، کشاورزی و اقتصاد ضربه مهلک خواهد زد. ساکنین شرق دریاچه از چند ماه پیش به اینطرف شروع به ترک محل های زیست خود کرده اند. اکثریت نمایندگان مجلس اخیرا به طرح دوفوریتی نجات دریاچه رای منفی دادند. یعنی مشکل دریاچه میتواند روزی و روزگاری در مجلس مطرح شود بدون آنکه لزوما نتیجه ای بدهد، اما فوریتی ندارد. گروه بزرگی از نمایندگان آذربایجان هم به طرح دو فوریتی رای منفی دادند. مخالفین طرح میگویند آبرسانی به دریاچه (مثلا از رود ارس) «عادلانه نیست»، «یک میلیارد دلار خرج دارد» که این، بودجه رسیدگی به بی آبی و مشکلات محیط زیستی سرتاسر کشور است. موافقین طرح به فوریت مشکل و صرف مبالغ هنگفت تر دیگر از طرف دولت برای اموری بنظر آنان «غیر فوری»، «نالازم» و «تبلیغاتی» اشاره میکنند.
  • بعضی از نمایندگان بعد از افزایش فشار افکار عمومی، از رای منفی خود پشیمان شده اند.
  • بعد از اعتراضات بعضی نمایندگان و رسانه ها و دعوت برخی از فعالین محیط زیستی و اجتماعی آذربایجان برای برگزاری تجمع و راه پیمائی های اعتراضی (مثلا برای فردا، روز جمعه، در شهر های ارومیه، تبریز، اردبیل و تهران)، استانداری آذربایجان غربی اعلام کرد که به میتینگ های مزبور «هیچگونه مجوزی داده نشده است.» اما استانداری برای آرام کردن افکار عمومی اعلام نمود که طرح مزبور «به زودی» دو باره در مجلس مطرح شده و«در آینده نزدیک به تصویب خواهد رسید.» هیچ خبردیگری این ادعا را تائید نمیکند.
  • با این وجود، از دولت و مجلس گرفته تا استانداری های آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل و زنجان، نمایندگان ولی فقیه در این استان ها و به درجه کمتری رسانه های رسمی مرکزی و استانی راه سکوت و آرام کردن اوضاع بدون رسیدگی فوری به این معضل را در پیش گرفته اند.
  • در این بین صدای نگرانی و اعتراض مردم بلند تر میشود. شبکه های اجتماعی وسیله ای برای ابراز همبستگی سرتاسری کشور با نجات دریاچه ارومیه شده است.
  • اقلیت کوچکی میخواهد به مسئله رنگ قومی بدهد. اقلیت دیگری سعی دارد این نظر را القا کند که «مسئله به درجه ای که قومگرایان مطرح میکنند فوری نیست».
  • برخی از شخصیت ها و رسانه ها هنوز در سکوت و بی اعتنائی فرو رفته اند.

ادامه خواندن

حقوق شهروندی در میان انکار و تجزیه طلبی

عباس جوادی — بیائید بقول ما آذربایجانیها “کج بنشینیم و راست بگوئیم.” مدل اداره دولتی که از زمان رضا شاه در مورد اقلیتهای ملی (و یا قومی و اتنیکی) برقرار شده و هنوز هم ادامه دارد به خواست مردم و زمانه جواب نمیدهد. در این نظام زبان و فرهنگ مطلقا حاکم در مدارس و دانشگاه ها، ادارات و رسانه ها فارسی است و مثلا در هیچ نقطه ایران یک درس و کورس آموزش ترکی آذری هم نیست. هیچکس دقیقا نمیداند نظر اکثریت مردم آذربایجان در این مورد چیست. نه رفراندومی شده و نه اینکه میتوان انتظار داشت به این زودی ها همه پرسی دمکراتیک و یا حد اقل سنجش افکار عمومی قابل اعتمادی در این مورد صورت گیرد. آنچه که روشن است اینکه در حالیکه رزیم جمهوری اسلامی همچنان برادامه این مدل دوران پهلوی اصرار و ابرام دارد، اکثر افراد و گروه های آزاد اندیش و آزادیخواه، مدل کنونی را قبول نمیکنند و یا حداقل قبول دارند که باید تغییرات و تعدیلات معینی در آن صورت گیرد تا حقوق اولیه این مردم که مربوط به زبان و فرهنگ میشود  تامین گردد. با این وجود بسیاری ها هنوز به فوریت و اهمیت حتی طرح و طلب این موضوع باور جدی ندارند و حل مشکل را به دوران بعد از آزاد و دمکراتیک شدن تمام ایران حواله میدهند و به هرکسی، اعم از معتدل و افراطی، که خواهان حق زبان مادری است مهر “تجزیه طلب” میزنند.

حسن شریعتمداری، فرزند مرحوم آیت الله شریعتمداری، که در آلمان بسر میبرد در جواب به این سوال که چرا تظاهرات های کنونی به وسعت تظاهرات سه میلیونی زمان انتخابات ریاست جمهوری نیست، گفته است: “علت اصلی، ایجاد ارعاب و وحشت از طرف نظام حاکم است. علت دوم عدم گستردگی گفتمان رهبری جنبش سبز به کل طیف ایرانی است و عدم عنایت به بخش سکولار، کارگران، زنان، اقلیت‏های قومی و دینی و سعی در جذب آنهاست.تا این جنبش، این گستردگی را پیدا نکند، این بخش از جامعه حریف حاکمیت موجود نیست.”

مدل دیگری که هست اینست که در این مملکت هرگروه ملی و قومی و یا اتنیکی باید حق داشته باشد و بتواند بعنوان دولت ملی مستقل از ایران جدا شود و دولت ملی خود را با پرچم و مرز و ارتش و تمام ویژگیهای دیگر استقلال ملی ایجاد کند و یا اینکه به یکی از کشور های همسایه بپیوندد. این مدل در نمونه حکومت پیشه وری در آذربایجان (1324 تا 1325) آزمایش شده است. حکومت پیشه وری که با اشغال ایران از طرف ارتش سرخ سرکار آمده بود با ترک قشونهای روسیه هم ناچار به تلاشی شد. این تجربه نه فقط از نظر نظامی و عملی شکست خورد بلکه طبق اکثر بررسی های علمی و روایتی، حکومت پیشه وری که در ابتدا با شعار های اداره ایالتی و ولایتی بر سر کار آمده و حداقل از پشتیبانی بخشی از مردم آذربایجان برخوردار بود هر چه از ایران دور تر و به ارتش و حکومت شوروی نزدیک تر شد، حمایت مردمی خود را در آذربایجان هم از دست داد.

ولی آیا باید برای تامین حقوق قومی و اتنیکی مردم آذربایجان، کردستان، ترکمن ها، اعراب، بلوچ ها، لر ها، و مثلا حتی خلج ها، این گروه ها حتما از ایران جدا شوند؟ صرفنظر از اینکه آیا این کار اصولا ممکن است یا نه و یا اینکه باعث چقدر قتل و کشتار و خرابی و دشمنی ترمیم ناپذیر خواهد شد،  اصولا آیا این کار به منفعت طرف های مورد بحث هست یا نه؟ و بالاخره آیا خود این گروه های قومی، از جمله آذربایجانیان، خواهان شقه شدن کشور و جدائی از ایران و درآمدن بصورت یک کشور کوچک و مستقل و یا پیوستن به جمهوری آذربایجان هستند؟

افتراق و جدائی اصولا ممکن است و البته هرکس حق دارد طرفدار این راه باشد بشرط آنکه آنرا بنام مردم به مردم تحمیل نکند. اما این راه برای همه طرفهای درگیر ده ها و شاید صدها سال قتل و خرابی و دشمنی بار خواهد آورد، بخصوص در کشوری مانند ایران که سابقه هزاران ساله زندگی اقوام مختلف در یک جغرافیا و دولت واحد دارد. برخلاف یوگسلاوی سابق که مرزهای داخلی اش از قبل برپایه قومیت معین شده بود در ایران مرزهای زندگی اقوام بطور قابل قبول برای همه مشخص و تعریف نشده است. با این وجود، حتی در یوگسلاوی سابق آتش اختلافات قومی هنوزکاملا فروکش نکرده است. بعلاوه ما در این پنجاه-شصت سال اخیر شاهد رشد و ترقی بی همتای نقلیات، ارتباطات، تجارت فرامحلی و کوچ میلیونها انسان از نقطه ای به نقطه دیگر، چه در داخل کشور خود و چه به خارج بوده ایم. در تهران حالا چند میلیون آذربایجانی زندگی میکند؟ و یا ترکمن و بلوچ؟ چند میلیون و یا چند صد هزار کرد در خراسان هستند؟ اینها را چطور میشود (و اصولا چرا باید) جدا و تفکیک کرد؟ بعید است به یک شهروند اردبیلی که بیست نفر از خویشانش در تهران و ده نفرش در اصفهان و یا کانادا هستند بقبولانید که ما میخواهیم از ایران جدا شویم و از این ببعد نمیتواند مثلا بعنوان کارمند شرکت نفت در آبادان کار کند و فرزندانش هم فقط ترکی خواهند آموحت یعنی نخواهند توانست در خارج از آذربایجان کار و زندگی کنند. و بالاخره چند درصد آذربایجانیان میخواهند استانهای آذربایجانی نشین ایران به جمهوری برادر و همزبان آذربایجان بپیوندند؟ بنظرم بهترین جواب این سوال را آن دسته از آذربایجانیهای ما خواهند داد که یکی دو سالی در آن طرف ارس زندگی کرده اند.

اما چرا حق زبان و فرهنگ را که مربوط به حقوق شهروندی در یک کشور آزاد و دمکراتیک است، آنهم در این روزگاری که هم دنیا و هم ما، همه بسوی آمیزش و ارتباطات و تسهیل – و نه مشکل تر کردن – زندگی میرویم، باید گروگان دولت مستقل قومی، مرز جداگانه و ارتش و واحد پولی و پرچم و غیره کرد؟ تامین حقوق شهروندی همه، چه زن و مرد، چه ترک و کرد، چه مسیحی و مسلمان و بهائی، در کشوری باز، دمکراتیک ومرفه مانند مثلا اسپانیا آیا به خواست گروه های مختلف قومی و مذهبی جواب کافی و معاصر روز را نمیدهد؟ در اسپانیا گروه تروریست و تجزیه طلب باسک بالاخره تسلیم خواست خود مردم باسک و اسپانیا شد و دست از شورش مسلحانه و ترور برداشت. این در حالیست که  باسکها و  کاتالانها و دیگر اقلیت ها که به هویت ملی و فرهنگی خود افتخار میکنند بدون جدائی و دشمنی و انزوای خود، به تامین حقوق شهروندی خود نائل گشته اند بدون آنکه بین خود و شهروندان هموطن دیگر خود در مادرید سد چین بکشند.

همه ما، چه آذربایجانیها و چه هموطنان فارسی زبان ما باید از حالا بدانیم که در کدام سمت قدم بر میداریم.

دکتر تورج انابکی، استاد دانشگاه آمستردام، میگوید: “سال 1997 کارول بوگرت، خبرنگار نیوزویک، در مصاحبه ای از من پرسیده بود: « آیا  احتمال دارد  روزی در ایران اختلافات قومی شعله ور شوند؟» من هم در جواب اینرا گفته بودم: « ایران قرن بیستم تا کنون توانسته است خود را از سرنوشت امپراتوری های  عثمانی، تزاریستی و سپس شوروی مصون نگهدارد. گروه های مختلف قومی ایران تا کنون توانسته اند با همدیگر کنار بیایند. اما نمیتوان این واقعیت را نادیده گرفت که سرنوشت ترکیب قومی و تمامیت ارضی ایران بیش از همه چیر دیگر وابسته به اجرای اصلاحات در نطام سیاسی کشور خواهد بود که شامل این جنبه ها باشد: تامین حقوق فردی و جمعی بصورت اشتراک غیر تبعیضی و دسترسی به فرصت های اقتصادی، مشارکت سیاسی و یا مقام فرهنگی شامل برسمیت شناختن زبانها یا بصورت فردی و یا از طریق نوعی نسبیت گروهی. و گرنه، هیچ چیز ابدی نیست.”

اینهم کار فردای ماست. و گرنه هم جنبش آزادیخواهی سرتاسری ایران ناموفق خواهد بود و هم هویت طلبان آذربایجانی ما.

تجدید نشر: ایران گلوبال، آذربایجان ئویرنجی حرکاتی

نشر دوباره از 16 اسفند 1389… ادامه خواندن

بایاتلایان اؤچ شعر

عباس جوادی – از دوران «هنوزجوانی» و شعر سرائی. سال های 1980…

Kehkeşanda Alma Qurdunun Sövdasi

Bir kehkeşan düşün

Kehkeşanda bir dünya

Dünyada bir ölke

Ölkede bir baxça

Baxçada bir ağaç

Ağaçda bir alma

Almada bir qurt

Qurtda bir sövda:

Öz almamı keşfetdim

İndi de ağaca çıxacağam

Sonra da öz elmiminen

Allahı tapacağam.

Beşinci Onillikde

Dörd defe delice aşiq olmuşam

Ye’ni vursan ömrüme

Her on ilde bir defe

Göylüm meni bir hevese satııpdır

İndi yaşım qırxiki.

Demek ki,

Beşinci eşqimin veqti gelib çatıbdır

Ömür Geçidi

Neydi o ses?

Sübhün teravetinde teninsiz qalan, iten

Feryad

N’oldu o eşq, cesaret, inam, heves?

Mavi sehifelerde qet’olunan, natemam, yarım,

Ağ, düz bir imtidad

Sonra süqut

Hengame, qaçhaqaç ve dözülmez cehennem issisi

Üsyan içinde müti’lik, xüruş içinde sükut

Adet

Ve qehreden, serab kimi name’lum intizar:

Axşam ve bir dem-i rahet…… ادامه خواندن

عباس جوادی – از دوران «هنوزجوانی» و شعر سرائی. سال های 1980…

Kehkeşanda Alma Qurdunun Sövdasi

Bir kehkeşan düşün

Kehkeşanda bir dünya

Dünyada bir ölke

Ölkede bir baxça

Baxçada bir ağaç

Ağaçda bir alma

Almada bir qurt

Qurtda bir sövda:

Öz almamı keşfetdim

İndi de ağaca çıxacağam

Sonra da öz elmiminen

Allahı tapacağam.

Beşinci Onillikde

Dörd defe delice aşiq olmuşam

Ye’ni vursan ömrüme

Her on ilde bir defe

Göylüm meni bir hevese satııpdır

İndi yaşım qırxiki.

Demek ki,

Beşinci eşqimin veqti gelib çatıbdır

Ömür Geçidi

Neydi o ses?

Sübhün teravetinde teninsiz qalan, iten

Feryad

N’oldu o eşq, cesaret, inam, heves?

Mavi sehifelerde qet’olunan, natemam, yarım,

Ağ, düz bir imtidad

Sonra süqut

Hengame, qaçhaqaç ve dözülmez cehennem issisi

Üsyan içinde müti’lik, xüruş içinde sükut

Adet

Ve qehreden, serab kimi name’lum intizar:

Axşam ve bir dem-i rahet…… ادامه خواندن

ترکیه: حزب حاکم برای بار سوم چهار سال دیگر در حکومت است

عباس جوادی – 100 درصد آراء در انتخابات پارلمانی ترکیه شمرده شده، وضع چهار حزب بزرگ کشور از این قرار است:

آ.ک.پ. (حزب حاکم محافظه کار، متمایل به اسلام معتدل) 50 درصد

ج.ح.پ. (سوسیال دمکرات) 26 در صد

م.ح.پ. (ناسیونالیست) 13 درصد

ب.د.پ. (کرد ها) 6 در صد

تحلیل کاملا شخصی من از نتایج انتخابات اینست:

ادامه خواندن

نا آرامی قومی همسایگان به ایران سرایت میکند؟

عباس جوادی – هر چه به انتخابات پارلمانی ترکیه (12 ژوئن، یکشنبه آینده) نزدیک میشویم، تشنج و التهاب سیاسی و امنیتی این کشور شدید تر میشود. علاوه بر لحن بسیار خشن و دشمنانه رهبران احزاب سیاسی ترکیه نسبت به همدیگر، حزب سیاسی کرد های ترکیه، حزب صلح و دمکراسی( ب.د.پ.) از آشتی جوئی یکی دو سال گذشته دور تر میشود. به گفته بعضی از تحلیل گران ترکیه، اکنون دیگر ظاهرا اصلاحات سیاسی و تامین بعضی حقوق شهروندی (از قبیل تحصیل به زبان مادری که دولت و اکثر احزاب سیاسی ترک با آن مخالفت میکنند) از دیدگاه نمایندگان و فعالین کرد کشور از حالت «حلال مشکلات» بودن در آمده و «کرد ها الان دیگر خواهان حقوق گروهی و قومی از جمله استاتوس خودمختاری هستند.» شاید مرحله قبل از انتخابات است که اوضاع را اینقدر متشنج کرده، اما بنظر میرسد بدنه بحران و خواست های مطرح شده، ماندنی هست. گروه های کرد به «نافرمانی شهروندی» دعوت میکنند و بعضی ها گفته اند که چند روز پس از انتخابات خود بطور «یک جانبه» (؟) اعلام «خود مختاری» خواهند کرد.

ادامه خواندن

“The Beginning of the Post-Islamist Era”

Interview with Abbas Djavadi
May 29. 2011, interviewed by Erik Siegl, HBF Prague, for the German Heinrich Boell-Stiftung

Mr. Djavadi, a lot has been said about the importance of new media for the “Arab Spring”. However, these are “only” tools for people to mobilise themselves. What were the factors that in your view emboldened people to engage in such massive uprisings against authoritarianism?

I would not speculate with fashionable theories that Facebook triggered the revolutions in Tunisia and Egypt. Let me say that communication tools in general have played a big role, no doubt. On the other hand, we should not overestimate their importance. In Syria, some regions have been completely disconnected from the mobile phone network since the beginning of the revolt. Mobile phones are owned by about 90% of population and are far more important than social networks like Facebook or Twitter. Social networking plays an even more marginal role in Libya. The driving force behind the uprisings is the bold and frustrated young generation, not the technology. In Iran internet is quite wide-spread, though with limited speed, but there is no revolution yet because of filtering, censorship and fear of repression.
Back to your question – nobody has a single explanation for that. Local factors in revolts clearly vary from country to country and we must consider them on a case-by-case basis rather than making far-reaching generalisations. Let’s take Egypt as an example – some speculate that Mubarak’s age and his ailing health played a major role. The regime’s affinity with the West was a factor; the West could put pressure on the regime and persuade Mubarak not to crush the revolution by force. In this sense, authoritarians open to the West seem to be more prone to change under internal pressure. In Egypt the army played the decisive role, but this is not likely in Iran or Syria, where it is in a subordinate position.

Recently you wrote in your commentary that events in Iran in 2009 and now the uprisings in Arab countries might have heralded the beginning of an era of “post-Islamism”. Could you explain what you meant by that, please?

The demands raised by the people in the streets have nothing to do with the Islamist movements which were so fashionable 20-30 years ago. Accountability of the government, basic rights, freedom of speech, free media and the right to elect and depose leaders democratically are driving the protests. The groups that may come to power will probably be sympathetic towards Islamic values, but I am of the opinion that today’s Islamists in Egypt are not the same as those of 30 years ago in Iran. Also Turkey and the “Justice and Development Party” (AKP) have served as a certain model in terms of the political transformation of Islamist parties.

ادامه خواندن

زبان مادری و کرد های ترکیه

عباس جوادی – دو سه هفته پیش در کنفرانسی که با دعوت موسسات اروپائی در پراگ برگزار شد شرکت کردم. موضوع کنفرانس آینده ترکیه بود. من در باره ترکیه و منطقه صحبت کردم. موضوعات دیگری هم از قبیل اوضاع سیاسی داخلی، حکومت و حزب حاکم و انتخابات 12 ژوئن، اقتصاد و تجارت، نظام قضائی و آزادی مطبوعات، چشم انداز عضویت در اتحادیه اروپا و در عین حال مسئله اقلیت های ملی و دینی هم بحث شد و در هر مورد سخنرانان پر معلومات و سرشناسی صحبت و بحث کردند. خانم نورجان بایسال از پژوهشگاه مطالعات سیاسی و اجتماعی شهر دیار بکر در باره مسئله کرد ها صحبت کرد که بسیار آموزنده بود.

ادامه خواندن

هزار سال پیش زبان آذربایجانیان هر چه که بود

هراز گاهی هموطنان پان ایرانیست ما بحثی به راه میاندازند و یک عده را دنبال نخود سیاه میفرستند: هزار سال پیش، قبل از آمدن قبایل ترکمن و اوغوز به آذربایجان کنونی، زبان مردم این منطقه ترکی نبود، «آذری باستان» بود، و یا تاتی، چیزی شبیه تالشی امروز؟ شاید شبیه آن، بهر حال زبان های ایرانی و غیر ترکی. منظور اصلی شان هم در واقع این نیست که دانش همگان از تاریخ و گذشتگان بیشتر شود. یک عده از پان ترکیست های ما هم خونشان میجوشد و برای دفاع از زبان و فرهنگ خود شروع به این داستان ها میکنند که نخیر، زبان این مردم همیشه (و یا حداقل 2-3 هزار سال است) ترکی بوده و هیچ وقت ربطی به زبانهای ایرانی نداشته. خالا انتظار دارید این مردم بیچاره  در این گیر و دار امرار معاش و گرانی و یارانه و تحصیل بچه ها از سوئی و فشار های سیاسی و جنگ رهبر با احمدی نژاد و ظهوری ها و رمال ها از سوی دیگر طرف «نژاد پاک آریا» و یا «اقوام ترک خالص» را بگیرند؟

آقا، این ها تاریخ است. به زندگی امروز من و شما چه ربطی دارد؟

وقتی این بحث ها را نه بخاطر درک بهتر تاریخ و گذشتگانمان، بلکه برای این میکنیم که بگوئیم یکی «خودی» و دیگری «غیر خودی» است، این کار نتیجه ای بجز کدورت و دشمنی بین مردم این مملکت نمی دهد.

مردم ایالات متحده و کانادا و آمریکای جنوبی مگر بیشتر از 500 سال است که انگلیسی، فرانسه و یا اسپانیولی حرف میزنند؟ حالا همه آنها برگردند و زبانهای مختلف و مهجور سرخپوستان را حرف بزنند؟ زبان عراق و سوریه و اردن امروزی مگر قبل از اسلام عربی بود؟ حالا آنها چکار کنند؟ تازه زبان پهلوی و آذری قدیم که فارسی «تهرونی» امروز نبود. اصلا قبل ازپهلوی که فارسی میانه است و حتی قبل از فارسی باستان کتیبه ها و آمدن آریائی ها به جلگه ایران، زبان بقول شاهنامه «دیو» های بومی که بهر حال «ایرانی»، یعنی پهلوی و حتی فارسی کهن هم نبود، چه بود؟ زبان 3-4 هزار سال پیش اورارتو ها که آریائی نبودند و آثار دیرین شناسی مربوط به این دوره در نزدیکی های تبریز (قریه حسنلو) یافت شده چه ربطی به فارسی امروزی و پهلوی و پارسی باستان دارد؟شاید برگردیم و زبان اورارتو را در آذربایجان احیاء کنیم؟ حالا ما هم با وجود اینکه اصلا هم تاریخ دان و دیرین شناس نیستیم، دنبال همان «نخود سیاه» افتادیم.

در این دنیا هر قومی در برهه ای از تاریخ از جائی به جائی رفته، مسکون شده، شاید ازبین رفته و شاید مانده، زبان و ترکیب نژادی اش در اختلاط با دیگران کم و یا زیاد تغییر یافته. نتیجه اش آن است که امروز می بینیم و این روند هنوز هم در جریان است. درک و فهم این روند و تاریخ فوق العاده جالب و هیجان انگیز است. اما سوء استفاده سیاسی و ناسیونالیستی از این تاریخ برای زندگی و گفتار و کردار امروز من و شما خطرناک و برای همزیستی و تفاهم ملی و بین المللی زهر آگین است.

اگر نقطه جرکت را احترام و قبول زبان و نژاد و قومیت و رنگ پوست و دین و مذهب همه افراد و آحاد این کشور و تمام دنیا قرار دهیم، از تاریخ هم لذت خواهیم برد.… ادامه خواندن

عوارض «بی زبانی» آذربایجانیان ایران

عباس جوادی –  یکی از دوستان خواهش کرد نسخه ای از کتاب «آذربایجان و زبان آن» را که من 23 سال پیش، در سال 1367 نوشته بودم، به او بفرستم. گفتم بسیار متاسفم، تمام نسخه هائی که بعنوان مولف به من داده بودند تمام شده. فقط یک نسخه برای خودم مانده و راستس نمی خواهم آنرا از دست بدهم. فرصتی شد که نگاه دیگری به این کتاب 23 سال پیش بیاندازم.  از نظر زمان و تاریخ و ارقام و غیره، از آن وقت تا کنون البته بسیاری چیز ها عوض شده. اما عجیب و بنظرم بسیار نگران کننده است که واقعیت محرومیت آذربایجانیان از تحصیل به زبان مادری هنوز در همان وضعی است که 23 سال پیش بود. آن وقت ها، یک فصل کتاب این سرلوحه را داشت: «عوارض 65 سال بی زبانی.» حالا میتوانید بگوئید: عوارض 88 سال بی زبانی. احساس من اینست که مردم در مورد حقوق زبان مادری خود 23 سال دیگر اینقدر متین و آرام صبر نخواهند کرد. نگرانی من آن است که تلاش برای رفع این محرومیت مبادا خدای نکرده بصورت انفجاری اتفاق افتد و باعث گسستگی و نفاق و دشمنی ملی گردد. آنچه که مایه تعجب است اینکه مسئولین امر از همان دوران پهلوی گرفته تا کنون، ورای بعضی بیانات جسته و گریخته بعضی دست اندر کاران که هرگز پیگیری نمیشوند، چرا به فکر رسیدگی به این معضلی نمی شوند که رفته رفته غیرفابل تحمل تر شده، از سوئی تعداد کثیری از هموطنان را محروم و خشمگین میکند و از سوی دیگر سامان وحدت و یگانگی ملی را با مخاطره جدی روبرو مینماید. مناسب دیدم متن آن فصل کتاب را به اطلاع شما برسانم. لطفا روی این لینک کلیک کنید: Bizabaniادامه خواندن

ترکیه کجا میرود؟

عباس جوادی – دوازدهم ماه ژوئن در ترکیه انتخابات پارلمانی خواهد شد و احتمال قوی آن است که حزب حاکم عدالت و ترقی به رهبری نخست وزیر رجب طیب اردوغان، بعد از دو دوره انتخابات گذشته، برای بار سوم با اکثریت قابل توجه آراء از این انتخابات پیروز در آید.اما البته هنوز هیچ چیز معلوم نیست.

هفته آینده در کنفرانسی شرکت خواهم کرد که کوشش خواهد کرد به همین سوال «ترکیه کجا میرود؟» از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، حقوق بشر و سیاست خارجی از دید گاه های گوناگون جواب های مختلفی بدهد. نمایندگان موسسه های مختلف از جمله اتحادیه اروپا همراه با تحلیل گران و نمایندگان سازمان های سیاسی و اجتماعی ترکیه نیز در این کنفرانس شرکت خواهند کرد.

اگر اطلاعات، آمار، ارقام و یا تجربه های شخصی دارید که میتوان از آن برای نتیجه گیری های کمی کلی تر استفاده کرد و در اینجا بنویسید و تقسیم کنید، ممنون خواهم  شد. برای اطلاع همگان هم مفید است.

ادامه خواندن

شاعر آذربایجانی بالاش آذراوغلو درگذشت

عباس جوادی – شاعر آذربایجانی بالاش آذراوغلو در باکو وفات کرد. خدا رحمتش کند.

آذراوغلو همراه با مدینه گلگون  یکی از نمایندگان برجسته «ادبیات حسرت» (حسرت ادبیاتی) در تاریخ شعر ترکی آذری بود. ادبیات حسرت سبکی است که بعد از عقب نشینی ارتش سرخ از آذربایجان ایران پس از جنگ جهانی دوم و شکست حکومت پیشه وری و فرار اکثریت رهبران و فعالین و فدائیان فرقه دمکرات به باکو در آذربایجان شوروی به وجود آمد و مورد استقبال و تشویق شاعران و نویسندگان باکو و همچنین دستگاه حزب کمونیست آذربایجان شوروی قرار گرفت. هسته مرکزی این سبک از نظر مضمون حسرت به دیدن و بازگشت به آذربایجان ایران بود که، ورای ادبیات، حسرت بسیاری از فعالین سیاسی فرقه هم بود و از نظر سیاسی هم باب طبع حزب کمونیست ارزیابی میشد اگر چه خود رهبری حزب کمونیست شوروی و از جمله دبیر حزب در آذربایجان، میر جعفر باقر اوف، در شکست فرقه و فرار رهبری نقش اساسی داشتند.

ادامه خواندن

هویت طلبی و حقی اجتماعی

عباس جوادی –  در این چند سال گذشته تعبیر جدید و خوش آهنگی رایج شده: هویت طلبی. هویت طلب به کسانی گفته میشود که خواهان احقاق حقوق گروه اجتماعی و یا  قومی خود هستند. ممکن است شما از یک گروه دینی-مذهبی مانند مسیحیان، بهائیان و یا اهل تسنن باشید و بخواهید حقوقی که شما بعنوان شهروندان ایران دارید و بنظر شما تامین نمیشود را بدست آورید. هر گروه متمایز از اکثریت مشخصات ویژه ای دارد که فعالین آن گروه میتوانند از پی بدست آوردن حقوقی برای آن مشخصات باشند

فرق اساسی که ما آذربایجانیان از مثلا هموطنان خود در تهران یا اصفهان داریم دین و مذهبمان نیست –اکثریت ما هم مانند اکثریت مردم ایران مسلمان و شیعه هست.  تاریخ معاصر و گذشته مان هم نیست — ما همه تا جائیکه به یاد داریم فرزندان این سرزمین بودیم، بسیاری از دودمانهای سلطنتی پیش از رضا شاه ترک بودند. ما همراه و همقدم با هموطنان دیگر در همه کار های این کشور شریک بودیم: در حکومتها، در اقتصاد، در فعالیت فرهنگی و علمی و اجتماعی، در سرافرازیها و حتی سرافکندگیها. ما هم مانند دیگران هم انقلابی و مشروطه طلب داشتیم هم ارتجاعی و استبداد گر.

از نظر فرهنگی هم مخصوصا در این صد سال گذشته امتزاج پر سرعتی بین مناطق مختلف ایران و بویژه شهرها و شهرستانها بوجود آمده. مردم دیگرلزوما پایبند شهرو یا دهکده پدری خود نیستند و این کوچهای فردی و خانوادگی هم کمک کرده که امروزه بین یک تبریزی و اردبیلی و شیرازی و مشهدی فرق چشمگیری از نظر طرز رفتار، خوراک، پوشاک، و یا حتی درک از شوخی و انتظارات از آینده وجود ندارد و یا اگر وجود داشته باشد علت اصلیش تبریزی و یا مشهدی بودن آن فرد نیست.

مشخصه ای که ما راهمچون گروه اجتماعی از دیگرایرانیان متمایز میکند زبان ما یعنی ترکی آذری است که زبانیست جدا از  فارسی . تا دوران سلسله  پهلوی که نظام واحد و منسجم دولتی، اداری، فرهنگی و نظامی موجود نبود زبان دولتی، رسمی و مشترکی هم یمعنای امروزه مطرح نبود. اما از دوران رضا شاه به بعد که سیاست “یک ملت، یک زبان” در پیش گرفته شدتا وحدت کشور مستحکم شود،  زبان ترکی آذری در ادارات، محاکم، مدارس و غیره منع گردید. این وضع نه با شدت دوران رضا شاه، اما اصولا بموازات همان سیاست در دوران محمد رضا شاه هم ادامه یافت. در جمهوری اسلامی اگر چه قانون اساسی بصورت نه چندان روشنی آموزش و تدریس زبانهای قومی غیرفارسی را “مجاز” میخواند اما این ماده ها هرگز عملی نشد و در کشوری که زبان مادری ملیونها نفر ترکی آذری است هنوز این زبان بصورت صرفا خصوصی و خانوادگی و در کوچه و بازار بکار میرود و عملا ممنوعیت تعلیم و تدریس و استفاده مکتوب و رسمی آن ادامه دارد.

تعلیم و تحصیل و استفاده مکتوب و رسمی زبان مادری حق طبیعی و اولیه هر گروه قومی است. این حق همچون یکی از حقوق بنیادین بشری در صد سال گذشته در ایران پایمال شده و هنوز هم پایمال میشود. طلب این حق خواست محوری هویت طلبان آذربایجان مخصوصا در سالهای گذشته بوده است. این خواست، عادلانه، انسانی و بحق است.

حکومتهای ایران چه قبل و چه بعد از انقلاب اسلامی واهمه داشته اند که تامین حق زبان به اقوام غیر فارسی زبان مایه افزایش نیروی گریز ااز مرکز و تجزیه طلبی خواهد شد. تجربه حکومت پیشه وری که بر اشغال ایران از طرف شوروی تکیه میکرد و محور اصلی تبلیغاتیش ویژگی های قومی آذزبایجان و مخصوصا زبان ترکی آذری بود این واهمه را چه در اندیشه حکومتداران و چه در ذهن مردم و حتی بسیاری از ترکی زبانان تقویت کرده است که ”این بحث ها باعث احیای حرکت های تجزیه طلبی با کمک مستقیم کشور های همسایه خواهد شد” — مدعائی که تجربه حکومت پیشه وری بعنوان ثبوتش طرح میشد.

تصور نکنیم که این وضع، مخصوص ایران است. در ترکیه تا چند سال پیش حتی موجودیت اقلیت بزرگ کُرد را انکار میکردند. تازه در این چند سال گذشته کُرد ها میتوانند خود را کُرد بنامند و در کوچه و بازار بزبان مادری خود حرف بزنند ولی آنان همچنان از حق تعلیم و تدریس زبان کُردی محرومند . در جمهوری آذربایجان اقلیت طالش از بسیاری حقوق زبان مادری خود محرومند. دلیل و یا بهانه همه هم مشابه است: واهمه از تجزیه کشور و خواست حفظ تمامیت ارضی، وحدت و قدرت کشور و ملت.در حالیکه این نگرانیها همیشه و صد در صد هم بی اساس نیستند، حکومتها هم به نوبه خود از این دلیل بهانه ای مییابند تا بدون تفکیک تجزیه طلبی و تامین حقوق اساسی مردم خود، از تامین این حقوق سرباز زنند و یا آنرا تا حد امکان به تاخیر بیاندازند در حالیکه بنظر بسیاری ها، برعکس، رد و یا تاخیر در تامین این حقوق نه اینکه به تحکیم وحدت ملی کمک نمیکند بلکه آنرا متزلزل کرده تجزیه طلبی را تحریک میکند و بحق جلوه میدهد.

بسیاری از مردم آذربایجان هنوز ازشعار ها و خواستهای قومی واهمه دارند. کار هویت طلبان آذربایجان سخت است. آنها از طرفی خواهان چیزی هستند که حق طبیعی و ابتدائی هرگروه قومی است و از طرف دیگر باید مردم ایران و حتی همزبانان آذری خود را قانع کنند که این خواستهای آنها ربطی به تجزیه طلبی ندارد و برعکس به وحدت و حفظ تمامیت ارضی ایران کمک میکند. زیرا بهترین وحدت، آنست که اجزا این وحدت حقوق برابر داشته باشند و این وحدت بر نابرابری استوار نباشد.

در این میان بدترین ضربه به این هویت طلبی عادلانه و انسانی را آن عده قلیل هویت طلبان میزنند که — برخلاف اکثریت بزرگ هویت طلبان — افراطی هستند، به ایران و تاریخ آن، به زبان فارسی که زبان مشترک و رسمی همه ماست، به فرهنگ و رسوم ایران دشنام میدهند و حتی از روی عناد حافظ و فردوسی را هم نادانسته قبول ندارند و در مراسم کوچک خود پرچم کشور های دیگر بخصوص جمهوری آذزبایجان و یا ترکیه را علم میکنند. آنها باعث بدنام شدن و مشکوک جلوه کردن خواستهای عادلانه و محق مردم برای زبان مادری خود در چار چوب ایرانی میشوند که میخواهد به تدریج و با هزار مصیبت دمکراتیک شود.

ابتدا در ماه اردی بهشت 1389 در همین سایت منتشر شد

در ضمن بخوانید:

زمینه تاریخی سیاست «یک ملت، یک زبان»

ارتش سرخ، «گوپ» و حکومت پیشه وریادامه خواندن

تفکیک «فارس» و «ترک» غلط است؟

عباس جوادی — در آذربایجان مردم به خودشان “ترک” و به فارسی زبانان “فارس” میگویند. این یک تفکیک زبانی است. تفکیک های جغرافیائی هم میشود از قبیل “تبریزی”، “تهرانی”، “اردبیلی” و یا اصفهانی” و غیره. اینگونه تفکیک ها ،هم بین مردم رایج است و هم غلط نیست. آریاگرایان ما از تعبیر “ترک” خوششان نمیاید زیرا آنها فکر میکنند با این تعبیر آذربایجانیها خود را از نظر ملی از بقیه ایرانیها جدا میکنند و از “فارس” نامیده شدن خودشان هم خوششان نمیاید چون به این تعبیر عادت نکرده اند و فکر میکنند این، نوعی تفرقه و جدائی افکنی است – که این اصلا درست نیست. ترک گرایان آذربایجان هم وقتی “ترک” میگویند میخواهند خودشان را نه فقط از نظر زبانی بلکه به لحاظ ملی و احساسی هم از بقیه ایران و بخصوص فارسی زبانان جدا کنند – که اینهم نادرست و بی اساس است چونکه در ایران همه ایرانی هستند اگرچه همه فارسی زبان نیستند.

تفکیک همیشه در گروه ها هست و بوده و بخودی خود چیز بدی نیست مگر اینکه از آن سوء استفاده شود. اعضا و مردم یک گروه، کلاس مدرسه، و یا محله و شهر و منطقه را میتوان نسبت به ملت و تابعیت تفکیک کرد مانند: ایرانیها و هلندی ها… و یا شهر و استان و منطقه مانند: خراسانیها و آذربایجانیها… ویا طبق دین مانند: مسلمانان و مسیحی ها… و یا مذهب مثل: شیعه ها و سنی ها… و یا بنا به زبان مانند: ترکها و… ترکها و چی؟ فارسی زبانان را اگر فارس نخوانیم پس چه بخوانیم؟ مردم آذربایجان میگویند “فارس” و ترک” و این برای تفکیک زبانی است و نه ملی و نژادی و نه برای تفرقه و تجزیه که افراطی های هر دو طرف میخواهند بزور به این تعابیر بار کنند

شما میتوانید ایرانی و فارسی زبان باشید و یا ترک زبان و یا ارمنی زبان. میتوانید افغان باشید و دری زبان و یا پشتو زبان. میتوانید آمریکائی باشید و انگلیسی زبان و یا اسپانیولی زبان. خوش شانسی ایرانی ها و افغانها و یا آمریکائی ها در اینست. در مقابل، در ترکیه و آلمان و روسیه وغیره که نام کشور مربوط به یک قوم و زبان بخصوص میشود مثلا یک کرد ترکیه خود را به سختی میتواند “ترک” بنامد و یا بسختی میتوان از یک تاتار اهل روسیه و یا چینی زبان اهل آلمان انتظار داشت که به صرف تابعیت روسیه و یا آلمان خود را “روس”  و یا “آلمانی” بنامد. ایرانی ها و افغان ها و آمریکائی ها این مشکل را ندارند.

در جمهوری آذربایجان هم راحت است که هم ترک زبانان آذری و هم طالش های ایرانی زبان، همه خود را آذربایجانی و یا آذری بنامند. حالا بعضی ناسیونالیست های آذری میخواهند بزور هنگام مشخص کردن تابعیت و ملیت و زبان و دین، همه اتباع و شهروندان آذربایجان را “ترک آذربایجانی” بنامند. این، میتواند باعث تفرقه و کدورت و دشمنی بین گروه های قومی و اتنیکی یک مملکت بشود و چیزی است که فقط مربوط به دستور کار گروه ها وایدئولوژی های افراطی ناسیونالیستی است و اکثریت بزرگ مردم از آن بدورند.

ناسیونالیست های یک طرف نمیخواهند اصلا کلمه و تعبیر “ترک” و “ترکی” را بشنوند و بیم دارند که استفاده از اینگونه تعابیر باعث جدائی، تفرقه و تجزیه ایران میشود. بهمین دلیل به سراغ تاریخ و حمله مغول و باصطلاح تحمیل زبان ترکی به مردم آذربایجان و دیگر بخش های ایران میروند. ناسیونالیست های طرف مقابل هم در مقابل با هزار سند حقیقی و ساختگی میخواهند بزور ثابت کنند که ترکها از هزاران سال پیش و حتی قبل از فارس ها ساکن ایران بوده اند و یا اینکه از نظر تعداد هم اصلا اقلیت نیستند. در این مورد هم، باز، اکثریت بزرگ مردم از این مناقشات و مباحثه ها بدورند. این بحث ها را بگذارید تاریخ دانان و مردم شناسان بکنند. برای مردم ، واقعیت امروزی مهم است و آن اینکه در ایران ، بهر دلیل تاریخی و با هر شمار و تعدادی که بگوئید، زبانهای مختلفی بکار برده میشود. این، هیچ هم چیز بدی نیست و حتی شاید خیلی هم خوبست.

بنظر میرسد «فارس» نامیدن هم وطنان فارسی زبان و «ترک» نامیدن هموطنان ترکی زبان نه غلط است و نه بد – به  شرط آنکه افراطی های این یا آن طرف از این مسئله طبیعی بهانه ای برای انکار و یا تحقیرطرف مقابل سر هم نکند.… ادامه خواندن

دریاچه ارومیه را "فاشیزم فارس" خشک کرد؟

عباس جوادی – بعد از آنکه سایت مهار ببابان زائی مطلب مفیدی با دو عکس جدید و غم انگیز از خشک شدن دریاچه اورمیه (ارومیه) چاپ کرد و همین سایت چشم انداز هم آنرا تجدید نشر نمود و این مطلب کمی در شبکه های اجتماعی چرخ خورد، جوانی که ظاهرا سرچشمه تمام مصائب آذربایحان را از محیط زیست و آلودگی هوای تبریز و مشکل انباشت زباله های اردبیل گرفته تا بیکاری و قیمت های روزافزون و کوچکتر شدن نان سنگک در “فاشیزم فارس” میداند در فیس بوک نوشت: “این دریاچه (اورمیه) براثرفاشیست وشونیسمی خشک شده وخشکانده میشود توفکرمیکنی اگه این دریاچه توتهران بود یا اراک یا اصفهان یاکرمان یاشیرازیا….بازهم به این روزمیفتاد؟؟؟؟؟” خوب، آدم بخندد یا گریه کند؟

یک: گناه طبیعت کلا ایران است که مانند جنگلهای آمازون ویا انگلستان و ویتنام پر باران و آب نیست. حتی از این نظروضع آذربایجان خیلی بهتر از استانهای خراسان و کرمان و فارس و غیره است که بخش بزرگترشان صحرا و نمکزار است. دوم: سیاست دولتها که هیج تدبیری نیاندیشیده اند و هنوز هم نمی اندیشند. برعکس، بنظر کارشناسان خود ایران مانند مهندس محمد ابراهيم عامری، کارشناس پارکداری معاونت طبيعی سازمان حفاظت محيط زيست علت اصلی خشک شدن دریاچه اورمیه احداٍث سد، تبدیل اراضی مجاور به زمین های کشاورزی و از بین رفتن پوشش گیاهی است که سبب آن شده است که این دریاچه احتمالا در مدت نسبتا کوتاهی خشک شده تبدیل به نمکزار خواهد شد.

حالا این مسئله چه ربطی به فارس و ترک دارد؟ “فاشیزم فارس” دیگر چه صیغه ایست؟ میپرسید اگر این دریاچه در تهران و یا فارس بود چه میشد؟ گوش کنید لطفا: دریاچه اورمیه ،بعد از خزر که اگر حسابش نکنیم، بزرگترین دریاچه داخلی ایران است. میدانید دومین دریاچه بزرگ داخلی ایران کدامست؟ در واقع کدام بود؟ دریاچه بختگان در استان فارس که درست بهمان دلایل احداث سد و تبدیل اراضی مجاور به زمین کشاورزی و از بین رفتن پوشش گیاهی نه اینکه با خطر خشک شوی مواجه است، بلکه همین چند ماه پیش دیگر کاملا خشک شده و به گفته همین کارشناس (به نقل از  خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا) «در صورت ادامه وضعيت فعلی به‌زودی توفان شن و نمک اراضی کشاورزی اطراف اين تالاب را نيز نابود می‌کند.» اینرا هم”فاشیزم فارس” کرده؟ یا سیاست دولت و حكومت ها بوده که شامل همه ما ایرانیان میشود؟ بگوئید، و حق دارید اگر بگوئید که آذربایجانی ها حق تحصیل بزبان مادری ندارند. ما هزار و یک حق نداریم، یکی اش هم اینست وباعثش هم نه حسن آقای کارمند شیرازی و یا فریبا خانم خانه دار تهرانی بلکه باز همان رژیم و حکومت و دولت و نظام است. بروید با آنها حساب و کتاب تسویه کنید.

در ایام جوانی من بعضی از هم دانشگاهی های سیاسی اگر درسی نمیخواندند و یا حتی کار هم نمیکردند میگفتند تقصیر رژیم شاه است. حالا هم همان طرز فکر را بعضی ها ادامه میدهند. احتیاجی به هیچ نوع تحقیق، مطالعه، دانش، مقایسه، سوال و شکی نیست. آدرس همه گناهان کبیره و صغیره هم معلوم و تک و واحد است. ناسیونالیست های آذری میگویند این، اهریمن فاشیزم فارس است. رژیم میگوید “جریان فتنه” و آمریکا و اسرائیل است. بی دین میگوید همه اش گناه اسلام است. آذربایجانیهای شمال میگویند ارمنی ها هستند. ترک ها میگویند کرد ها و ارمنی ها و غرب است. غربی ها میگویند القاعده است. چقدر ساده اندیش و تنبل ذهن شده ایم!

چیزدیگری که هم خطرناک  و هم غم انگیزاست اینست: دوستی که آن مقاله را در فیس بوک به اشتراک گذاشته بود آخرش نوشت “وقتی من آن مقاله را به اشتراک گذاشتم بعضی ها انتقاد کردند که مال پان ترکیستهاست. حق هم داشتند.” نخیر، حق نداشتند. البته نشر مقاله ای برای هشدار در رابطه با خشک شدن دریاچه اورمیه و یا بختگان هم درست و هم لازم و مبرم است. اگر صرفا بخاطر اینکه اقلیت کوچکی از این مباحث به نفع تصورات خود سوء استفاده میکند از طرح و بحث آنچه که هر کس درست و لازم میشمارد پرهیز کنیم، طوریکه در این سی سال گذشته کرده ایم، با ما همان خواهد رفت که تا کنون رفته است.

فعالین مدنی آذربایجان در مبارزه خود بر ضد خشک شوی دریاچه اورمیه حق دارند. مردم همه ایران باید از آنها دفاع کنند و به صرف سوء استفاده اقلیتی ناچیز و افراطی، مردم و فعالین آزادیخواه آذربایجان را تنها نگذارند.… ادامه خواندن

Azeri Turkish, My Mother’s Language

By Abbas Djavadi — February 21 is the International Mother Language Day and, again, I think about my own mother language, Azeri Turkish.

Half of the world’s 6,700 languages are in danger of disappearing before the century ends. “A language is endangered when its speakers cease to use it, use it in fewer and fewer domains, use fewer of its registers and styles, and/or stop passing it on to the next generation” (UNESCO).

I know, Azeri Turkish is not one of those 3,500 or more of endangered languages spoken by small communities, which UNSCO calls the public to protect. Azeri Turkish is spoken in Iran by 10-20 million (out of 66 m. total population of the country in 2009) plus by eight million people in the Republic of Azerbaijan where it is the state language. Azeri Turkish is a Turkic language, similar to, but not the same like Turkey’s Turkish. It is distinct from Persian, Iran’s state and official language.

Sure, nobody forbids us to speak Azeri Turkish at home or on the street. Even in mosques of Azeri populated Iranian provinces (Eastern and Western Azerbaijan, Ardabil, Zanjan), mullahs pray in Azeri Turkish and the Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei, himself an ethnic Azeri, occasionally speaks in Azeri Turkish to warn of “enemies’ attempts” to dismember the country. This was also a concern of the Shah regime that was overthrown by the Islamic Revolution 30 years ago.

I am certainly not a fan of the Islamic Republic, nor was I one of the Shah regime. I do, however, try to understand their concerns. The language issue was politically misused at least once in our history. In 1945, when Soviet troops occupied northern Iran, a pro-Soviet autonomous government was established in Tabriz, Iranian Azerbaijan’s capital that ultimately led to a de facto separation of Iran’s Azeri Turkish-speaking regions from the central government in Tehran. The main demand, and many say “pretext”, raised by that government was the discrimination against Azeri Turkish language. That government fell after Soviet troops were forced to leave Iran. Since then, anybody demanding language rights for Azeri Turkish in Iran was referred to Moscow and that this kind of demands would instigate a split of Iran’s unity and territorial integrity.

But the facts remain unchanged since the centralization of state and education in 1920s: Iran’s ethnic Azeris can hardly write and read in Azeri Turkish because there is no education in their own, mother language. There is no single Azeri-Turkish school in the whole country, not even a course, and no institute at any university teaching the language. An Azeri-speaking citizen talks in Azeri Turkish to his family members and friends and neighbors, but writes his letters to the same people in Persian because he or she doesn’t know how to write in a standard Azeri Turkish.

Lack of education and official use has led to the social irrelevance of speaking and using the mother language. Practically banned from official written form, Azeri Turkish has been infiltrated by local and societal dialects and slangs on the one hand and Persian’s overwhelming dictionary and sentence structure, on the other. The language has dangerously become a folkloristic tool that its native speakers could (and, in practice, are encouraged to) abandon.

What is that if not discrimination? Imagine, you grow up in a mother language and an environment that is linguistically different from what you hear in school, in offices, on radio and TV, and from what you later read in newspapers.  You start to learn a language in school that is not your mother tongue. That’s fine. It’s Persian, the beautiful language of Iran. Every Iranian should learn it. Otherwise, how should we communicate?

But depriving a group, let alone millions of people from learning and using their mother language is a gross violation of a very fundamental human right. And it creates inequity in social chances. Nobody is prevented from taking any position in government or army or any other social activity because of being an Azeri or a Kurd. But the better you know and use Persian, the country’s single official and state language, the more chances you have to be successful. Those millions with a mother language other than Persian are disadvantaged compared to their Persian-speaking compatriots.

There is no (and, during the Shah’s rule, there has been no) ban on the use of Azeri Turkish in the private sphere. But there is (and has been) a strong resistance to its use in education. Most recently, a group of prominent writers including Ali Reza Sarrafi has been arrested simply for publishing and promoting works in Azeri language and on its literature and history.  Shahnaz Gholami, a prominent blogger and human rights activist, was imprisoned because she has been demanding the right for education in Azeri Turkish. Both Sarrafi and Gholami were charged with “acting against the national security of the Islamic Republic and its territorial integrity.”

There are many who argue that, on the contrary, repression against ethnic and linguistic rights weakens the social feeling of unity and provokes separatism. You would feel more integrated in a country and nation where your fundamental rights are respected and observed.

But, apparently, the Islamic Republic still believes that the risks of losing control and threat of disintegration of the nation are higher than the benefits of granting linguistic rights to Iran’s ethnic minorities. They suspect that “enemies” would use ethnic rights to sew animosity and division in the nation that now holds together. The question is which feelings “enemies” could use more effectively: the feeling that your mother language is deprived of basic rights or the feeling that you have similar linguistic rights like the native speakers of the majority.

For the neighboring Turkey, it took 30 years of terror and fighting against the Kurdish Workers’ Party, PKK, to even acknowledge the existence of a large Kurdish minority. Ethnic and linguistic minorities are better off in Iran than in Turkey. But let’s hope Iran won’t need Turkey’s bitter experience to conclude what is in its own, best interest.

[A reprint from February 21, 2009]

(Published on RFE/RL’s website, republished on Peyvand, Iranian Minorities Human Rights Organization )… ادامه خواندن

گزارش رمزی در باره «جنبش» گیلان

یک گزارش «فوق العاده سرّی» از سفارت شوروی در تهران (دسامبر ۱۹۴۵،آذر ۱۳۲۴) مدت کوتاهی بعد از تشکیل حکومت فرقه دمکرات در تبریز، نشان می دهد که مقامات شوروی و پیشه وری کوشش می کرده اند که همزمان با آذربایجان و کردستان، در گیلان نیز هرچه زودتر یک «جنبش» تجزیه طلبانه و یا طرفدار خود مختاری وسیع آغاز شود اما این کوشش ها با تردید و بی میلی کمیته مرکزی حزب توده روبرو شده است.

در این سند شرایط مربوط به «جنبش گیلان» توصیف شده، درباره تردید های حزب توده و از سوی دیگر تاکید مقامات جمهوری شوروی آذربایجان و خود پیشه وری برای شروع هرچه زودتر «اقدامات عملی» توضیح داده می شود.

سند را شخصی به نام فرول رومانوویچ کوزلوف که آن زمان ظاهرا کارمند سفارت شوروی در تهران بوده آماده کرده بصورت رمز به مسکو فرستاده است. این سند تا سقوط شوروی در سال ۱۹۸۹ بصورت «فوق العاده سرّی» باقی ماند اما پس از سقوط شوروی همراه با اسناد دیگر به آرشیو وزارت خارجه روسیه منتقل شده برای مدت کوتاهی در دسترس عموم قرار گرفت. جالب است که ظاهرا از این سند دو نسخه موجود است. یک نسخه دیگر محل نگهداری این سند در «آرشیو دولتی تاریخ احزاب سیاسی و سازمانهای اجتماعی آذربایجان» در باکو با این مشخصات نگهداری می شود: RGASPI, f. 82, op. 2, d. 1221, ll. 29-30

همین نسخه از طرف جمیل حسنلی (باکو) دسترس شده، از طرف گری گلد برگ (مرکز مطالعات جنگ سرد در موسسه وودرو ویلسون) به انگلیسی ترجمه شده و سپس با کسب اجازه از مرکز مطالعات جنگ سرد از طرف الناز افروزی فر به فارسی ترجمه و از طرف عباس جوادی ویرایش شده در تارنمای «چشم انداز» منتشر شد. برای مطالعه اصل روسی سند و ترجمه انگلیسی بهاین لینک مراجعه کنید.

حدود شش ماه قبل ار این تاریخ، دفتر سیاسی کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی فرمانی با امضای استالین امضاء کرده دبیر حزب کمونیست آذربایجان شوروی میر جعفر باقروف را مسئول رهبری، طراحی و اجرای «اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استان های ایران شمالی» نموده بود. چند ماه بعد از این فرمان بود که فرقه دمکرات آذربایجان و حکومت پیشه وری با طراحی و مدیریت رهبران حزب کمونیست آذربایجان شوروی تشکیل شد. آذربایجان، کردستان، گیلان و حتی خراسان که تحت اشغال ارتش سرخ قرار داشتند، جزو استان هائی بودند که قرار بود شوروی در آن ها یک جریان تجزیه طلبانه و یا خودمحتاری به راه بیاندازد و رهبری کند.

از میان دیگر نام هائی که در «سند گیلان» ذکر می شوند، میرزا ابراهیموف (آکادمیک) و میرزا حسن اوف دو معتمد نزدیک میرجعفر باقروف و نمایندگان شخصی او در تبریز بودند که کار های فرقه دمکرات را از پشت صحنه اداره می کردند. نام میرزا ابراهیموف بعنوان یکی از مسئولان اجرای طرح تجزیه طلبی در آذربایجان ایران در فرمان سرّی استالین هم ذکر شده بود. رضا روستا، عبدالصمد کامبخش و بزرگ علوی از رهبران حزب توده بودند.

و اما متن «گزارش رمزی» سفارت شوروی در تهران به مسکو در مورد «جنبش گیلان»، مورخه اول ژانویه ۱۹۴۶:

{سربرگ : دایره اطلاعات بین المللی در نزد کمیته مرکزی حزب کمونیست سرتاسر اتحاد (بلشویک)}
تلگرام رمزگشایی شده
از ایران
فرستاده شده در تاریخ یکم ژانویه ۱۹۴۶ ، شماره ۲۱۴۰/۴
دریافت شده توسط دایره رمز
( دراصل :۲۹م دسامبر ۱۹۴۵ ) ۱ ژانویه ۱۹۴۶
رمزگشایی شده توسط دایره رمز، ۱ ام ژانویه ۱۹۴۶
( تایپ شده در بالای صفحه ، دست نویس در نسخه ظاهرا قدیمی تر : » خطاب به سیلین. چه کاری باید انجام داد؟ ۳ ژانویه ۱۹۴۶ ، و . مولوتوف)
در پایین صفحه نخست نسخه جدید تر: عضو (یادداشت دست نویس در پایین صفحه نخست نسخه قدیمی تر : «رفیق سیلین دیدگاه ما نسبت به این سوال را به رفیق باقروف فرستاد. » در پائین صفحه نخسن نسخه جدید تر: «عضو کمیته مرکزی. اولین نسخه همراه با یادداشت رفیق مولوتوف به رفیق س (سیلین) فرستاده شد.»)
(نسخه اصلی: شش رونوشت چاپ شد، نسخه جدیدتر : سه رونوشت چاپ شد)
( دست نوشته به رفیق استالین)

۱- به رفیق مولوتوف
۲- به رفیق بریا
۳- به رفیق مالنکوف
۴- به رفیق دکانوزوف {به صورت دست نویس در نسخه جدید تر}
۵- به رفیق پانیوشکین {میان نام های گیرندگان ذکر شده در نسخه جدیدتر نیست}
۶- او/اس {میان نام های گیرندگان ذکر شده در نسخه جدیدتر نیست}
۷- دستنوشته (به رفیق میکویان)
۸- دستنوشته (به رفیق ژدانوف)
به فیلیپوف(استالین)

در تاریخ ۲۲ دسامبر ، مصوبه جلسه نمایندگان اقشار مختلف مردم گیلان از رشت دریافت شد که به امضای نمایندگان رعایا و دهقانان ، ملاکین ، طبقه روشنفکر و سازمان محلی حزب توده رسیده بود. اغلب روزنامه های چپگرا این مصوبه را در تاریخ ۲۴ ، ۲۵ و ۲۶ دسامبر منتشر کردند. این مصوبه مطالبات زیر را در بر می گرفت: تبعید سید ضیاء ، تاسیس یک رژیم دموکراتیک ، تحت پیگرد قرار گرفتن دزدان و رشوه گیران از دستگاه دولتی ، ایجاد انجمن های ایالتی و ولایتی و اختصاص ۵۰ درصد از مالیات جمع آوری شده در استان (گیلان، -مترجم) به موسسات و نهادهای محلی. مصوبه به شاه ، مجلس و دولت تلگراف شد. درتلگراف به این مسئله اشاره شده بود که در صورت عدم پاسخ به مطالبات طی ۱۰ روز، (آنها خود،-مترجم) اقدام عملی را آغاز خواهند کرد. کمیته ای هشت نفره برای رهبری جنبش انتخاب شد. تردیدهایی در کمیته مرکزی حزب توده در رابطه با گسترش جنبش در گیلان بروز می کند. یک ماه پیش با دستور کمیته مرکزی رضا روستا به تبریز رفته بود و در آن جا میرزا ابراهیموف و پیشه وری به وی پیشنهاد دادند که فورا اقدامات عملی را در گیلان آغاز کند و نقشه و برنامه فعالیت را نیز طراحی کردند. هنگامی که روستا مرا از این مسئله مطلع نمود ، من پیشنهاد دادم که فورا همه چیز را به رفقای ما در هیئت نمایندگی (سفارت شوروی،–مترجم) گزارش کند. درآن جا آنها به او (روستا،–مترجم) گفتند هیچ دستورالعملی درموردچنین عملیاتی در گیلان وجود ندارد و برعکس ، چند روز بعد این رفقا پیشنهاد دادند که حزب توده افراد خود را به مازندران و گیلان بفرستد تا مانع فعالیت های زودهنگام کارگران محلی شوند. روستا و کامبخش رفتند. ماموریت انجام شد. چند روز بعد در بازگشتشان جلسه ای باحضور نمایندگان اقشارمختلف مردم در گیلان برگزار گردید. اولتیماتومی به تصویب رسیده و به دولت ارسال شد و هم چنین کمیته ای ایجاد شد. اگرچه اولتیماتوم به امضای مسئولان محلی حزب توده رسید، اما کمیته مرکزی حزب توده از تدارک این جلسه مطلع نبود.

بزرگ علوی برگشت. میرزا حسن اوف و پیشه وری به او گفتند که آغاز فعالیت در گیلان ضروری است و این که آنها این کار را به روستا سپرده اند، اما او در خواب است. علوی پاسخ داد که می داند که هیئت نمایندگی پیشنهادی در باره آغاز فعالیت جدی در گیلان را نداده است. سپس میرزا حسن اوف گفت که خود او دست به کار می شود، اما باید ابتدا اجازه گرفت. هر دواین مسائل دوباره باعث سردرگمی در کمیته مرکزی حزب توده شد. مسئولان کمیته مرکزی می گویند که اگر قرار است عملیات در گیلان اغاز شود و کمیته ای تشکیل گردد و به آنها حتی در باره این مسئله اطلاعاتی داده نشده ، پس واضح است که آنها (کمیته مرکزی حزب توده، -مترجم) مورد اعتماد نیستند. آنها نمی دانند باید چه نقشی در این جنبش بازی کنند. من رفقایمان در هیئت نمایندگی را از این مسئله آگاه کردم. نفر دوم قول داد همه تردیدهای اعضای کمیته مرکزی را برطرف کند. او اظهار داشت که جنبش در گیلان تحت کنترل ماست و هیچ گونه سؤ تفاهمی با کمیته مرکزی وجود ندارد.

کوزلوف

more-e1497357658356ادامه خواندن

گاهشمار تاریخ زبان ها

200 هزار تا 40 هزار سال ق م
پیدایش زبان در میان انسان های اولیه

40 هزار تا 9000 سال ق م
حاکمیت انسان بر زبان و نوشتار تصویری

8000 ق م
آغاز کشاورزی در خاورمیانه

3000 ق م
آغاز نظام نوشتاری: خط میخی سومری

1000-3000 ق م
گسترش زبان های بانتو در نیمه جنوبی آفریقا

2900 ق م تا 400 م
کاربرد هیروگلیف ها در مصر

1350 ق م تا کنون
کاربرد نوشتار چینی

800 ق م تا کنون
خط و الفبای یونانی

700 ق م تا 300 ق م
اوج فرهنگ یونانی در دوره باستان

300-520 ق م
اولین سنگ نوشته های فارسی باستان

قرن دوم ق م
اولین لوحه به پارتی میانه (پهلوی) از دوره مهرداد (میتریداتس) یکم

600 ق م تا کنون
کاربرد الفبای لاتین در روم و سپس در اروپا و دنیا

300 ق م تا 400 میلادی
لاتین زبان گفتاری ایتالیا و کشور های همجوار آن میشود

200 ق م تا کنون
استاندارد شدن زبان نوشتاری چینی

100 ق م تا 100 میلادی
اوج فرهنگ رومی و زبان لاتین کلاسیک

قرن پنجم میلادی
اولین سنگ نوشته های فارسی میانه (پهلوی) متعلق به اردشیر یکم
هجوم آنگل ها و ساکسون ها به بریتانیا

قرن ششم میلادی
اولین متون پهلوی (سرود های پهلوی) ترجمه از سریانی، تحریر روی کاغذ
ایجاد الفبای عربی
نظام نوشتاری کره ای با الهام از چینی

قرن هفتم میلادی
اولین متون انگلیسی با الفبای لاتین

 750-640 میلادی
فتوحات اعراب و گسترش اسلام در خاورمیانه، ایران و آفریقا

650-1250 میلادی
عربی شدن زبان عراق، سوریه، لبنان، مصر و آفریقای شمالی

650 تا کنون
عربی در کشور های اسلامی نقش لاتین در اروپای مسیحی تا قرن نوزدهم را بازی میکند

1800-700 میلادی
لاتین در اروپا زبان غیر بومی دین، تحصیل و فرهنگ است

قرن هشتم میلادی
اولین سنگنوشته های ترکی (اورخون و یئنی سئی مغولستان)

قرن نهم میلادی
متون  دینی مانوی در اسناد یافته شده در تورفان واقع در سین کیانگ چین به سغدی، پارتی، سکائی و ترکی اویغوری
تولد رودکی

1900-900 میلادی
فارسی زبان شعر و ادب کشور های اسلامی غیر عرب است

899-879 میلادی
ایجاد انگلیسی استاندارد نوشتاری

قرن 10 میلادی
اولین آثار به فارسی معاصر (نو): ترجمه تفسیر کبیر طبری و ترجمه تاریخ طبری
تولد فردوسی
ایجاد نظام نوشتاری ژاپنی با الهام از نوشتار چینی و دیگر الفبا ها

1066 میلادی
بدنبال هجوم های نورمان ها، فرانسه زبان رسمی بریتانیاست

قرن 11 میلادی
اولین آثار ترکی: دیوان لغات الترک و قوتادقو بیلیگ (دولت قراخانیان، آسیای میانه)

قرن 11 تا 16 میلادی
تغییر زبان آذربایجان و بیزانس به ترکی

قرن 12 میلادی
ایجاد زبان های نوشتاری فرانسه و پرووانسی
تولد نظامی گنجوی

قرن 13 میلادی
تولد مولانا جلال الدین بلخی (رومی)
ایجاد زبان های نوشتاری فرانسه و پرووانسی

قرن 13–14 میلادی
اولین نسخ خطی ترکان در آناتولی: قران کریم، اشعار مولانا جلال الدین و یونس امره
ایجاد زبان نوشتاری ایتالیائی
تولد حافظ شیرازی
تولد دانته آلیگیری

قرن 15 میلادی
انگلیسی در بریتانیا زبان رسمی نوشتاری است. فرانسه در بریتانیا جنبه رسمی ندارد.
تولد محمد فضولی
تولد علیشیر نوائی

قرن 15 تا 18
کشف آمریکا، مهاجرت ها به «دنیای نو»، حمل برده های آفریقائی برای کار، تغییر زبان قاره نو به انگلیسی، فرانسه، اسپانیائی و پرتغالی

قرن 16 میلادی
اولین کتاب فارسی به چاپ باسمه ای (در استانبول): زبور به ترجمه داود بن طاووس به خط عبری
تولد شکسپیر
تولد سروانتس

قرن 17 میلادی
اولین کتاب چاپی ارمنی در ایران: کتاب دعا، چاپ کلیسای وانک جلفای اصفهان
داچ (هلندینفوذ ) در جنوب آفریقا، پیدایش زبان آفریقانس
فرانسه زبان بین المللی در اروپا میشود
تولد مولیر

قرن 18 میلادی
گسترش انگلیسی در استرالیا و زلاند نو
اولین کتاب چاپی به ترکی: وانقولو لغتی (استانبول)

قرن 19 میلادی
اولین کتاب های چاپی فارسی در ایران: رساله آبله کوبی (ترجمه از انگلیسی) و رساله جهادیه قائم مقام فراهانی
انگلیسی زبان اصلی در مستعمرات و بسیاری کشور های دیگر میشود
آلمانی زبان بین المللی میشود
در نروژ دو گونه نروژی جایگزین زبان دانمارکی میشود

قرن بیستم تا کنون
نفوذ روسیه و سپس شوروی در آسیای میانه، قفقاز و اروپای شرقی، روسی بخصوص در سرزمین های سابق روسیه و شوروی نخستین زبان خارجی است
انگلیسی اولین زبان بین المللی دنیاست… ادامه خواندن

Reading Persian Classics In Iran

By Abbas Djavadi — “Do you have the original edition of this book?” It’s a question many Iranian booksellers are confronted with as customers seek out some prominent Persian classics. From the 14th-century satirical poet Obeyd Zakani to Forugh Farrokhzad, one of Iran’s most famous 20th-century female poets, hundreds of writers, poets, historians, and thinkers are banned or censored.

“The Sheikh: the devil himself. The Donkey: his son. The devils: his followers. Hypocrisy: What he says about the world. Nonsense: What he says about the world to come.” Those are Zakani’s words from 700 years ago in his “Book of Definitions,” frequently published in his “Collected Works,” which was banned in the Islamic republic.

“Zakani is banned, like dozens of others or individual books by different writers,” says A.T., a retired professor of Persian literature at the University of Tehran. “But the classics that are now banned were so often printed in the past that you can still find copies if the bookseller trusts you.”

There are three methods of censorship in Iran, according to A.T.: “A book or an author is either completely banned, or parts of the book are omitted in new editions, or they replace the omitted pages with new texts that are in line with the regime’s ideology.”
“I Sinned, A Delicious Sin,” a poem by Farrokhzad about her sexual experiences, has disappeared from editions of her selected poetry printed in the Islamic republic.

ادامه خواندن

The Beginning Of Post-Islamism

By Abbas Djavadi — People around the world have been making comparisons between the situations in their countries and those in the Arab lands in revolt. Will Saudi Arabia follow the path of Egypt? Is Azerbaijan like Tunisia?

Such comparisons are often misleading, but we can’t help doing it and sometimes such exercises can produce interesting hypotheses. For instance, looking at the spectrum of the Arab uprisings, I believe that Iran is more like Egypt than like Libya. Maybe.

Egyptians rebelled en masse against the authoritarian and corrupt rule of President Hosni Mubarak. The people wanted to bring an end to a regime that simply did not accept the right of the people to elect and change their government. The uprising came 30 years into Mubarak’s presidency.

Obviously, this has parallels with Iran’s Green Movement, which started in 2009, exactly 30 years after the Islamic Revolution. The masses rose up because they believed their votes had been stolen to allow the regime to continue unchanged. With the supreme leader, the Guardians Council, the Assembly of Experts, the Revolutionary Guards, and the Basij militia, the Iranian regime has developed a well-organized network of suppression to safeguard the survival of the system and to head off any attempt to change it.

Mubarak, of course, justified his authoritarian rule by claiming it ensured stability and prevented Islamists from coming to power and ending the peace with Israel. Iran’s leaders, on the other hand, claim to be ruling in the name of God and the Hidden Imam. Some have recently begun arguing that they don’t need popular support or a mandate. Libya’s Muammar Qaddafi styles himself the leader not only of Libyans, but of the entire Arab world and Africa, and sees no need for elections or a popular mandate.

In both Egypt and Libya, the issue was one person — the leader. The people simply wanted the leader to leave so that the government could be changed and the system reformed. In Iran, although the system is headed by the supreme leader, it does not depend on him. It will not fall apart if that person dies or is removed. It did not collapse when Ayatollah Ruhollah Khomeini died, and it will not collapse if something happens to Supreme Leader Ali Khamenei. The system has reliable mechanisms for replacing the leader and for defending its own choice against dissent.

It is also important to note that Libya is primarily a tribal society and the conflict there has many features of a civil war. In Egypt and Iran, the conflict was between a more or less united nation and a repressive national government. Those two countries have strong national identities and large portions of their societies view themselves primarily as citizens of their country rather than representatives of particular ethnic or religious groups. The Green Movement in Iran has failed so far because, unlike in Egypt, a sufficiently large portion of the population has not yet stood up for change.

Another way in which Iran is more like Egypt than Libya is the lack of violence. Two years ago in Iran and recently in Egypt, people took to the streets peacefully and explicitly rejected violence and weapons. In Iran, leading opposition figures have argued vehemently that their movement can only succeed if it remains steadfastly nonviolent.

One common thread that unites all the Arab uprisings and the Iranian opposition movement is yearning for freedom and an end to corruption. In none of these countries is anyone calling for rule in the name of God or Islam, unlike in Iran 30 years ago. I would cautiously call the coming phase the beginning of post-Islamism. If modern Islamism can be said to have begun with Iran’s 1979 revolution, then perhaps Iran’s failed 2009 uprising will be seen as the precursor of post-Islamism. The Tunisians and Egyptians succeeded where the Iranians failed. But that does not mean that the “new Arab revolutions” will always be limited just to the Arab lands.

Published on RFE/RL’s website, re-issued: Peyvand, Iranian, Eurasia Reviewادامه خواندن

A Turkish Role Model For Iran

By Abbas Djavadi — “It’s so pleasant here in Turkey,” says Kaveh, a 40-year-old Iranian from Tehran who’s visiting Istanbul, just as he has many times over the last 20 years. “You feel free leaving Iran for a week or two.”

I asked Kaveh if he’d noticed any changes over the last eight years since the Justice and Development (AK) party took control of the state. “I see more women in Islamic dress and more alcohol-free restaurants,” he says. “But it doesn’t bother me at all, as long as they don’t force you to think and live the way they think you should.”

And his wife, Shabnam, adds: “I think things are better now in Turkey. After all, we are Muslims, not Westerners.”

For the 75 years since the 1923 founding of the Turkish Republic, Turkey has steadfastly sought closer ties to the Western world while insisting on its “purely Turkish” identity. Part of that strategy involved disconnecting from the centuries-old Ottoman Empire, which was based on oriental and Muslim traditions, although it was fairly tolerant of other ethnic groups in the empire. Turkey joined NATO in 1952 and has been struggling for years to enter the European Union. At the same time, relations with the country’s immediate neighbors — Iran, Syria, Iraq — were on the back burner at the Turkish Foreign Ministry.

Major Player

The AK party — a moderate, reformist party with Islamic roots — “rediscovered” Turkey’s traditional and inclusive Ottoman heritage when it came to power in 2002. Ankara began improving relations with all its neighbors, while simultaneously striving to maintain its good ties with the West. Nonetheless, some in the West interpreted the change as a sign that Turkey is shifting its alliances toward the Islamic world.

Described by “The Economist” as “the most successful Turkish government in decades,” the AK cabinet implemented political and economic reforms to adopt EU standards, although Western governments occasionally criticized these moves as “insufficient.” Moves such as an attempt to lift the head-scarf ban at universities were sharply criticized by the country’s secular opposition as part of a hidden agenda to gradually establish an Islamic state.

“Many Turks don’t understand what it means to live under an extremist, theocratic regime,” says Ahmad, an Iranian journalist who recently fled to Turkey to apply for political asylum in the West. “My fear is that the AK party might be introducing changes that could ultimately lead to a Turkish version of the Iranian regime.”

Another acquaintance, a doctor named Fariborz from the northwestern Iranian city of Tabriz who studies in Ankara, disagrees: “The AK people are Muslims, not Islamist extremists. Yes, they are very partisan in staffing government agencies and other institutions, but nobody has any evidence they are trying to change the whole political system in Turkey.”

Keeping Up With The Neighbors

Rather than seeing Iran as a model for Turkey, Fariborz says the opposite may be true. “Iranians take pride in Turkey’s big economic jump over the last two decades and in its democratic parliamentary system and media freedom. The West may still criticize Turkey for various shortcomings, but for Iranians, this country is just one step short of the West.”

As Ankara has worked to improve relations with Iran, person-to-person bilateral contacts have blossomed in recent years. More than 1 million Iranians now visit Turkey each year, as Turkey is one of the few countries in the world that does not require visas for Iranians. Gonul Bilban, who owns a Turkish travel agency, says: “While the number of tourists from Germany and Russia is relatively declining, Turkish hotels are throwing the red carpet in front of Iranian tourists. For Iranians, a vacation in Turkey is like medicine.”

In addition, tens of thousands of Iranians study at Turkish universities or do business in Turkey.

“Good relations with Turkey are, first and foremost, good for Iranian citizens,” Kaveh told me. “They come and see the beauties of Istanbul and the Mediterranean coast. And they also see the political parties, the elections, the media. Being Muslim doesn’t mean you don’t need freedom.”

A reprint from March 28, 2010

(Published on RFE/RL’s website; reprinted: Peyvand, Spero News, Oasis; in Turkmen: Azat Habar)… ادامه خواندن

جو مسموم قوم گرائی و ناسیونالیسم در قیرغیزستان

عباس جوادی — در شهر اوش، دومین شهر بزرگ قیرغیزستان، خانه های ویران شده و سوخته شهروندان اوزبک تبار فورا بچشم میخورد. طبق آمار رسمی در اوش و دیگر شهر های جنوب قیرغیزستان تقریبا دو هزار خانه ویران شده. اکثریت این خانه ها متعلق به مردم اوزبک تبار است. در بعضی از موارد با کمک سازمانهای خارجی، تلاش برای باز ساخت خانه ها شروع شده. سرنوشت خا نه های دیگر هنوز معلوم نیست. همه چیز دهم و یازدهم ماه زوئن امسال اتفاق افتاد

اکثر اوزبک تبارانی که ما با آنها صحبت کردیم گفتند حمله ها سازمان یافته بودند. دو مسئول سازمان ملل در شهر هم به من گفتند که اکثر حمله ها در سه موج متوالی ودر فاصله بسیار کوتاهی اتفاق افتاد. اول یک گروه با ماشین حمله کرده مردم محله های اوزبک نشین را به گلوله بستند. بعد گروهی دیگر باز با ماشین هجوم آورده خانه ها را غارت کرد و بعضی ها را گروگان گرفت و برد. و بالاخره گروه سوم با مواد منفجری که به شیشه های پلاستیکی پر کرده بودند خانه ها را آتش زدند. هنوز کسی نمیداند و یا نمیتواند دقیقا ثابت کند که این گروه های مهاجم کی بودند و از کجا آمده بودند

تقریبا چهار صد نفر در عرض دو سه روز کشنه شدند و چهار صد هزار نفر بیخانمان. اکثریت بزرگ آنها هم اوزبک تبار بودند. حالا که اوضاع در شهر و مناطق دیگر اوزبک نشین کشور ناآرام شده و هنوز هم نا آرام است هر کسی پولی و یا خویش و تباری در خارج، مثلا در روسیه، داشته باشد از قیرغیزستان میرود. شهر از نخبه ها و نیروی کاری اش تخلیه میشود.

اکثر اوزبک تبارانی که ما با آنها به گفتگو نشستیم میگفتند که افراد مهاجم از محله خود آنها نبودند. از جای دیگری آمده بودند و بعد از شبیخون ها فورا ناپدید شدند. هنوز کمیسیون رسمی حکومت نتوانسته هویت افراد و گروه های مهاجم را معین کند. با وجود این، کینه و سوء ظن اوزبک تباران نسبت به اکثریت قومی قیرغیز ها به اوج خود رسیده. شاید در میان حکومتی های سابق و یا حتی کنونی کشور بعضی ها اختلافات قومی را تحریک کرده و یا با پول و اسلحه تامین نموده اند. شاید، بعضی ها دولتهای خارجی را متهم میکنند که بگفته آنها میخواهند حکومت قیرغیزستان را تضعیف کنند  اما اینجا هم هیچ دلیلی نیست. آنچه که روشن است اینکه حکومت مرکزی از این حوادث بسیار متاثر و نگران است اما قدرتش محدود است و حر فش در میان ناسیونالیست های قیرغیزحکومت محلی تاثیر چندانی ندارد. شاید نود و نه در صد قیرغیز ها نه در این خشونت ها دست داشتند و نه خصومتی با اقلیت اوزبک تبار کشورشان دارند. قیرغیز ها آدمان معتدل و خوش رفتاری هستند. اما محیط طوری شده که چندان کسی از میان آنها به روشنی و با صدای بلند ترور و وحشتی را که نسبت به هموطنان اوزبک تبار خود شده محکوم نمیکند و خواهان بازداشت و محاکمه هر چه زودتر مهاجمان نمیشوند.

هر بار سخن از ترور و خشونت های سه ماه پیش بمیان میاید بسیاری از قیرغیز ها اینرا بگردن «نیرو های خارجی» ویا رژیم سابق که در ماه آوریل سرنگون شد و یا اسلامیست ها و باند های قاچاق مواد مخدر میاندازند. آنها، هم مهاجمان و هم قربانیان را از هر دو قوم قیرغیز و اوزبک توصیف میکنند. این، تا حد کمی شاید هم درست است اما هیچ کسی در واقع شکی ندارد که هدف اصلی تهاجم و ترور اوزبکها بودند و با این توطئه شاید هم هدفی داشتند که چندان هم به اوزبک تباران مربوط نمیشود اما کسی نمیخواهد اینرا آشکارا اعتراف کند. غرور ملی آنها ظاهرا اجازه این کار را نمیدهد

کار دیگری که قیرغیز های ناسیونالیست میکنند اینکه هر وقت بحث ترور و خشونت ماه زوئن پیش میاید، بجای آنکه آنرا بدون «ولی و اما» محکوم و طرد کنند میگویند که اوزبک ها هم با خواستهای ملی و قومی «افراطی» از قبیل خود مختاری جنوب قیرغیزستان و رسمیت زبان اوزبکی بعنوان سومین زبان دولتی (بعد از قیرغیزی و روسی) زمینه ساز این خشونت شدند. قیرغیز ها از اینکه مردم و مطبوعات جهان در ماه زوئن گذشته «طرف اوزبکها را گرفتند» ناراحتند. بسختی میتوان به قیرغیز هائی برخورد که آماده عذر خواهی از هموطنان اوزبک خود باشند

در میان اوزبکها هم تحریک انجام گرفته. بیست سال پیش هنگام فروپاشی شوروی بعضی گروه های قوم گرای اوزبک مردم خود را در جنوب قیرغیزستان به رویاروئی با حکومت نوپای بیشکک و اعلام حود مختاری و حتی جدائی از قیرغیرستان تحریک کردند که در نتیجه خشونت و کشتار شدیدی رخ داد. اما این بار بحث جدائی و حتی خود مختاری نبود. یک بیزنس من پولدار اوزبک از شهر جلال آباد ظاهرا برای حفظ قدرت و نفوذ خود در زمان تحولات حکومتی آوریل گذشته خواستار «حقوق ملی» اوزبکها از جمله رسمی شدن زبان اوزبکی شده بود. تا این اواخر در قیرغیزستان دویست مدرسه، چندین دوجین روزنامه و پنج – شش رادیو و تلویزیون اوزبک زبان وجود داشت. ظاهرا آنها هنوز هم هستند اما بسیاری از آنها پس از خشونتهای سه ماه پیش عملا موقوف شده و یا بدست قیرغیز ها افتاده اند.

جالب اینکه حکومت جمهوری همسایه اوزبکستان به رهبری اسلام کریموف به هیچ صورت از اغتشاشات ضد قیرغیزی در جنوب قیرغیزستان حمایت نکرد و حدود پنجاه هزار پناهجوی اوزبک تبار قیرغیزستان را که از ترس کشتار به اوزبکستان همسایه فرار کرده بودند به قیرغیزستان پس فرستاد. حکومت بیشکک از این بابت منت دار آقای کریموف است

مثل اکثریت قیرغیز ها، اکثریت قریب باتفاق اوزبک تباران قیرغیزستان هم نه دستی در این اغتشاشت داشت و نه منفعتی و نه حتی اطلاعی. آنها ظاهرا فقط قربانی توطئه هائی شدند که خارج از دانش و خواست آنها طرح ریزی شده بود.

احساسی که از ماه زوئن باین طرف بین اوزبک تبار ها تقویت یافته اینست که قیرغیزستان و دولت آن مایل به تامین حقوق برابر به آنها، حفظ امنیت و رفاه و فرهنگشان نیست و فقط از منافع قیرغیز تبار های کشور دفاع میکند. بسیاری ازقیرغیز ها هم تصور میکنند که اوزبک تبار ها بالاخره «خودی» نیستند و باید از نظر اقتصادی، سیاسی، اداری و  فرهنگی تابع آنها و حاکمیتشان باشند تا وحدت و تمامیت کشور تامین شود

اما بهر حال نتیجه اینست که بعد از سه ماه که از خشونتها گذشته، خصومت، سوء ظن و سردی بین دو قوم کشور از بین نرفته و بسیاری از ناظران و کارشناسان محلی نگرانند که این خشونتها ممکن است بزودی از سر گرفته شوند. کافی است کسانی که طرح خشونتهای سه ماه پیش را ریخته و آنرا اجرا کرده بودند بخواهند با تهاجم دیگری این کشور و دولت کوچک و ضعیف را بیشتر از این هم به ورطه اختلافات و جنگ داخلی بکشانند.

به روز رسانی در دهم ژوئن 2014: امروز چهارمین سالگرد تنش های خونین در شهر اوش (جنوب قیرغیزستان) بین قیرغیز ها و اوزبک تبار ها ست که منتج به مرگ بیش از چهار صد نفر از هردو طرف شد. وضع کلی حالا آرام است. کسانی که بیخانمان شده اند از طرف دولت مورد حمایت قرار گرفته اند. اما بیکاری و کوچ به روسیه برای کار همچنان ادامه دارد.

ادامه خواندن

یکشنبه ای دلپذیر در پایتخت قیرغیزستان

عباس جوادی — نگوئید به ایران چه ربطی دارد. خیلی ربط دارد و در این باره با اجازه بازهم صحبت خواهم کرد.

ماه سپتامبر هوا در بیشکک، پایتخت قیرغیزستان از تب و تاب تابستان افتاده و معتدل تر شده. یک روز یکشنبه است و هوا آفتابی و دلپذیر. بیشکک شهر سرسبزی است با ده ها پارک. هر جا که ممکن است درخت کاشته اند.

در پارک های شهر و محلات بیرون مردم گروه گروه گردش و تفریح میکنند. پدران و مادران با فرزندان خردسالشان، گروه های دختر و پسرو، اینجا و آنجا، عاشقان جوان دبیرستانی. در گوشه دیگری جوانتر ها در عین صحبت و تفریح با پیاله ای چائی سبز و «سمبوسه» به ریش سفید ها ادای عزت و احترام میکنند.… ادامه خواندن

Turkey At A Crossroads

By Abbas Djavadi — As Turkey heads toward a historic referendum on September 12 on proposed changes to its constitution, two opposing pictures of the country are emerging. One is of a country capable of peaceful progress and reform; the other is of one beset by endless, destructive internal divisions.

Turkey has been one of the success stories of the last decade, particularly since the ruling Justice and Development (AK) party came to power eight years ago. It is now one of the top-10 fastest-growing economies in the world, with a stable currency and consistently rising GDP, foreign investment, and exports. A NATO member since 1952, Turkey remains a candidate for possible European Union membership, despite the bloc’s “expansion fatigue” and a growing indifference toward Brussels among many Turks.

Ankara has also improved relations with its neighbors and has evolved into an important regional power.

However, Turkey has a big Kurdish problem. Ethnic Kurds compose a large majority in the country, and, despite repeated government promises in recent years, their basic individual and group rights are far from secure. For more than three decades, the Kurdistan Workers’ Party (PKK) has been waging a bloody war against Turkish troops seeking either broad autonomy or independence. More than 30,000 people have been killed in the violence.

The government, the military, and public opinion reject negotiating with the PKK, but they also remain deaf to calls by moderate Kurds and Turks (as well as the EU) to ensure the basic rights of the Kurdish community.

AK In Driver’s Seat

Another serious obstacle to Turkey’s further development is the deep social division that emerged after the AK party won an absolute majority in elections in 2003 and 2007. These triumphs enabled the party to create a government on its own, without building a coalition or any consensus with other political parties.

This position has enabled the party to implement sweeping reforms over the last eight years that previous coalition governments had been unwilling or unable to advance. But it has also created strong resentment within the state bureaucracy and the army, which had de facto ruled the country for decades. The suspect that the AK party, because of its Islamist history, is gradually diverting Turkey from its secular, democratic path — a charge the AK party vehemently rejects.

Although the last eights years has generally been a sustained period of economic and political success for Turkey, they have also been a time of struggle between these forces, a struggle that seems more like a fight for survival than ordinary parliamentary competition. At one point, the courts attempted unsuccessfully to ban the AK party and its leaders from the government, and the military has allegedly attempted to overthrow the government. At the same time, the government and its sharp-tongued leader, Prime Minister Recep Tayyip Erdogan, have steadfastly refused to try to build cooperation with the opposition. Both sides have adopted undiplomatic (to say the least) rhetorical styles in relation to one another and political dialogue is at a standstill.

Continuing Risk

On September 12 — coincidentally, 30 years to the day since the 1980 military coup that introduced the country’s highly undemocratic constitution — Turks will go to the polls in a referendum on amending that document. The proposed changes are aimed at reducing the influence of the military in politics and the judicial system and boosting European-style social and family rights. The government is urging voters to adopt the changes, while the opposition rejects them, saying they would increase government control over the judiciary and weaken the system of checks and balances.

Undoubtedly, the 1980 constitution needs to be amended. It no longer suits the stronger, more democratic Turkey of the 21st century. But can the politically deadlocked country move in this direction without resorting to violence or illegal measures? If it cannot find a process of compromise and consensus, much of the progress of recent years could be in danger.

Published on: RFE/RL’s website; quoted/linked to: AlaTurkaادامه خواندن

ایران بین دو مدل افغانستان و ترکیه

عباس جوادی — هفته گذشته 350 نفر از اعضای «شورای علمای افغانستان» بعد از جلسه ای در کابل خواستار «اجرای حدود و قوانین شرعی» در افغانستان شدند. بنظر آنها، بخاطر افزایش بی امنیتی و فساد در کشور «بهترین راه تامین امنیت» اجرای قوانین سخت شریعت از جمله قطع دست متهمین به دزدی و یا سنگسار متهمین به زناست. این در شرایطی است که حکومت حامد کرزای با کمک مالی و نظامی و انسانی خارجی میخواهد با دفع خطر شورشیان طالبان و دیگر بنیادگرایان اسلامگرا صلح و امنیت را در کشور برقرار کند.

اما طالبان و هم پیمانان آنها که با وجود حکومت کابل و نیروهای خارجی عرصه را بر مردم عادی تنگ کرده اند در هرجائی که میتوانند مشغول کشتار و اجرای «قانون شریعت» خودشان هستند. چند روز پیش در دهکده ای در ولایت قندوز که تحت کنترل طالبان است، زوجی به اتهام زنا سنگسار شد.  میتوان تصور کرد که اگر جامعه بین المللی، افغانستان و مردم آنرا ترک کرده، کاملا به حال خود بگذارد (که احتمالا این کار را هم خواهد کرد) چه بر سر مردم افغانستان خواهد آمد که بعد از اینهمه جنگ و کشتار و حکمرانی عهد حجر طالبان، آرزومند و شایسته یک زندگی آرام در امنیت،، صلح و آزادی نسبی است. این، وضع همسایه شرقی ماست.

حالا هم نگاهی به مطلبی بیاندازیم که یک توریست خارجی به تازگی از استانبول نوشته، آنهم در ماه روزه و رمضان، آنهم در شرایطی که بعضی ها چه در خود ترکیه و چه بیرون از آن، نگران اند که دولت رجب طیب اردوغان و حزب اسلام گرای او که نزدیک به هشت سال است تنها حزب حاکم ترکیه است «نقشه پنهانی» برای اسلامی کردن ترکیه و اجرای قوانین شریعت دارد. توریست خارجی مینویسد (خلاصه): «بیش از 90 در صد مردم استانبول مسلمانند. خیلی ها روزه دارند و رستورانها مثل روزهای قبل از رمضان پر نیست. مساجد پر از مردمی است که برای نماز میایند. اما همه روزه نمیگیرند و یا نماز نمیخوانند. رستورانها تمام روز باز است. کوچه، صحنه همزیستی خانم های با حجاب و بدون پوشش اسلامی است. در یک قهوه خانه به گارسون قلیان تعارف کردم. تشکر کرد و گفت روزه است و باید تا افطار صبر کند. خرید برای افطار دکان ها را پر میکند. بعضی ها برای افطار به خانه میشتابند و دیگران با چیز مختصری در بیرون افطار میکنند و بعد به خانه میروند. بعد از افطار شهر زنده تر و شاداب تر است. تئاتر های خیابانی، خیمه شب بازی، کنسرت های عمومی و رقص های محلی تصویر شهر را رنگین تر میکند.» اینهم از همسایه غربی ما

نمونه اول، افغانستان (نه حکومتش که میخواهد با کمک خارجی از شر طالبان و تروریست ها خلاص شود، بلکه افغانستانی که طالبان میخواهند دوباره ایجاد کنند، همانطوریکه قبلا ایجاد کرده بودند) مثال های دیگری هم هست از قبیل عربستان سعودی و سودان که قوانین شرعی را(حد اقل آنچه را که آنها از شریعت درک کرده اند)  پایه حکومتداری، روابط اجتماعی و قانونگزاری در امور مختلف از قبیل وراثت و محاکم و جزا قرار داده اند

مدل دوم، ترکیه،  مانند مالزی و لبنان در برگیرنده آن دسته از کشور های مسلمان است که میخواهند با وجود احترام به دین و شریعت، حکومتداری و روابط اجتماعی و یا حقوق و تکالیف شهروندان را نه بر پایه احکام و اصول الهی و شرعی، به تفسیر حکام، بلکه مبتنی بر اراده و انتخاب آزاد و قابل اصلاح و تغییر خود شهروندان معین کنند

به این کشور ها نگاهی بکنید. پیشرفت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آنها هم متناسب با جایگاه هر کدام در این طبفه بندی است

میان این د و مدل، ایران در کجاست — ویا: بهتر میبود کجا قرار میگرفت؟

ادامه خواندن

After Green Movement, Iran’s Conservative Factions Turn On Each Other

By Abbas Djavadi — Last year’s crackdown on Iran’s opposition Green Movement united the various factions of the country’s ruling establishment. Recently, however, there are signs of conflict among these competing groups, and Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei seems to be having trouble balancing among them while simultaneously favoring President Mahmud Ahmadinejad’s “militaristic-messianic” faction.

Just last week, pro-Ahmadinejad lawmakers asked the justice authority to investigate remarks by two leading conservative members of parliament from the so-called pro-justice faction headed by Ahmad Tavakkoli. The deputies reportedly sharply criticized Ahmadinejad and his supporters for “distancing themselves from the clerics” and acting like “a terrorist group.”

This development comes on top of the long-running conflict between Ahmadinejad’s government and the parliament, or Majlis. Parliament is largely controlled by the so-called principlist faction, headed by speaker Ali Larijani. This conflict has de facto paralyzed cooperation between the executive and legislative branches. The government does not send its decisions to lawmakers for their confirmation, and it routinely fails to implement laws adopted by parliament.

Yet another faction — the so-called pragmatists led by former Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) commander Mohsen Rezai (who ran against Ahmadinejad in last year’s disputed election) — has also been openly critical of the current government.

“All these factions are united in obeying the supreme leader — in foreign policy, the nuclear program, cracking down on the opposition, justice, security issues, and media censorship,” says Majid Mohammadi, an analyst for RFE/RL’s Radio Farda. “However, they differ — in some cases sharply — on social and economic issues such as government subsidies and the strictness of hijab,” the Islamic veil for women.

“In fact,” Mohammadi adds, “they fight about who runs the country, its oil money and its huge security apparatus, both currently controlled by Ahmadinejad and his supporters.”

Nima R. is a professor and political scientist at Tehran University who was forced to retire last year because of his political views. He says now that the Greens have been “successfully suppressed,” the insider clans have turned on Ahmadinejad’s faction, “which controls both the money and the security forces.”

The Leader’s Tenuous Supremacy

None of these factions derives its legitimacy or influence from popular support. They compete for Khamenei’s favor. Despite his clear preference for Ahmadinejad, Khamenei has tried to maintain a balance among all these competing interests.

During the dispute over last year’s election and in the conflict between the Majlis and the government, the supreme leader has supported Ahmadinejad, but he fell short of giving the president his complete backing in some other, less visible instances.

Some analysts believe, however, that Khamenei may have felt forced to endorse Ahmadinejad in last year’s election because of the growing power of the IRGC. Any further consolidation of the power of Ahmadinejad’s faction could diminish both the supreme leader’s supremacy and the influence of the traditional clerics.

“The supreme leader is trying to preserve his own leadership and keep the initiative,” Nima R says. “Other groups are concerned that Iran is approaching a point where Ahmadinejad and his security forces — both the IRGC and the Basij militias, who now control the country’s economy — will make the supreme leader a puppet following their dictates.”

Many Iranians who consider themselves religious and conservative believe that Ahmadinejad has adopted a secular and confrontational (even, aggressive) course targeting not only reformists and regime opponents, but many traditional clerics and middle-class groups that have long formed the power base of the Islamic republic.

A member of the principlist faction wrote recently: “One of Mr. Ahmadinejad’s supporters said to me: ‘Since you have good relations with the grandpas and old men of the principlist group, tell them that their time expired years ago.”

Nina R. notes that the “extremely conservative” clergy remains influential, especially in the judiciary. “But with each further step consolidating the power of Ahmadinejad and the Revolutionary Guards, the mullahs fear they will be completely sidelined.”

Both Nina R. and Mohammadi agree that a military attack against Iran would serve — at least temporarily — to again unite these competing factions. “A military attack would also rally considerable parts of the population to support the defense of Iran’s sovereignty — that is, to support Ahmadinejad and the Revolutionary Guards,” Nina R. says. “This is why the Ahmadinejad government is so persistent in its confrontational, anti-Western course.”

Published: RFE/RL’s website; republished: Eurasia Review, Peyvand, Global Security, Planet Iran, Freedom Messenger, KSRI, Quoted/linked to: Project for Middle East Democracyادامه خواندن

Iranian Small Business Squeezed By Ahmadinejad’s Policies

By Abbas Djavadi — Even as the latest UN, U.S., and European Union sanctions against Iran create new hardships for the country’s economy, most Iranians outside the government seem to place the blame for the situation on President Mahmud Ahmadinejad’s uncompromising policies. At the same time, officials are trying mightily to ignore or downplay the effects of the sanctions.

Earlier, Tehran focused on demonizing the United States for isolating Iran. In recent weeks, however, Ahmadinejad’s government has added the European Union and, now, Russia to its enemies’ list, after the EU approved a new round of sanctions and Russia (and China) joined with other UN Security Council members in approving a fourth resolution of UN restrictions.

Nonetheless, Ahmadinejad and his government have been loudly stressing that the sanctions will have only a minimal effect on Iran’s economy. Ahmadinejad said in a recent speech that ties with the EU comprise just $24 billion of Iran’s “$900 billion economy.” “Maybe the Iranian nation will someday celebrate the introduction of these sanctions,” he asserted, “because we will make our economy a strong, global power completely independent of imports.”

“Nobody takes him seriously,” says Hossein, a trader in Tehran’s Grand Bazaar, when I ask him about Ahmadinejad’s statements. “You just wonder what kind of logic he and his supporters are using. It is exactly such baseless and aggressive statements that have triggered more and more sanctions against our economy.”

“Two years ago people were saying the West should treat us like a strong regional power with equal rights,” Hossein continues. “Then [U.S. President Barack] Obama tried to reach out to Ahmadinejad, but ‘the professor’ kept rejecting him and making all those stupid, aggressive statements. Now you tell me who is to blame…. I haven’t heard any other opinions in the bazaar.”
Squeezed Out By The Guards

A month ago, the Grand Bazaar was the scene of a strike to protest a proposed new income tax on traders. That action forced the government to back down for now, but Hamid, another trader there, says that in the ensuing weeks “things have gotten even worse.”

“A month ago, I also pulled down the shutters on my shop,” Hamid says, “but now I’m still sitting and watching what happens. The bazaar is open now, but business is as bad as if we were still closed.”

The strike in Tehran and other major cities coincided with the adoption of new sanctions by the UN, the United States, and the EU. Although the planned tax hike on traders was the formal reason for the protest, Hamid says it was really rooted in the perception that private business in Iran — where the economy is dominated by the state sector and by businesses tied to the Islamic Revolutionary Guards Corps (IRGC) — is undergoing hard times, “maybe regardless of sanctions.”

“Some small and medium-sized businesses are doing OK as long as they don’t come into the radius of the government’s attention as a possible source of new revenues. If you grow, though, they come and take you over using dozens of pretexts. I know one firm that produces spare parts for machinery. As soon as the owner’s income reached $400,000 a year, an IRGC front company forced him to sell it to them.”

Domestic businesses have also been hit hard by cheap imports from China. “Even our honey is ‘made in China,'” Hossein tells me. “Two hundred fifty grams of Chinese honey costs $5, while high-quality Iranian honey costs $20. Who is going to buy the Iranian honey? So they gradually close down their businesses, as was the case with a sugar factory in Hafttappeh.”

The shutdown of trade with the West can only make this situation worse. The government monopolizes big business like the energy sector and continues to gobble up any bits of the private sector that begin to show a profit.

“Maybe we need an Obama here in Iran,” Hossein concludes ruefully. “We tried and failed a year ago [in the disputed June 2009 presidential election]. God is great, but I don’t know how long the government will keep playing this thing out, or how long the people will tolerate it.”

Published on RFE/RL’s website; reissued: Peyvand, Iran Focus, Iran Press Newsادامه خواندن

Iran’s Ethnic Azeris And The Language Question

By Abbas Djavadi — Call it discrimination or even chauvinism: Millions of Iran’s ethnic Azeris have no right of education in their mother tongue. But, surprisingly, it appears the majority of them don’t care much about this inequality.

Over the last two months, I have interviewed more than 80 people, mostly from Tabriz, Ardabil, Khoy, and Tehran. The people I spoke to worked in bazaars or as nurses, as government employees and housewives, computer traders, lawyers, students, medical doctors, and laborers. But I found only five who said they were very interested in seeing education in Azeri Turkish in Iranian Azeri schools.

Most of the others were uninterested and didn’t view it as a priority. Some supported the idea in principle but said that it could lead to elevated social tensions. Some suggested Azeri Turkish could be offered as an optional course of two or so hours per week, although they suspected most parents wouldn’t send their kids to those courses for fear it would weaken their acquisition of Persian. A smaller group even opposed the idea outright.

ادامه خواندن

The Middle East Is Watching Iran’s Nuclear Program

By Abbas Djavadi — Will Iran’s uranium-enrichment work, which has provoked much alarm that Tehran could be seeking to build nuclear weapons, trigger a nuclear-arms race in the Middle East?

So far, the answer is no. Since 2005, more than a dozen countries in the region have announced new or renewed interest in building nuclear power plants for civilian use. But no serious voices in Cairo, Ankara, Riyadh, or other capitals have been urging the development of nuclear weapons as a way to counter the possibility of a nuclear-armed Iran.

Turkey, Egypt, and the members of the Gulf Cooperation Council (the GCC comprises Saudi Arabia and the Persian Gulf emirates) are among those considered desirous of civilian nuclear energy. Experts and politicians in these countries have argued that they need to diversify their sources of energy, in part to increase electricity production or run seawater desalination plants. Other countries lack either the technological and human infrastructure for such an undertaking or are too instable domestically to consider it.

But for many in the countries that are pushing toward nuclear technology, the quest has become a matter of national pride, a way of boosting the political prestige and influence of a country and its leadership. In the case of the GCC countries, their oil wealth bolsters the argument that what they are really after is political capital. In Egypt, the proposed nuclear project has become a major subject on the domestic political agenda of Gamal Mubarak, who reportedly seeks to succeed his father as president.

ادامه خواندن

A Trial In Tehran: Their Only ‘Crime’ — Their Faith

By Abbas Djavadi — Of the hundreds of political prisoners in Iranian jails, there is one group, probably the only one, who have been tried and imprisoned not for attending demonstrations and not for writing and speaking publicly against the government, but simply for being members of a persecuted faith: the Baha’is.

On April 12, seven prominent members of Iran’s Baha’i community are going to face their third court hearing in Tehran since they were arrested two years ago.

In March 2008, Mahvash Sabet, one of the seven, received a phone call from the northeastern city of Mashhad. Ostensibly, the Ministry of Intelligence wanted to “clarify a minor issue” with her “related to the burial of a person in the Baha’i cemetery” of that city.

She travelled from her home in Tehran to Mashhad, where she was arrested. Two months later, the other six were arrested in the early morning hours of the same day in their homes in Tehran.

All seven have been trying to inspire and help the Iranian Baha’i community of some 300,000 people since most of that community’s leaders were arrested and executed following the founding of the Islamic republic in 1979. All Baha’i religious institutions were then banned.

In a first wave of persecution in August 1980, just a few months after the Islamic Revolution, all nine members of the National Spiritual Assembly of Iran’s Baha’is were abducted and disappeared without a trace. The Baha’i community has no doubt that they were all killed.

After the harsh repression, the Baha’i community abolished its leadership structures in Iran. An informal group called “The Friends of Iran” administered the basic services of the community, such as education, weddings, divorces, funeral services, and similar issues. Sabet and her six co-believers were active on behalf of the Baha’i community until they were arrested two years ago.

The Baha’i faith — which was founded in 1863 in Iran and then spread to other countries — is considered heresy by the Islamic republic. Followers of the faith have faced persecution since its founding. But the waves of persecution have dramatically intensified in the last 31 years. Baha’is are barred from higher education, government employment, or travelling abroad.

Labels As Charges

Political prisoners in Iran are rarely officially charged with what they have really done. The Iranian prosecutor’s office has never had any difficulty in finding “legal” labels to justify persecuting or eliminating anybody the regime perceived as an “enemy.” First they arrest those “enemies,” and later they find the label.

Those who wrote articles in newspapers or spoke against the government were charged with “acting against Iran’s national security.” Those who demonstrated to protest last June’s disputed presidential election were accused of “waging war against God,” and those who spoke to international media about the repression were arrested for “collaboration with foreign countries” or “espionage.”

The members of the Baha’i faith were never officially charged with being Baha’is. As a matter of religious principle, Baha’is refrain from active politics. Still, two years ago, after security forces arrested the seven Baha’i community leaders, they charged them with ‘”espionage, propaganda against the Islamic system, the establishment of an illegal organization, cooperation with Israel, and acting against Iran’s national security.”

“All absurd charges,” says Kit Bigelow of the U.S. Baha’i community. “Their only ‘crime’ is to be believers of a faith that is being persecuted by the Iranian government.”

For two years, the seven Baha’i leaders have been kept in prison, partly in solitary confinement, and most of the time without any contact with the outside world, including their spouses and children. Their principal lawyer, Nobel Peace Prize laureate Shirin Ebadi, left Iran after the June 2009 presidential election, fearing for her own safety. Now they are represented by two other attorneys of Ebadi’s law firm.

“It’s not about having good lawyers — that we have, or even good laws — that we don’t,” says Ahmad T., a Tehran-based lawyer. “The point is that they just want to wipe out the Baha’i faith from the Iranian society, since they think it came after Islam and it’s heresy.”

Asked if the seven Baha’i leaders could be executed, Ahmad T. says: “We are going through a period of ruthless oppression. So, yes, some may end up with death sentences and others with different prison terms. But international awareness and pressure could ease the risk.”

(Published on: RFE/RL’s website; republished: Planet Iran, Peyvand, Eurasia Review, Medya News; quoted/linked: Baha’i Faith, Silo Breaker, USA Today, Only Democracy For Iran)… ادامه خواندن

With Disappearing Subsidies, Iran’s Annual Inflation Rises To 50%

By Abbas Djavadi, Arash Hassan Nia — A recent pronouncement by Iran’s supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, appears to have settled a long-standing row between President Mahmud Ahmadinejad’s government and parliament on how to reduce and gradually eliminate government subsidies of basic goods and services.

From gasoline and electricity to sugar and flour, total annual government subsidies amount to $90 billion to $100 billion, or around one-quarter of the $368 billion state budget for the Iranian calendar year 1389 that started on March 21.

Both the government and parliament agree the subsidies have to be gradually eliminated. The battle has been fought on how fast the cuts should be implemented. While Ahmadinejad had advocated a $40 billion cut in the first year, the parliament rejected the government’s “excessive plan” and reduced it to $20 billion for this year.

Khamenei instructed both parties to honor the legislators’ decision of $20 billion while “also respecting the government’s concerns in carrying out the plan.” That was widely understood and interpreted as approval of parliament’s plan.… ادامه خواندن

Fundamentalist Calls To Ignore Norouz Go Unheard In Iran, Afghanistan

By Abbas Djavadi — Maryam had invited her two daughters and their husbands and grandchildren for Norouz, the New Year’s feast, to her home in western Tehran when I called her on Saturday. It was after 9:02 p.m. when “tahvil,” the change from the old to the new year, 1389 after Iranian calendar, was celebrated at Maryam’s apartment, as it was in hundreds of thousands of other households in Iran and other countries. She had prepared a beautiful Haft Seen, the Norouz table, and cooked delicious Iranian food. The television was on to follow the announcement of the “tahvil,” after which everyone congratulated each other and the children received their New Year’s presents. Then they put on CDs to hear good, entertaining music — something happier than what they always hear from local radio and television.

Every year on the eve of the first day of spring, millions of people in Iran, Afghanistan, the Caucasus, Central Asia, and parts of Iraq, Turkey, Pakistan, and India celebrate the beginning of a New Year, rendered as Nowruz, in Persian: “New Day.” Others call it Navruz, Nevroz, Nevruz, or Norouz. It is a time of new beginning, peace, joy, and family — very similar to Christmas and New Year’s in much of the Western world. Celebrated since the sixth century BC, it has become an integral part of numerous peoples’ culture and tradition. Last February, the United Nations’ General Assembly recognized the “International Day of Nowruz, a spring festival of Persian origin.”… ادامه خواندن

A Turkish Role Model For Iran

By Abbas Djavadi — “It’s so pleasant here in Turkey,” says Kaveh, a 40-year-old Iranian from Tehran who’s visiting Istanbul, just as he has many times over the last 20 years. “You feel free leaving Iran for a week or two.”

I asked Kaveh if he’d noticed any changes over the last eight years since the Justice and Development (AK) party took control of the state. “I see more women in Islamic dress and more alcohol-free restaurants,” he says. “But it doesn’t bother me at all, as long as they don’t force you to think and live the way they think you should.”

And his wife, Shabnam, adds: “I think things are better now in Turkey. After all, we are Muslims, not Westerners.”

For the 75 years since the 1923 founding of the Turkish Republic, Turkey has steadfastly sought closer ties to the Western world while insisting on its “purely Turkish” identity. Part of that strategy involved disconnecting from the centuries-old Ottoman Empire, which was based on oriental and Muslim traditions, although it was fairly tolerant of other ethnic groups in the empire. Turkey joined NATO in 1952 and has been struggling for years to enter the European Union. At the same time, relations with the country’s immediate neighbors — Iran, Syria, Iraq — were on the back burner at the Turkish Foreign Ministry.

Major Player

The AK party — a moderate, reformist party with Islamic roots — “rediscovered” Turkey’s traditional and inclusive Ottoman heritage when it came to power in 2002. Ankara began improving relations with all its neighbors, while simultaneously striving to maintain its good ties with the West. Nonetheless, some in the West interpreted the change as a sign that Turkey is shifting its alliances toward the Islamic world.

Described by “The Economist” as “the most successful Turkish government in decades,” the AK cabinet implemented political and economic reforms to adopt EU standards, although Western governments occasionally criticized these moves as “insufficient.” Moves such as an attempt to lift the head-scarf ban at universities were sharply criticized by the country’s secular opposition as part of a hidden agenda to gradually establish an Islamic state.

“Many Turks don’t understand what it means to live under an extremist, theocratic regime,” says Ahmad, an Iranian journalist who recently fled to Turkey to apply for political asylum in the West. “My fear is that the AK party might be introducing changes that could ultimately lead to a Turkish version of the Iranian regime.”

Another acquaintance, a doctor named Fariborz from the northwestern Iranian city of Tabriz who studies in Ankara, disagrees: “The AK people are Muslims, not Islamist extremists. Yes, they are very partisan in staffing government agencies and other institutions, but nobody has any evidence they are trying to change the whole political system in Turkey.”

Keeping Up With The Neighbors

Rather than seeing Iran as a model for Turkey, Fariborz says the opposite may be true. “Iranians take pride in Turkey’s big economic jump over the last two decades and in its democratic parliamentary system and media freedom. The West may still criticize Turkey for various shortcomings, but for Iranians, this country is just one step short of the West.”

As Ankara has worked to improve relations with Iran, person-to-person bilateral contacts have blossomed in recent years. More than 1 million Iranians now visit Turkey each year, as Turkey is one of the few countries in the world that does not require visas for Iranians. Gonul Bilban, who owns a Turkish travel agency, says: “While the number of tourists from Germany and Russia is relatively declining, Turkish hotels are throwing the red carpet in front of Iranian tourists. For Iranians, a vacation in Turkey is like medicine.”

In addition, tens of thousands of Iranians study at Turkish universities or do business in Turkey.

“Good relations with Turkey are, first and foremost, good for Iranian citizens,” Kaveh told me. “They come and see the beauties of Istanbul and the Mediterranean coast. And they also see the political parties, the elections, the media. Being Muslim doesn’t mean you don’t need freedom.”

A reprint from March 28, 2010

(Originally published on RFE/RL’s website)ادامه خواندن

Whoever Is “Waging War Against God” In Iran

By Abbas Djavadi — How did Mohammad Amin Valian, a 20-year-old student from Damghan, land in the Islamic Revolutionary Guard Corps’ (IRGC) infamous Special Detention Center No. 209 of Tehran’s Evin Prison?

Valian comes from a religious family and is a member of his university’s reformist Islamic Students’ Association. In late December, on the Ashura remembrance day, he heeded a call by the opposition to go into the streets and join the city’s Green Movement supporters chanting “Death to the dictator!”

Ashura evolved into a broad show of power by the opposition, which has been demonstrating sporadically since the disputed June 2009 presidential election. On that day, hundreds of thousands took to the streets in Tehran and other cities. The IRGC and the Basij militia attacked the crowds and beat and dispersed demonstrators. About 10 were killed and a few hundred were arrested.

Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei reacted in panic and gave his final (although still implicit) approval for the authorities to suppress any individual or group opposition “to protect the Islamic system.” His executors in government and the security forces were more direct in restating the supreme leader’s message: Anybody opposing the leader or the government is a “mohareb, a person “waging war against God.”

And a mohareb, in their interpretation, deserves death.

Valian was not fighting against God. In fact, how could a person “wage war against God” anyway? But in a country dominated by the absolute authority of an unelected clerical supreme leader, God is the government, and protesting against the government is the same as waging a war against God. Those who chant “death to the dictator” — implying the supreme leader — must be stopped, even if it means handing down death sentences.

ادامه خواندن

After Elections, Iran Remains A Major Player In Iraq

By Abbas Djavadi – On March 7, millions of Iraqis “made their mark” and participated in the country’s second, generally fair and democratic post-Saddam Hussein parliamentary elections — an event that is exemplary for Iraq’s Arab and Iranian neighbors. Among the good news was that election coalitions this time around were far more ethnically and confessionally mixed than they were during the 2005 polls.

The question is whether and how Iraq’s fragile, young democracy and national unity can take hold and grow strong enough to resist internal pressure and external interference.

In addition to the Ba’athist and Al-Qaeda insurgencies that continue attempts to derail the democratic process, Iran’s increasing influence among many Iraqi factions threatens ultimately to disrupt the further development of representative and moderate governance.

It will take time until all votes are counted and more time until a new government is in place. But it is widely expected that Iraq’s two strongest election alliances, Prime Minister Nuri al-Maliki’s State of Law and Ammar al-Hakim’s Iraqi National Alliance (INA), will probably receive the biggest shares of the vote. These alliances are Iran-friendly or pro-Iranian, respectively.

Whether the two alliances form a coalition together (the less probable option) or partner with one of the other two major alliances, the Kurds and the secularist, Sunni-led Al-Iraqiyah bloc, neighboring Iran will continue to enjoy considerable influence in Iraq and be in a position to increase its influence further after the U.S. troop withdrawal is completed at the end of next year.

Iran’s Rising Influence

Maliki’s alliance comprises dozens of political parties and popular figures, including his own Shi’ite Al-Dawah party, as well as Sunnis, Kurds, and Turkomans. During his premiership, Maliki maintained good relations with Tehran and Iranian leaders, notably Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei. In the run-up to the elections, Tehran repeatedly attempted to convince Maliki to join the INA and form a broad, primarily Shi’ite alliance.

However, running on a cross-confessional platform to unite Iraq, the prime minister resisted Iranian pressure. Maliki is reportedly opposed to Iran’s political system of velayat-e faqih, the supreme leadership of an unelected Shi’ite cleric.

The leading group in the INA is the Islamic Supreme Council of Iraq (ISCI), the Shi’ite party considered closest to Iran and led by Ammar al-Hakim of the influential and clerical Hakim family. ISCI’s Badr militia, which fought the Hussein regime during the Iraq-Iran War in 1980-88, was built by Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps. In addition to political and financial affiliations with Iran, ISCI leaders reportedly favor velayat-e faqih, which would constitute an end to the current democratic system of Iraq.

Persuaded by Tehran, the group led by radical and anti-U.S. Shi’ite cleric Muqtada al-Sadr, a formerly bitter enemy of the ISCI, joined the INA along with Ahmad Chalabi, a Washington favorite until the 2003 invasion, and numerous others including a few Sunni groups and tribal leaders.

The two political parties of the third major alliance, the Kurdish Coalition, are the Kurdistan Democratic Party, which is headed by the president of the regional Kurdish government, Masud Barzani, and the Patriotic Union of Kurdistan led by Iraqi President Jalal Talabani. Both are sensitive to maintaining good relations with Iran. They have supported flourishing cross-border trade and “mutually respectful” political relations, and they prevent Iranian Kurdish groups from using northern Iraqi territory to attack Iran. The Kurdish Coalition is considered a “kingmaker” in future coalition talks to build a new Iraqi government.

Only the fourth alliance, Al-Iraqiyah, is generally viewed as opposed to Tehran. Although led by a secular Shi’a, former Prime Minister Iyad Allawi, this alliance comprises mainly secular Sunni groups and political figures, including Salih al-Mutlaq, who was barred from the election for alleged ties with Hussein’s banned Ba’ath Party. Mutlaq is known for supporting an armed Iranian opposition group that helped Hussein during the war against Iran.

Published on RFE/RL’s website,

‘Persian Iraq’

But Iran’s relations with Iraq are not limited to the politics of the 31 years since the founding of the Islamic republic.

As in Iran, the majority of Iraqis are Shi’ite Muslims. “Iraq-i Ajam,” (the “Persian Iraq,” as it was called historically) including the lower half of present-day Iraq, is the birthplace of Shi’ite Islam and home to the shrines of Ali ibn-i Abi-Talib and Hussein ibn-i Ali, whom the Shi’a consider the first and third imams and rightful followers of the prophet.

For Shi’a, these lands are both “sacred” and “dear.” A pilgrimage to Al-Najaf and Karbala is a lifetime wish for devout Shi’a. Tens of thousands of Iranians visit these holy shrines every year.

Currently led by Grand Ayatollah Ali al-Sistani, Al-Najaf is home to the most important Shi’ite seminary for millions of Iranians regardless of their political leanings. Most Iranians have traditionally followed Al-Najaf-based marjas, sources of emulation in Shi’ite Islam. Tens of thousands of Iranians are buried in the “sacred” lands of Iraq, close to holy shrines.

Even the aggressive anti-Iranian policies of Saddam Hussein could not change this relationship, which is primarily based on religion but has also become a cultural affinity.

The overthrow of the Hussein regime seven years ago has opened doors to the Islamic republic to use this religious, historical, and traditional relationship for its political goals. And it has done so quite effectively.

Frightening Scenarios

After the March 7 elections, many analysts predict that one of the two strongest Iraqi alliances, the State of Law or the INA, will form and lead a coalition government. Neither party can afford to exclude the Kurdish Coalition.

An State of Law-led government under Maliki would roughly constitute a continuation of the last four years, with the Kurds supporting a more balanced and less confessional and sectarian government. Some among the Sunni Arabs would still feel excluded from power, as they have in the past, and could resort to continued violence and insurgency.

A coalition under the INA would threaten to lean increasingly toward Iran and its political influence and system, with the Kurds trying to counteract that trend. Under this scenario, even more Sunnis and secular Arabs would feel alienated and sympathetic to the insurgency.

Both, admittedly hypothetical, options would face a turning point once all or even most U.S. troops are withdrawn from Iraq by 2012. There are serious doubts that Iraq’s security forces will be able to replace the U.S. troops’ stabilizing power in the country.

On election day, U.S. troops helped Iraqi forces protect voters from attacks and bombings.

Although the 2003 U.S.-led invasion has brought huge loss of life and destruction to Iraq, it put an end to the Hussein dictatorship and helped create — and nurture — representative and widely tolerant governance in the country. But once the glue of the U.S. presence is gone, Iraq’s conflicting elements — partly supported by foreign countries — threaten to engage in a dramatic struggle for influence and power.

Other than a timely and efficient takeover by Iraqi security forces or a continuing U.S. presence — both currently unrealistic options — Iraq could well be heading toward more violence and chaos, or even disintegration. Iran appears to be preparing to partly fill any U.S. vacuum by solidifying its influence in Iraq.

The other way out, a U.S.-Iranian accord for Iraq, also seems unrealistic because of Tehran’s continuing hostile approach toward Washington and the Obama administration’s increasing distaste for what it sees as a fruitless policy of dialogue. The March 7 elections confirmed yet again that you can hardly fix Iraq without dealing with Iran in one way or another.

Published on RFE/RL’s websiteادامه خواندن

Iran’s Fears And Hopes As Iraqis Vote

By Abbas Djavadi — Imagine the following: The de facto independent Kurdistan Regional Government in northern Iraq declares independence, secedes from Iraq, and inspires Kurds in Turkey and Iran to join a “Greater Kurdistan.” Shi’ite Arab parties in Iraq follow suit and found a small, Iran-friendly country mired in tensions with Iraq’s Sunnis and other Arab countries. Fighting erupts not only over the disputed oil-rich Kirkuk in the north, but also among Shi’a and Sunnis, and among Arabs and Kurds, and Turkomans in all mixed cities and towns across what used to be Iraq. If the violence and chaos ever cleared up, Iraq would be split into two or more states, provoking tensions that threaten the security of the entire Middle East.

Despite the emergence of a pro-Iranian ministate, this is probably the worst-case scenario in the minds of Tehran’s foreign-policy makers.

Of course, this drastic scenario appears far from likely as Iraq votes for a new parliament on March 7. But unless Iraq develops mechanisms for managing ethnic and sectarian tensions, it cannot be excluded that Shi’ite Arabs, Sunni Arabs, and Kurds could begin to move in different directions.

Two possible developments in particular could provoke such a trend. Consolidating their power in parliament and the government, major Iran-friendly Shi’ite groups could further try to alienate and exclude Sunni groups, and Sunni Arabs could respond with increased insurgency and violence. Or, emboldened by their kingmaker role and favorable election results, the Kurdistan Alliance — consisting of the two main Kurdish political parties — could become more aggressive in its bid to incorporate Kirkuk into the Kurdish region.… ادامه خواندن