بسته فایل های صوتی زیرحاوی بخش بزرگی از نُه (9) کاست با صدای شاعر آذربایجانی ایران بولوت قاراچورلو (سهند) و پژوهشگر شناخته محمد علی فرزانه است. آنها در سال های 1350 ضرب المثل های ترکی آذری را که خود جمع آوری کرده بودند، در شکل «کاست» خوانده و ضبط کرده بودند. از این کاست های دوطرفه (الف و ب) آنچه را که به لطف آقای دکتر حسن جوادی در دسترس من قرار گرفته، در اینجا معرفی میکنم. مجموعه کاست ها حدودا برابر با یازده ساعت ضبط است. آقایان فرزانه و سهند حدود چهار هزار ضرب المثل را جمع کرده بودند. آنها متاسفانه امکان چاپ و نشر این ضرب المثل ها را نیافتند، اما با امکانات اولیه ای که پنجاه سال پیش داشتند، حدود چهار هزار ضرب المثل را آنگونه که در آن سال ها رایج بود، روی کاست ضبط کردند. ضبط صدا در آن شرایط چندان خوب نبوده و از این جهت تشخیص برخی از ضرب المثل ها میتواند مشکل باشد.نسخه ای از این کاست ها در اینجا به علاقمندان زبان و فولکلور ترکی آذربایجان ایران تقدیم میشود. بدون شک انتشارتمام ضبط ها به صورت کتاب کاغذی نیز میتواند کمک دیگری به ثبت ادبیات ترکی آذری باشد.
وب سایت «تورکی مثل لر»
بخشی از این امثال که در کاست های آقایان فرزانه و سهند خوانده شده، در کتاب معروف «امثال و حکم آذربایجان: ترکی دیلینده مثل لر» اثر مرحوم علی اصغر مجتهدی پسر عموی پدری بنده هم هست که در سال 1334 شمسی در تبریز چاپ شده بود. من سعی کرده ام برای ثبت همه امثال و ضرب المثل های ترکی آذری از هر دو منبع یعنی کتاب علی اصغر مجتهدی و کاست های آقایان فرزانه و سهند استفاده کرده، آنها را در سایت «تورکی مثل لر- ضرب المثل های ترکی آذری» جمع کنم (در این لینک). تا کنون بیش از 6000 ضرب المثل در این سایت جمع آوری شده است که هم از طریق الفبا و هم به کمک جستجوی کلید واژه آنها را میتوان یافت. علاوه براین، در سایت «تورکی مثللر» برخی اصطلاحات و واژه های ناب و نایاب در منابع کنونی نیز جمع آوری میشود و این کار نیزدر حد امکانات محدود ما ادامه دارد. اگر اولین واژه ضرب المثل یا اصطلاحی را که جستجو میکنید، میدانید، حرف نخست و اولین کلمه آن را جستجو کنید و اگر آن را نمیدانید، چند واژه مرتبط را جستجو کنید تا آن ضرب المثل را پیدا کنید (البته اگر جزو 6000 ضرب المثل ما باشد).
این ضرب المثل ها، اصطلاحات و لغات ترکی آذری، تا حد امکان همراه با معادل و یا ترجمه فارسی و حتی گاه مثال هائی از کاربرد روزانه ثبت شده اند.
کاست نخست حدودا 28 دقیقه است و با صدای آقای فرزانه شروع شده و با صدای آقای سهند ادامه مییابد. آنها این کار را به طور متوالی انجام میدهند. کاست های مزبور را درزیر همین صفحه در اختیار علاقمندان قرار میدهم.
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 1؟ شروع با ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 2 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 2 روی ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 4 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 4 روی ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 6 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 6 روی ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 7 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 7 روی ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 8 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 8 روی ب
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 9 روی الف
امثال ترکی آذری با صدای فرزانه و سهند کاست 9 روی ب
Bölgenin hala en “normal” ülkesi olan Türkiye, 100 yıldan daha uzun bir süre önce imzalanan Sykes-Picot Anlaşmasına benzer bir deneyimle parçalanırsa ne olur? Bu, Ortadoğu’nun gerçek trajedisinin oynanmaya başlayacağı bir senaryo.
Aşağıdaki yazı, Mayıs 2016’da, Sykes-Picot Anlaşması’nın 100. yıldönümünde rferl.org‹da yazdığım bir analiz / görüşdür.
Bugünlerde, Osmanlı Devleti’nin yıkılmasının ardından yeni Ortadoğu sınırlarını belirleyen Sykes-Picot Anlaşması’nın 100. yıldönümü kaydediliyor.
Pek çok tarihçi, politikacı ve hatta radikal İslamcı gruplar, Britanya ve Fransa tarafından hazırlanan ve hatta Çarlık Rusyası tarafından da kabul görenö ama modern Arapların başarısızlıklarının ana kaynağı olarak eleştirilen bu sömürge anlaşmasını suçluyor.
Birçok analist, Sykes-Picot Anlaşması olmayan bir dünyaya dayanan gelişmeler ve politikalar hakkında spekülasyonlar yapıyor.
«Ya bu anlaşma olmasaydı? Ortaya çıkan yeni milletler daha özgür, daha mutlu olacacktı… belki.»
Gerçekten mi?
Bugünün Irak, Suriye, Suudi Arabistan, Ürdün, vs. gibi ülkeleri için “yapay sınırlar” olmasaydı otoriterliğin olmayacağını iddia ediyorlar. Ortadoğu’da dinsel aşırılık, bilimsel durgunluk, geri kalmışlık, Batı karşıtı önyargılar ve terörizm var. Sykes-Picot’nun yapay sınırları olmasaydı, bu toplumsal belalar da olmazdı, deniyor.
Bu çekici, ama sonuçta yanlış bir fikir.
Evet, bilim kurgu bile eğlencelidir. Ancak tüm profesyonel tarihçiler “ya şöyle olsaydı?!” diye spekülasyona yapmaya başlamanın ne kadar yanlış olduğunu biliyorlar.
Bizler de biliyoruz ki, Araplar 13. yüzyılda Abbasi İslam halifeliğinin yıkılmasından sonra ta 20ci yüzyıla kadar devlet kuramadılar.
750 yıl boyunca, Arap dünyasının çoğu Osmanlı ve daha az bir ölçüde de İran imparatorlukları tarafından yönetiliyordu.
100 yıl önce çizilen bu “yapay sınırlar” nasıl olur da 700 yıl boyunca bağımsız devlet kuramayan Arapların bugünkü başarısızlıklarının tek sorumlusu olabilir?
Ayrıca, yalnızca Sykes-Picot Anlaşmasının bu «yapay sınırları» oluşturmadığı da açıktır.
Anlaşma, bölgenin önde gelen gücü olan Osmanlı İmparatorluğu’nun 300 yıl boyunca düşüşe geçtiği ve etnik, dini ve dilbilimsel birimler mozaiği olarak işlev görmekten vazgeçtiği bir zamanda Orta Doğu’nun yeni bir haritasının temeli oluverdi.
Osmanlının çöküşü Avrupaının yükselişine paralel olarak gerçekleşti. Batı’nın keşif, sanayi ve rönesans döneminin karşısında, at sırtında ve geleneksel toprak fetihlerine dayanarak kurulan son İslam imparatorluğu ne kadar dayana bilirdi? Osmanlının yenilgisi üç asır sürdü.
Pastayı bölmek
Sonuçta, Sykes-Picot Anlaşması sadece Arap dünyasıyla ilgili değildi. Öncelikle İran’ın batısındaki Müslüman dünyasını, Arap Yarımadası ve Kuzey Afrika’yı yöneten Osmanlı İmparatorluğunun nasıl parçalanacağıyla ilgiliydi, pastayı kesmenin ve bölmenin bir yoluydu.
Sonuçta, bugünün modern Türkiye Cumhuriyeti, Sykes-Picot yüzünden yaratılmadı, tam aksine bu anlaşmaya rağmen ortaya çıktı.
Bunun iki önemli nedeni var.
İlk olarak, modern Türkiye’nin ulusal bağımsızlık savaşı, Mustafa Kemal Paşa ya da Atatürk adında olağanüstü bir kumandan ve karizmatik bir lider tarafından yönetildi.
İkinci ve yan destekleyici etken, Rus askerlerini eski Osmanlı topraklarından çekmeye karar veren ve hatta Atatürk’ün bağımsızlık hareketini destekleyen Rusya’nın Ekim Devrimi ve onun lideri Lenin idi.
16 Mayıs 1916’da, bir İngiliz ve bir Fransız, Sir Mark Sykes ve Georges Picot, resmen “ganimat,” yani mağlup Osmanlı İmparatorluğu’nu içeren ödülü resmi olarak parçalamak üzere bir harita çizdiler.
Bu pakette ulus devletler ve ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı ele alındı mı?
Tabii ki hayır.
“Tutulmayan Sözler”
Tıpkı önceki yüzyıllarda olduğu gibi, muzaffer güçlerin stratejik çıkarları, örneğin petrol ve deniz yollarındaki İngiliz egemenliği, Akdeniz’deki Fransız etki alanı ve kısmen de Rusların kendilerini mutlu hiss etmeleri içindi.
«Manda bölgeleri» veya «etki alanları» inşa edildi, sınırlar çizildi ve onlarca etnik, dini, kültürel ve dilsel karışımı olan topraklarda ülkeler kuruldu.
Bugün hala bazı Araplardan ve diğerlerinden, daha küçük ve daha mono-etnik ulusal devletlerin yaratılmamasıyla ilgili “tutulmayan sözler” hakkında şikayetler duyuyorsunuz.
Ancak geçen 100 yıldan sonra, insanlar unutuyorlar ki, zaten bu anlaşmanın maksadı savaş ganimeti olan yenik Osmanlıyı bölüşmekten başka birşey değildi. Buna göre de, ne olursa olsun, çizilecek her türlü sınır iser-istemez “yapay“ olacaktı.
Bu tarih akışında, Arap topraklarında, Sykes-Picot Anlaşması adaletsizlik ve çifte standartların sembolü haline geldi. Batıya karşı isyan etmek ve insanların birbirlerine karşı savaşmak için bir neden sağladı.
Anlaşma bazı kesimlerde kurtuluş savaşlarının başlangıç noktası olarak görülüyor – İsrail ve ABD’ye karşı, genelde Batılılar ve sonra da onların yerel temsilcilerine karşı.
Daha yakın bir zamanda, bu çatışmalar başka biçimlerde de ortaya çıktı – Sünni-Şii çatışmaları, bir Sünnigrubun diğer Sünni gruba karşı savaş yürütmesi, “gerçek” müslümanlarla ”sahte” müslümanlar arasında, Türklerle Kürtler arasında, kendi aralarında savaşan Türkler, Araplar ve İranlılar arasında gibi.
Şimdi, dünya bu karışıklığın bir sonucu olarak tüm Orta Doğu’ya karşı temkinli.
Sonuçta, belki de “şöyle olsaydı, ne olurdu” diye düşünmemizin mümkün olduğu şu soruyu sorabiliriz:
Bugün hem Irak hem de Suriye zaten “sınıfta kalan devletler” olarak değerlendiriliyor.
Peki ya bölgedeki en “normal” ülke sayılan Türkiye 100 yıl önce Sykes-Picot’a benzer bir plan ve harita ile parçalanırsa, ne olur?
Hem gerçek, hem de algılanan tek bir etnik grup, tek bir mezhep ve tek bir dile dayanan bir yığın küçük devletin yeni bir Orta Doğusunda, hepsinin birbirine karşı sürekli savaş halinde olduğunu bir hayal edin.
İşte bu, öyle bir Ortadoğu’da gerçek trajedinin oynanmaya başlayacağı bir senaryo.
Abbas Djavadi (Abbas Cavadi) — Düz 8 il öncə kiçik bir şərh yazmışdım. Bu şərhdə 1915-ci ildə -Osmanlı imperiyasının çöküş dönəmində, Birinci Dünya Müharibəsinin şıdırğı çağında ermənilərin qətlinə, yer və yurdlarından didərgin salınmasına toxunmuşdum.
Özümü nə 8 il qabaq, nə də indi erməni-türk münasibətlərinin bilicisi sayıram. O vaxt yalnız gördüklərimi və oxuduqlarımı yazmışdım. Düşünürəm ki, yazdıqlarımda bu gün də elə bir əhəmiyyətli dəyişikliyə ehtiyac yoxdur.
Amma bircə fərqlə. Bu gün, məncə, bütövlükdə siyasi gəlişmələr Qərb dünyasında və xüsusən bizim regionda Türkiyə və Ərdoğan hökumətinin populyarlığını azaldıb. Bu baxımdan bəzilərində, yenə mənim fikrimcə, dəlil-sübutsuz həyəcan, antitürk və anti-Türkiyə duyğuları gözə çarpır. Bu şəraitdə adamların çoxu ölçülü-biçili və məntiqli sözdənsə, dinləyib-anlamaqdansa, oxuyub-öyrənməkdənsə, daha çox haray-həşir salmağa və şüar səsləndirməyə meyllənib.
Ermənilərin 24 Aprel faciəsinin 100 illiyi bu duyğu və etirazları daha da qabardıb. Axı bir yandan insan dramı yaşanan bir faciənin 100 illiyini anırsan, bir yandan da Qərb dünyasında və regionun bəzi ölkələrində bənzər düşüncəli çox sayda adamla üzləşirsən.
Məncə, bu məsələ aşırı dərəcədə siyasiləşdirilib və gündəlik siyasətə çevrilib. Yəni durum elə deyil ki, adamlar bu fürsətdən yararlansın və «görəsən nələr baş verib» deyə bir düşünüb-daşınsın. Düşünüb-daşınmağa azmı sual var. Məsələn: Görəsən, hansı qruplar və hansı adamlar cinayətə yol verib? O illərdə dünyanın şərtləri necə idi? Kim kiminlə kimə qarşı ittifaq bağlamışdı? Kimin hansı proqramı və hansı şəraiti vardı? Və s. və i.a.
Çox adam ermənilərə tərəf tutaraq bu qətliamı ən şiddətli şəkildə və 100 faiz inamla «genosid», yəni «soyqırımı» adlandırır və Türkiyəni məhkum edir. Türklərə gəlincə, şəxsi təcrübəmə görə deyə bilərəm ki, onların əksəriyyəti bunu qətl və ya «müqatilə», yəni qarşılıqlı qətl və «təhcir» (məcburi köç, sürgün) və hətta qətliam adlandırır, amma… Amma «soyqırım» sözündən qaçır.
Düzü, bu olaydan danışanların çoxu sözügedən faciənin Birinci Dünya müharibəsi kontekstində baş verdiyini bilmir. Təsəvvür edin: Osmanlı dövləti Avropadakı ərazilərini itirib və tam dağılmaq təhlükəsiylə üz-üzə qalıb. Bu hadisədən bir-iki il əvvəl yunanlar, serblər və bolqarlar və digər Avropa xalqları Osmanlıdan ayrılaraq, öz müstəqilliklərini elan ediblər. İmperiya hər gün qan itirir və İstanbulda «devleti aliyeye ali-kapu»nun hər hansı qüdrət və səlahiyyəti yoxdur. Hər şey bir-birinə qarışıb. İngilis, fransız və yunanılar qərbdən, ruslar da şərqdən hücum edir və… Və beyinlərdə, az qala, cavabsız bir sual dolaşır: Görəsən, bir vaxtlar möhtəşəm və yenilməz bu 600 illik imperiya, bu geniş və çoxmillətli Osmanlı səltənəti artıq tamamilə məhv olacaq? Yəni türklərin hər hansı bir dövləti də olmayacaq?..
O boş və bəzilərinin fikrincə, intihar əməliyyatı, Almaniya ilə ittifaq qurmaq nəyə gərək idi? Hələ o, necə deyərlər, intihar hücumu – o hesabsız- kitabsız Rusiyaya, özü də Sarıqamışın şaxtalı soyuğundakı hücum nə demək idi? Elə bir hücum ki Osmanlının on minlərcə əsgər və zabiti donub öldü və az qala, rusların bircə gülləsinə də gərək qalmadı…
Bu macəraçı əməliyyatın baş sorumlusu ermənilərin «təhcir» – sürgün əmrini verən Ənvər Paşa deyilmiydi? Amma nə üçün?
ONLAR OSMANLIDAN AYRILMAQ İSTƏYƏN SON QEYRİ- MÜSƏLMANLAR İDİLƏR
Görəsən, hamı bilirmi ki, on minlərcə Osmanlı əsgəri donub öləndən sonra cəbhədə yaranan boşluğu rus ordusu və onların önündə gedən erməni silahlı dəstələri doldurdu?! O erməni «komitəçiləri» ki işğal edilən Osmanlı torpaqlarında Ermənistanın müstəqilliyini elan etmək istəyirdilər…
Onlar Osmanlı İmperiyasından ayrılıb müstəqilliyini elan etmək istəyən son qeyri- müsəlmanlar idilər. Onların belə istiqlal həyəcanını anlamaq olar, amma gərək türklərin də dövlətin taleyindən dərin nigaranlığını gözardı etməyəsən…
Bu faciədən söz açanlar hücumlar nəticəsində Qars, Van və Ərzurumun, çevrədəki qəsəbə və kəndlərin işğal edildiyini bilirlərmi? Niyə o dövrdə rus əsgərlərinin qətlə yetirdiyi dinc sakinlərdən heç kim danışmır? Niyə köçdən qalan bəzi ermənilərin və ən önəmlisi, Qafqazdan gələn silahlı ermənilərin bu işğalçılarla əlbirliyindən danışan yoxdur?
Axı hadisələr niyə belə cərəyan etdi? Niyə ta Səlcuqilərdən-Səlcuqlulardan bəri belə hadisələr baş verməmişdi? Niyə məhz ermənilər hədəf götürülmüşdü? Axı Osmanlıda erməniləri «milləti-sadiqə» adlandırırdılar. Xristian olsalar da, altı əsrlik Osmanlı dönəmində yalnız Səfəvilərin tərəfdarı olan sufilər qətliama məruz qalmışdılar. Amma Xristianlarla belə davranmamışdılar.O türkmən sufilərin qətliamını da «genosid»-soyqırımı saymaq olmaz. Çünki türkmən olduqlarına görə deyil, «rəqib və düşmən qonşunun» – İranın casusu ittihamıyla və «dindən və peyğəmbərin sünnətindən çıxmaq» şübhəsilə qətl edilmişdilər.
Görəsən, bu gün bilən varmı ki, bu «müqatilənin» – qarşılıqlı qətlin bir hissəsi də, əslində, şəxsi və ya qrup və yaxud yerlərdəki məzhəb ixtilaflarından qaynaqlanıb, Anadolunun Şərqində kürd və türk qəbilələri də məsuliyyəti bölüşürlər? Əlbəttə ki, «Babi Ali»nin, yəni İstanbuldakı Mərkəzi Hökumətin nümayəndələri də ya acizliklərindən, ya da bilərəkdən buna müdaxilə etməyiblər. Hətta ola bilsin, özləri də bu dəstəyə qoşulub silahsız erməniləri əziblər.
Amma silahsız və bitərəf erməni qadınlarının, uşaqlarının günahı nə idi? Bəlkə bu da boş əllə və plansız olaraq Şərqi Anadolunun ən soyuq qışında Rusiyaya hücum qərarı kimi bir şey idi?
SUALLAR ÇOX, CAVABLAR ÇOX AZ
Heç kəs etiraf etməsə də, təhcir fərmanı o zamanın «ittihad və tərəqqi» hökuməti məmurlarının dediyinə görə, yerli ermənilərin komitəçi silahlı ermənilər və işğalçı rus ordusuyla əlbir olması və ölkənin bir hissəsinin ayırması qorxusundan verilmişdi.
Rusiyada inqilab olanda, Anadoluda rusların əməliyyatı da tədricən, həm də nəticəsiz başa çatdı. Ruslar geri çəkildilər və Moskvadakı inqilabi hökumət yeni qurulan İnqilabı Türkiyə Cümhuriyyəti hökumətiylə ittifaq yolunu seçdi. Hələ Atatürk adını almayan Mustafa Kamal Paşanın rəhbərlik etdiyi və yalnız xarici işğalçılara qarşı vuruşmayan, hətta Osmanlı imperiyasına da son verib qərbsayağı bir ölkəyə çevrilmək istəyən Türkiyə ilə.
Bugünün Türkiyəsində ermənilərin 1915-ci ildə yaşadıqları faciəni inkar edənlərin sayı çox azdır. Onların da böyük əksəriyyəti baş verənləri o dövrün xaos şəraitiylə, Osmanlının parçalanma təhlükəsiylə üzləşən hökumətin hesabsız və sərt reaksiyasıyla əlaqələndirir. Onlar müharibəyə qatılanların hamısının cinayətə bulaşdığını deyirlər. Amma rastlaşdığım türklərin çoxu düşünürlər ki, nə qədər də geniş, nə qədər hesabsız olsa da, baş verənlər «soyqırımı» deyildi. Onların fikrincə, faciə müharibə şəraitində ermənilərin və xüsusən, komitəçilərin Rusiya ordusuyla əməkdaşlığından və aciz Osmanlı hökumətinin heç cür haqq qazandırılmayacaq aşırı sərt davranışından qaynaqlanıb. Əlbəttə, bəzi türklər də baş verənləri ölkənin bütün ermənilərini məhv etmək əməliyyatı adlandırır. Onlar işğalın, rus ordusuyla açıq və birbaşa əməkdaşlığın erməni qətliamından sonra gerçəkləşdiyini buna dəlil kimi göstərirlər. Di gəl, aydındır ki, bu hadisələrə hazırlıq hələ 1915-ci ildən də əvvəl başlanıb…
GÖRƏSƏN, ONLAR ARTIQ BİR-BİRİYLƏ DANIŞA BİLMƏYƏCƏKLƏR?
Bu gün sürgün və qətliamın 100 illiyi günündə erməni dostlarımın və bütövlükdə erməni xalqının kədərini bölüşürəm. Ancaq təəssüflənməmək olmaz ki, bəziləri bu arada qarşı tərəfin – Türkiyənin sözünə və fikrinə heç də qulaq asmaq istəmir. Hər kəs elə danışır və elə nitq edir ki, hər kəs elə məhkum və ya elə müdafiə edir ki, guya özü orda olub… Guya tarixin bu mərhələsini özü yazdığından, hər şeyi başdan sonadək bilir…
Təbii ki, belə birtərəfli baxışın tərəflərin heç birinin faydası dəyməz. Ortada bir problem varsa və bu problem həllini tapmalıdırsa,onu gərək iki tərəf həll etsin. Bu məsələnin təktərəfli çözülməyəcəyini hamı bilməlidir. Bu tərəflərin heç biri həqiqəti inhisara ala bilməz… Və çığır-bağırla, məhkum etməklə də heç bir irəliləyiş olmaz.
Bir neçə il əvvəl münasibətlərin yaxşılaşmasına və sonra ixtilaf mövzusu olan məsələlərlə bağlı dialoqun başlanmasına imkan yaranmışdı. Ancaq elə görünür ki, Ankara və Yerevan arasındakı bir sıra «prinsipial» ixtilaflar, o cümlədən Qarabağ və digər Azərbaycanın ərazilərinin işğal altında saxlanması bu perspektivi yenə «arxivə» göndərib. Ankara istəyirdi ki, Yerevan öncə işğal qüvvələrini Qarabağ və ətraf ərazilərdən çıxarsın, amma Ermənistan bunu rədd edirdi…
Axı min ilin qonşularıdırlar. Bir erməni dostum özlərinin bir məsələni mənə misal çəkib: «Qonşunu sən özün seçmirsən». Yəni hər necə olsa da, qonşunla dil tapmalısan. Mən də ona türklərin bir məsəlini söylədim: «Qonşu qonşunun külünə möhtacdır». Yəni qonşuların bir birinə və qarşılıqlı alış-verişə ehtiyacları var. Onlar aralarındakı əlaqəni elə də uzunmüddətli kəsə bilməzlər.
عباس جوادی – جنگ های بابک و افشین طبق منبع کلاسیک «الکامل فی التاریخ» اثر ابن اثیر (حدود 200 سال بعد از قیام بابک خرم دین)… این داستان تاریخی جنگ های بابک را من همراه با دوست و همکارم روشن قنبروف خلاصه کردیم. برای این کار ترجمه فارسی «الکامل» را برداشتیم و گاه برای اطمینان خاطر به اصل عربی آن نگاه کردیم. من خلاصه اش را به ترکی آذری گفتم و روشن آن را با زبان و املاء خودش نوشت. این سلسله مقالات ابتدا در سایت «رادیوآزادی» در سه بخش منتشر شد.
Əli ibn əl-Əsirin yazdığı “Əl-Kamil fi-t Tarix” İslam tarixçiliyində ən mühüm əsərlərdən sayılır.
Onüçüncü əsrdə yazılmış bu çoxcildlik əsərdə Azərbaycan sərkərdəsi Babək Xürrəmi haqda da yetərincə məlumat verilir.
******************
Bəzz qalasının necə alındığını detallarıyla təsvir edən ibn əl-Əsir yazır ki, İslam xəlifəsi Mötəsim Azin ləqəbli Babək Xürrəmi ilə müharibəyə 30 milyon dirhəm ayırır.
Bu işi İslamı qəbul etmiş zərdüşti sərkərdəsi Afşinə həvalə edir.
آنچه میخوانید ترجمه ترکی آذری (املا و انشای جمهوی آذربایجان) بمناسبت 500 سالگی جنگ چالدران بین ایران صفوی و ترکیه عثمانی است که با شکست سنگین ایران پایان یافت اما با اینهمه سرآغاز «ایران نو» و متحد بعد از خلافت اسلامی شد. این ترجمه در سایت بخش آذری «رادیو آزادی» بچاپ رسید که لینکش در آخر مقاله داده میشود. اصل فارسی مقاله را در این لینک میتوانید ببینید:
Dr. Abbas Cavadi – Hicri 920-ci (1514) ilin yayında Qərbi Azərbaycan vilayətinin şimalında yerləşən Çaldıran düzənliyində Birinci Şah İsmayılın rəhbərliyində İran ordusu ilə Birinci Sultan Səlimin rəhbərlik etdiyi 100 min nəfərlik Osmanlı ordusu qarşılaşdıqda, ehtimal, bilmirdilər ki, onların bu döyüş və müharibəsi öz tarixi möhürünü İran, Türkiyə, Qafqaz və hətta İraqın bütün gələcəyinə vuracaq və bu bölgə əsrlər boyu bu qarşıdurmanın təsiri altında qalacaqdır.
İranın faciəvi məğlubiyyətinin əsas səbəbləri haqda tarix dərsliklərində kifayət qədər oxumuşuq: Osmanlı ordusundakı əsgərlərin sayı İranınkından iki qatından da çox idi (İran ordusunun bir hissəsi də şərqdə özbəklərin hücumlarına qarşı döyüşürdü).
Digər tərəfdən Osmanlı ordusu təzəcə Avropadan satın aldığı bir neçə top və onlarla tüfəngə malik idi.
Halbuki İran əsgərləri ənənəvi şəkildə ox və qılıncla döyüşürdü.
İranın ağır məğlubiyyəti nəticəsində ölkənin şimal-qərbi, Qərbi Azərbaycan, Kürdüstan və Həmədan İrandan qopardılıb alındı və Osmanlının əlinə keçdi.
Bu bölgənin çoxu illər boyu Osmanlının hakimiyyətində qaldı və ancaq 70 il sonra Birinci Şah Abbas Səfəvi bu məntəqələrin çoxu və Kürdüstanın bir hissəsini Osmanlıdan geri aldı.
Çaldıran müharibəsindən sonra Osmanlı hətta Səfəvi dövlətinin paytaxtı Təbrizi belə aldı, amma ordunun ərzaq təminatındakı çətinliklər və şəhər xalqının müqaviməti nəticəsində Osmanlılar Təbrizi tərk etdi.
Buna baxmayaraq bu müharibənin tarixi əhəmiyyəti, sadəcə, İranın qonşularıyla apardığı yüzlərcə müharibədən daha birində böyük məğlubiyyətə uğraması deyildi.
Məğlubiyyətin iki əsas səbəbi
Daha əhəmiyyətli olan amillərə tarix dərsliklərində bir o qədər də diqqət yetirilmir: Şah İsmayıl və onun əsgərləri, komandirləri modern silahlara, müharibə planlaşdırmasına, strategiya və taktikaya bir o qədər də inanmırdı. Onun Qızılbaş adlı döyüşçü qüvvəsi əsasən türkmən qəbilələrindən ibarət idi.
Bu qəbilələrin ən mühümləri bunlar idi: Rumlu, Əfşar, Qacar, Zülqədir, Ustaclu, Şamlu, Təkəlu və Varsaqlar.
Şiə və ələvi olan həmin türkmən döyüşçülərin çoxu İran və Anadoludan Şah İsmayıla qoşulub sünni Sultan Səlimə qarşı savaşmağa hazır idilər. Onlar o tarixdən azı 100 il qabaqdan başlayaraq Şah İsmayılın atası və babası Heydər və Cüneyd tərəfindən dini və siyasi, hətta hərbi təlimdən keçirilmişdi.
Başlarındakı qırmızı “taclı” sarıq (əmmamə) səbəbinə görə onlara “Qızılbaş” adı verilmişdi. Bu Qızılbaşlar üçün Səfəvi padşahı ancaq sərkərdə yox, həm də “kamil mürşid”, “İmam Zamanın naibi” (nümayəndəsi), hətta bundan da çox, fövqəl-insan bir şəxsiyyət və “kafir sünnilərə” qarşı mübarizədə ölməz və məğlubolunmaz bir rəhbər idi. Onlar da belə bir rəhbər yolunda can verməyə hazır idilər. Ya qələbə çalacaq idilər, ki buna iman edirdilər, ya da ölüb Haqq, Əli və Şah (İsmayıl) yolunda cənnətə gedəcəkdilər.
İsmayılın özü də belə təsəvvürlərə inanmışdı və öz hərəkətləri, sözləri və şeirləri ilə belə təsəvvürləri daha da alovlandırırdı. İran əsgərlərinin “Zillullah” Şah İsmayıla imanları o qədər tam və kamil idi ki, Şahın Şamlu qəbiləsindən Durmuş Xan adlı bir sərkərdəsi, rəvayətə görə, Şaha məsləhət verib ki, qoy Sultan Səlim rahatlıqla müharibəyə hazırlaşsın – o, sonunda başa düşəcək ki, əsgər sayının və hərbi təlimin daha az olmasına baxmayaraq, Şah İsmayıl Səlimə qələbə çalacaq, çünki Şah İsmayıl “Qaib (gizli) İmam” və Hz. Əlidən aldığı vəzifə və qüdrətə əsaslanaraq, şübhəsiz, Osmanlıya qarşı qələbə əldə edəcəkdir. Şah İsmayıl da bunu qəbul edib.
Yadgahe Chaldiran, Iran, Azerbaycan
İkinci mühüm faktor bu idi ki, İran ordusunun təqribən bütün əsgərləri heç bir hərbi təlim görməyən, hətta belə bir təlimə o qədər də inanmayan köçəri qəbilə insanlarıydı. Onlar sadəcə, xanlar və qəbilə ağsaqqalları kimi Şah İsmayıl və Hz.Əli yolunda oxlarını və qılınclarını götürüb “Ömərçi” osmanlılara qarşı Şah İsmayılın sıralarında döyüşməyə gəlmişdilər.
Onların qarşısında Osmanlı sultanı da imkanları daxilində Anadoludakı türkmən qəbilələrinin gənclərindən istifadə edirdi. Amma orduya rəhbərlik edən və sultana cavabdeh olan bu əsgərlər yox, “Yeniçəri” adlı xüsusi hərbi qüvvə idi. Onlar Osmanlının əksər halda Qafqaz, Balkan və elə Anadolunun özündən orduya cəlb etdiyi “yeni müsəlmanlar” (dönmələr) idi ki, İslamı qəbul etdikdən və xüsusi hərbi təlim keçdikdən sonra birbaşa sultana tabe edilmişdilər – nə qəbilə və el tanırdılar, nə də xan və ağsaqqal. Əlbəttə, onların da dini tam və kamil nəzərə gəlirdi. Onlar da Allah və Peyğəmbər yolunda döyüşdüklərini deyirdilər. Ancaq onlar qeybdən gələcək yardım əli və ya sultanın fövqəl-təbii gücünü bir o qədər də düşünmürdülər.
Deyilənə görə, Şah İsmayıl özü də Çaldıranda yüksək rəşadət göstərib bir qəhrəman kimi döyüşürdü. Ancaq olmadı. Rəvayətə görə, 85 nəfərdən başqa İran ordusunun tamamı həlak edildi – hətta şahın həyat yoldaşı və anası Osmanlıya əsir düşdü. Osmanlı tərəfdə isə ölənlərin sayı 40 min nəfər idi.
Şah İsmayılın məğlubedilməzliyi haqqında əfsanə puça çıxdı. Sağ qalan əsgərləri və müridləri xəyal qırıqlığına uğradılar. Bir tərəfdən Şahın mütləq və şəkgötürməz qüdrəti çatladı, digər tərəfdən isə qəbilə rəislərinin və Qızılbaş sərkərdələrinin gücü artdı, nəzarətdən çıxdı və onlar arasındakı rəqabət və ziddiyyətlər artdı. Şah İsmayılın özü də depressiyaya düçar oldu, inzivaya çəkildi, şəraba sığındı və ondan sonra da heç bir müharibəyə şəxsən rəhbərlik etmədi.
Tarixin zarafatı
İranın ağır məğlubiyyətinə baxmayaraq bu həm də tarixin tam bir zarafatı idi: sərhədin hər iki tərəfində də eyni dili danışan, eyni etnik kökdən olan qəbilə döyüşçüləri müxtəlif bayraqlar altında, bir tərəfdə şiə İran Səfəvi bayrağı və digər tərəfdə sünni Osmanlı bayrağı altında elə iki ölkənin müdafiəsinə qalxmışdılar ki, sonralar “İran” və “Osmanlı” adları ilə əsrlər boyu enişli-yoxuşlu qonşuluq həyatı sürəcəkdilər.
Shahidgahe Chaldiran Ardabil
Əslində onların çoxu o tarixdən az bir müddət öncə Orta Asiyadan bu ərazilərə köçmüşdülər. Bəziləri bu və ya digər məntəqədə yerləşmişdi. Digərləri hələ də köçlərini bitirməmişdi və şərait dəyişdikcə, başqa yerlərə köçürdülər. Elə tayfa və qəbilələrin, qəbilə rəislərinin hansı tərəfə meyl etməsinə uyğun olaraq, həm də şiə-sünnü yolayrıcında hansı tərəfi seçdiklərinə görə köç istiqaməti və hökumətlərə sədaqətləri də dəyişə bilirdi. Bir qəbilənin yarısı bu tərəfdə, o biri yarısı o biri tərəfdə ola bilirdi.
Hələ də milli, məzhəb və etnik sərhədlər dəyişkən idi, hətta ondan əvvəl və ondan illərlə sonra da. Bilad-i Rumun, yəni Anadolunun çoxlu şiə-ələvi türkmən el və qəbiləsi İrana, İrandan da çoxlu sünnü kürd qəbilə və tayfası Anadoluya köçüb yerləşdi. Beləliklə, “yeni İranı” əslində türk dilli türkmən qəbilələri və türk dilli, əslində isə kökünün iranlı, kürd olduğu söylənən ərdəbilli Səfəvi sülaləsi qurdu.
Çaldıran müharibəsylə başlayan tarixin ilk zarafatı bu oldu ki, İran Sasani İmperiyasının süqutundan və ərəb hakimiyyətindən 900 il sonra, türkmən qəbilələrinin Orta Asiyadan İrana və Anadoluya yayılmasından və monqolların bu coğrafiyanı talan edib xarabaya çevirməsindən sonra İran türkdilliləri və ələlxüsus azərbaycanlıları sərhədin o tayında, çoxu eyni dili danışan və eyni qəbilədən olan, indi isə “Osmanlı” adı altında birləşən bir dövlətə qarşı döyüşdülər, öldülər və məğlubiyyətlərinə baxmayaraq İranı qurub 500 il sonraya kimi qorudular.
Səfəvilərin hakimiyyəti təxminən 220 il çəkdi. Ancaq İranı bütün tarixi enişi və yüksəlişləriylə, savabıyla, günahıyla 20-ci əsrə gətirən də, qoruyan da yenə Şah İsmayıl və onun nəvəsi Şah Abbas, Nadir Şah Əfşar və ya Qacar sülaləsindən olan Abbas Mirzə kimi türkdillilər və qismən də azərbaycanlılar olmuşdur. Bu da azərbaycanlıların milli kimlik anlayışına həkk edilmiş və 20-ci əsrin əvvəllərində Səttar xan rəhbərliyindəki İran Məşrutə İnqilabında özünü bir daha göstərmişdi. Çaldıran dərsləri və Şah İsmayılın İran qarşısında xidmətləri (Azadlıq Radiosu)
عباس جوادی – دبنگ بر وزن جفنگ… يعنى آدمى كه جدى نيست بلكه اكثرا در حال شوخى و بند كردن به ديگران است. دبنگ كسى است كه نه فقط شوخ بلكه كمى بيشتر از شوخ باشد، آدم دبنگ مي گويد و مي خندد، سر به سر ديگران مي گذارد، مردم ديگر و زمين و زمان را با لحنى آرام و شوخى آميز مسخره مي كند و حتى باعث رنجش آنها مي شود. اين موضوع در گذشته در تبريز باعث زد و خورد و دعوا هم مي شد. ولى ما تبريزى ها احتمالا چون راه گريزى نداشتيم به آن عادت كرده بوديم و حتى خيلى ها هم اين را در دوره ای كه تفريح زيادى هم نبود، وسيله تفريح و بگو و بخند خود كرده بودند. تا جائی كه مي بينم آثار اين عادت و خُلق و خوى هنوز در بسيارى تبريزى ها مانده است. غير تبريزى ها اكثرا اين نوع سربسر ديگران گذاشتن و باصطلاح شوخى را نمی فهمند و آنرا اغلب زياده روى در شوخى و حتى گاه بى تربيتى می نامند.
اول به این یادداشت و این فهرست القاب توجه فرمائید که دوستی با ابمیل فرستاده اما گردآورنده اش معلوم نیست، حد اقل من نمی شناسم:
– اگر ما به همه چیز مثبت نگاه کنیم ، در اروپا دو اسم داشتن امری است معمول، اما در تبریز فرقی اساسی دارد ، و آن اینکه: یکی که ما تبریزیها را از فرهنگ معمول مجزا می کند ، نامگذاری افراد طبق مجسم کردن حرکات هر فرد میباشد و گاهی فراتر می روند در تبریزاز قدیم افراد سرشناس را با لقب مخصوص به او معرفي مي كردند. اين لقب كه از فرهنگ كوچه و بازار مردم الهام مي گيرد، آن چنان در جامعه ريشه دوانيده كه گذشت زمان كوچكترين تغييري در اصالت آنها نداده است و برعكس به شناسنامه هاي شفاهي اشخاص تبديل گرديده اند. فرهنگ لقب مردم مملو از اسامي و القابي است كه دقيقا با در نظر گرفتن همه خصوصيات اخلاقي، فكري، قيافه، و كار و رفتار افراد آن انتخاب شده اند و كوچكترين تضادي بين لقب و مشخصات فرد مورد نظر وجود ندارد. برخي از القابي كه در اينجا ذكر شده است، همانهايي هستند كه در زبان مردم كوچه و بازار تبريز رايج است كه ما در اينجا فقط مي توانيم به قسمتي از آنها اشاره كنيم . برای زنان بعدا خواهم نوشت. البته اگر کسی پیش خود اینها با لقبش صدا میزد بیشتر خوشش میامد و حال میکرد، شوخی وار می گفت نگو. ولی بقیه راه دعوا را انتخاب کرده وبدین ترتیب روز خوبشان را سیاه می کردند
و یا: قفل حسين – قره گيلانار – شَهره مجيد – آينا دراخ – ميخانا پيشييي – عمر جمشيد – پولاد يكه بزن – حاج محمود قاوالچي – حسن جنگو – دوشاب آقا – آغ حسين – زيبا محمود – علي شاماما – دلي جاواد – دلي حسن – میرصّح – حاج محسن خرخر – فندق – اللي بش – كچل حيدر – حسن زلزله – عسگر خوشزبان – حاج حسن كونز – حسن توربا – حسين پاپالان – اكبر بيليارد – هما مجید– علي پاناما – رضا قوجا – حسن سقّل – خچّي كريم – پنكر جواد – رضا مهاجر – ساري قارپيز – رحمان گمرك – اَيري اويري كيشي – اكبر ميكروب – مال ممي – قرقي ابراهيم – حسن لاي لاي – ساري ابراهيم – بوغلي قلي – قيزيل ذيش – كچل آقا – د وه بيوك آقا – آت عباس – علي تيلته – اسد بكار – اسد دبه – بايقوش ممد آقا – لوطي بهروز – كوفته كلب حسين – كتدي بيوك آقا – اكبر شوربا – قورباغا محمد علي – ميمون احد – آتان احبر – يورگون حسين – حسين مشگفه – فيطه محمود – اينك احمد – كچل صادق – كورپه محمود – تويوخ محمود – فیشگا قلي – يولچي ممي – كفلي رضا – گچي كريم – حسين چاخان – پوتا بيوك آقا – تولكي جعفر – ايكي باشلي زينال – شمير صادق – قرمزي حسين – پيشيك حسن – مريخ باقير – اكبر قونقا – آلمان چزدي – سرچه جليل – جين بويوك آقا – چئري جعفر – لپه جواد – اكبر وينستون – ايت خليل – ديزل احمد – تللي محمد علي – قيز مهدي – اكبر سارمساخ – نالچي قلي – آغ باش رضا – حسين قره برنج – حسين نشتاب – جاواد موزيك – قارني يرتيخ كاظم – لخ نردبان – اوزون جليل – كوله محمود – عسگر مهوش – علي قشنگ – بالا قورباغه – كال محمد تقي – علي غنچه – حسین مارال – شخته ابراهيم – خوشگل سعيد – علي به دوام – حسن قانطار – پتي حيدر – صمد لشگر – قوددي كالاك – عباس لبه دار – يوموري اصغر – عريان اكبر – حميد پالتو – اؤكوز عاشيقي – علی قناره – قره بشگه – چوپور ابراهيم – تخته ابراهيم – پينتي ممي – خوروز اصغر – بورون مشدي علي – دولچا باقر – پونزا محمود – چاپيخ غلام – اروس حسن – رزين محمد آقا – حميد پور سوخ – قولي يوخ كريم – دنقا رحيم – توخوم رحیم – دووار علی آقا – کالیش علی – قیف صمد – مایا داوود – حسن قوشباز – جویود ابراهیم – جمعه جابار به کسی گفته میشد که خسیس بود: نثری نیز گفتند: جمعه گونی جمعه مسجده جومه جابارین جیبینن جوتوگونی جوتدیلر. یعنی دو تا ده شاهی جمعه جبار را دزدیدند . مبلغ ده شاهی معادل یک هزارم یک دلار میبود
و لوطیهای تبریز با لقبهای خویش
نائب اوغلی حمید – حسین بویاخ چی – کورپه ماحموت – محمود کوزه گر – مجید کوزه گر – خو خو مجید.
و قبل از سالهای ۱۳۴۰ طبیعتن لوطیان دیگری نیز موجود بودند که با دعوا یشان حتی باعث تغییر نام دو محل درتبریز شده اند که یکی قانلی دالان در بازار تبریز و آن دیگری قانلی مسجد در نوبر میباشد
این از ایمیلی که از دوستی ناشناس آمده بود. درمورد القابی که مردمان دبنگ تبریز به اسم دیگران میبندند دوست قدیمی و همکلاس دبیرستانی، خوش قلم و خوش صحبتم شهباز آژیری هم مقاله بسیار جالبی دروبلاگش «دلی دولی گونلر» (کلیک کنید) نوشته در باره محله معروف قره آغاج (قراااش!) که در آنجا هم نمونه هائى از این القاب داده شده که در همان محله قدیمی تبریز رایج بوده.
اين مقاله شهباز آژيرى را حتما بخوانيد. مخصوصا تبريزلي لر… انجا نام و القاب آدم ها كه بين مردم به آنها داده شده بود فوق العاده جالب است. فكر نكنم جاى ديگرى مردمى باين اندازه دبنگ مثل تبريز باشد:
قانلی بُیوک آقا زینا ممدعلی بیژ بُیوک آقا قاتیل ممد اُغری مجید عسگر قاتیل پولات-جاهل محل قرقی صمد تپه داز علی حسن خارال کباب پز حسن قیلیح قره اباذر گیرده ممد عسگر قافلان بالا پَتَک روستم داشقاچی موسدی شوفر قره کاظیم توکذ اوغلی ایسمائیل حسن دولچا گوت بُم ممد ایسلام سلمانی کوفته حسین نَنی صمد قاز ممد قوشباز رحیم جین ممد عسگر خوشزبان دلی جاوات علی باوان ممدعلی باجی زقّی کلب عسگر حمید بالان علی زیرتانُف علی قَشَک ایسمایل الّی بِش یوسوف لبه دار مجید کوره پز لوطی میری یعقوب سالّاخ اکبر سالُاخ یومورتا احمد
سلطان سلیمان عثمانی (معروف به «قانونی» و یا «محتشم») (1494-1566) در حالی که هم در جبهه غرب و هم با شاهان صفوی در آذربایجان، عراق عجم و بغداد می جنگید، شعر هم می سرود و اتفاقا بسیاری از اشعارش به فارسی است و یک دیوان فارسی هم دارد. از این جهت او بی شباهت به شاه اسماعیل صفوی نبود که شاعر هم بود و «ختائی» تخلص می کرد. سلطان سلیمان که در سال 1534 بعد از اشغال بی نتیجه تبریز و همدان، بغداد را از دست ایران صفوی خارج کرد، به ملاقات شاعر معروف محمد فضولی بغدادی رفت و می گویند دستور داد به فضولی مواجب ماهانه پرداخت شود که البته روایت است که شاعر این را با عرض ادب رد کرده است. تخلص سلطان سلیمان در شعر «محبّی» بود. یکی از معروف ترین اشعار سلطان سلیمان شعری است که در وصف همسر محبوبش خرم سلطان سروده که اصلش اوکرائینی و نام اوکرائینی اش آلکساندرا آناستازیا بود. خرّم سلطان مادر سلطان سلیم دوم عثمانی است.
جلیس خلوتیم، واریم، حبیبیم، ماه تابانیم،
انیسیم، محرمیم، واریم، گؤزللر شاهی سلطانیم.
حیاتیم، حاصل عمروم، شراب کوثریم، عدنیم
بهاریم، بهجتیم، روزوم، نگاریم، ورد خندانیم.
نشاطیم، عشرتیم، بزمیم، چراغیم، نّیریم، شمعیم،
ترنج و نار و نارنجیم، بنیم شمع شبستانیم.
نباتیم، شّکریم، گنجیم، جهان ایچینده بی رنجیم،
عزیزیم، یوسفوم، واریم، گؤنول مصرینداکی خانیم.
ستانبولوم، قارامانیم، دیار ملکت روموم،
بدخشانیم و قیپچاقیم و بغدادیم، خراسانیم.
ساچی ماریم، قاشی یاییم، گؤزو پر فتنه بیماریم،
اؤلورسم بوینونا قانیم، مدد هی نامسلمانیم.
قاپیندا چونکه مداحیم، سنی مدح ایلریم دائم،
یورک پر غم، گؤزوم پر نم، محبّی یم، خوشا حالیم.
محبّی (قانونی سلطان سلیمان)
—————————————–
از فیس بوک
MM
man buni seriyal da eshitmishdim okhumagim chokh yakhchi oldi,mersi
M
نه قدر بیزیم آذربایجان تورکجسینه یاخین دیر!
Abbas Djavadi
آقای دکتر، او وقت هله «آذربایجان تورکجه سی» و «عثمانلی تورکجه سی» ایریلمامیشدی. سونرا لار اولدی «ترکی قیزیلباشی» و «ترکی رومی»…
Abbas Djavadi
او جهت دن فضولی آذربایجان شاعری دیر دئمک ده چتیندیر. فضولی تورک شاعری دیر (چوخلی فارسی و عربی شعرلری ده وار البته) اما اونون ایچون فرق بو ایکی دیل آراسیندا دگیلدی منه گؤره، ایکی دولت آراسیندا ایدی و احتمالا شیعه سنی آراسیندا (فضولی اؤزو شیعه ایدی و عمرونون بیر قسمتی نی کربلادا حضرت امام حسین ین حرمینده گئچیردیب و چوخلی نوحه یازیب.)
Abbas Djavadi
ظاهرا همان طور که حافظ سمرقند و بخارا را به خال هندوی «ترک شیرازی» میبخشید سلطان سلیمان هم بغیر از استانبول و قارامان حتی بدخشان و خراسان را هم که مال او نبود به خرم سلطان اواکرائینی میبخشید…
M
چوخ جالیب دیر! فضولی نین نوحه لریندنده قویساز فیسبوکا فایدالانیریخ بیرده تورک دیلی تاریخینده گوزل کیتاب، فارسجا، انگلیزجه یادا تورکجه اونردیغینیز وار می دکتر؟
Abbas Djavadi بو نئجه دی مثلا:
تدبیر قتل آل عبا قیلدین ای فلک!
فکر غلط، خیال خطا قیلدین ای فلک!
بیر بیر حواله ی شهدا قیلدین ای فلک!
بیر رحم قیلما دین جگری قان اولانلارا
غربتده روزگاری پریشان اولانلارا!
ای درد پرور الم کربلا حسین!
وی کربلا بلالرینه مبتلا حسین!
غم پاره پاره با غرینی یا ندیر دی داغ ایله
ای لاله ی حدیقه ی آل عبا حسین!
یاخدی و جودینی غم ظلمتسرای دهر
ای شمع بزم بارگه کبریا، حسین!
Abbas Djavadi اصولا ادبیات عاشورا در ترکی آذری بسیار غنی است و تا این اواخر شعرائی مانند صراف و لعلی و شهریار هم در این زمینه شعر و نوحه سروده اند. در اینترنت تا بخواهید مطلب هست. مثلا: http://cosar.persianblog.ir/page/ashora1
نوحه و مرثیه ترکی
cosar.persianblog.ir
نوحه و مرثیه ترکی
Abbas Djavadi حدیقه السعدای فضولی از بهترین آثار ادبیات عاشورا است. این هم مقاله حسین صدیق (دوزگون) در باره این اثر:
J
در فیلم حریم سلطان میبینیم که وی با تخلص “محبی” شعر میگفته. نمیدانم که ایا به فارسی هم شعر میگفته؟
Abbas Djavadi
شعر فارسی هم زیاد دارد. مجموعه اش با عنوان «دیوان فارسی» سلطان سلیمان زمان عثمانی چاپ هم شده. البته همین شعر های ترکی اش هم زیاد فرقی با فارسی ندارد!
J
درسته، به اسانی قابل فهم بود!
Abbas Djavadi
اگر ترکی میخوانید این منبع مختصری در باره سلاطین پارسی گوی عثمانی و اشعار و کتب آنهاست:
FARSÇA DİVAN SAHİBİ OSMANLI SULTANLARI
VE DİVÂNLA¬RININ NÜSHALARI
Şadi Aydın*
که در آنجا ازجمله در باره سلطان سلیمان از او شعری با این مطلع نقل شده:
دیده از آتش دل غرقه آبست مرا – کار این چشمه ز سر چشمه خراب است مرا
و در ضمن نوشته:
MUHİBBÎ (KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN 1494-1566 )
Osmanlı Devleti’nin onikinci padişahıdır. Yavuz Sultan Selim’in sancak beyliği sırasında 1494 yılında Trabzon’da doğdu. Karahisar , Bolu, Kefe, ve Saruhan’da sancak beyliği yaptı. 1520’de babası Yavuz Selim’in ölümü üze-rine tahta oturdu ve 46 yıl padişahlık yaptı.
Kendisi aynı zamanda şair olan Kanunî, Muhibbî mahlasıyla şiirler yaz-mıştır. Bu şiirlerde bir sultandan çok herhangi sıradan bir insan gibi görünen Muhibbî, aşk iztırabı, kanaat, tevazu, felekten şikayet gibi, her şairde görülen konuları işlemiştir.
Muhibbî çok şiir yazmış şairlerdendir. Koca bir ülkeyi yönetmek gibi ke¬sif bir çalışma içinde Zati’den sonra en çok gazel yazma rekorunu elinde tut¬ması hayli şaşırtıcıdır.16
Eserleri: Türkçe divân17, Farsça divan; Farsça divanının tespit edilen dört nüshası bulunmaktadır.
Birinci nüsha: Topkapı Sarayı kütüphanesi Revan nr.738 Vişne çürüğü bir cild içindedir. Serlevhalar tezhipli, sahife kenarları halkari tezyinatlı, yal¬dız çerçeve içinde, 6 satırlı, okunaklı çok güzel talik yazı ile olup, kağıdı aharlıdır. Divân Kanuni’nin hayatında, m.1565-1566 tarihinde Mehmet Şerif tarafından istinsah edilmiştir. 205 varaktır. ( 20 x12,5 ) ölçülerindedir.
5b -37a varaklar arasında Farsça gazel, rübai, kıta ve müfredler bulun-maktadır. 39 – 205 varaklar arasında Türkçe divân bulunmaktadır. Farsça di-vanda 45 gazel, 22 rübai, 39 müfred bulunmaktadır. Eser üzerine Kasım Gelen bir yüksek lisans tezi hazırlamıştır.18
Başı: Dide ez âteş dil garka-i âb est me râ
Kâr-ı in çeşme zi ser-çeşme harab est me râ
Sonu: Günahem râ be-bahş u destem gîr
Af ferma ki kerde-em taksîr
İkinci nüsha: Ali Emiri nr.323 Şemseli, köşebentli ve zencirekli, vişne rengi meşin bir cilt içindedir. Kağıdı aharlı, 17 satır talikyazı iledir. İstinsah kaydı yoktur. 22 varaktır. ( 19 x 12,4 ) ( 14,2 x 7,8 ) cm. ölçülerine sahiptir. Divanda 95 gazel, 5 rübai, 5 kıta, 34 müfred bulunmaktadır.
Başı: Dide ez âteş dil garka-i âb est me râ
Kâr-ı in çeşme zi ser-i kâr harab est me râ
Sonu: Rakam-ı mihr u meh ez sine-i eflak reved
Ne-reved nakş-i cemal-i tû ez ayine-i mâ
Üçüncü nüsha: Üniversite Kütüphanesi, Türkçe yazmalar nr.5477 Sırtı mukavva bir cilt içindedir. Kağıdı aharlı, 13 satırlık yazı iledir, istinsah kaydı yoktur. 263 varaktır. ( 21,8 x 14 ) ( 16 x 10 )cm. ebadındadır.
Türkçe divanı müteakip, 253b- 262b varakları arasında 38 adet Farsça gazel bulunmaktadır. 253b de, süslü yaldızlı bir çerçeve içerisinde: “Divân-ı farsi-i Sultan Süleyman aleyhi rahme ver- rıdvan” ibaresi vardır.
Başı: Dide ez ateş dil garka-i âb est me râ
Kâr-ı in çeşme zi ser-i kâr harab est me râ
Sonu: Merdim ey Muhib cüda ez ân gül ez çe lik
Hahed giyah türbet-i mâ dad bûy-i tû
Dördüncü nüsha: Ali Emiri kütüphanesi nr. 322 Sırtı meşin, üzeri ebru kaplı mukavva bir cild içindedir. Kağıdı mavi renkte, incedir. Başlıklar kır-mızı, muhtelif satırlı , rika yazı iledir. İstinsah kaydı yoktur. ( 21 x 15,5 ) ( 18,5 x 11 ) ebadında olup, 17 varaktır. Divanda 92 gazel, 4 rübai, 35 müfred bulunmaktadır.
Başı: Dide ez ateş dil garka-i âb est me râ
Kâr-ı in çeşme zi ser-i kar harab est me râ
Sonu: Menem aşk-et gariban çak kerde
Gariban çist dil u can çak kerde
Abbas Djavadi
قانونی سلطان سلیمان: دیوان فارسی شامل 92 غزل، چهار رباعی و 35 شعر منفرد (نسخه نخست در قصر توپ قاپی).
Abbas Cavadi – Hərdən bir hay küy qopur: Axırda Nizami Gəncəvi üzərində “mülkiyyət haqqı” kimə aiddir? İrana ya Azərbaycana? İranlıydı yoxsa azərbaycanlı? Türk idi ya fars?
Bunlar elə söz söhbətlərdir ki, nə yazıq Nizaminin ondan xəbəri var idi, nə də onun Xaqani Şirvani ve ya Zülfiqar Şirvani kimi müasirləri ve digərlərinin.
Əvvəla Dil
Birincisi dil mövzusudur. Samanilerdən və Qəznəvilərdən ta 20-ci əsrə kimi bugünkü Orta Asiya, Afqanistan, İran və Qafqaz müsəlmanları arasında çıxan şairlərin böyük əksəriyyəti, hətta 15-ci, 16-cı əsrdən sonra türkləşənlərin çoxu da, ana dillərindən asılı olmayaraq, fars dilində şe’r yazıblar. Türk dilində isə çox az şer deyiblər. Şah İsmail Xətai və ya Mirzə Şəfi Vazeh kimi türkcə yazanlar da olub, amma onların sayı və yazdıqlarının həcmi çox olmayıb.
Osmanlı və hətta Hindistandaki Baburi sultanları, o cümlədən Muhtəşəm və ya Qanuni Sultan Süleyman ve Əkbər Şahın fars dilində divanları olub. Bu məntəqədə təqribən min il fars dili, şer və ədəbiyyatda hakim dil idi. Qafqaz müsəlmanları arasında bu vəziyyət hətta 20-ci əsrə kimi davam edib. Elmi və dini əsərlərin çoxu isə ərəb dilində yazılırdı.
Abbasqulu Ağa Bakıxanovun (1794-1847) özü Gülüstan-i İrəm kitabında Xaqani-i Şirvanini “Hisan-ül Əcem” adlandırır. Hisan Hz. Peyğəmbər zamanında ən məşhur ərəb şairi olub. Bakıxanovun demək istediyi odur ki, Xaqani iranlılar arasında Hisan səviyyəli şair idi. Son Bakı xanının övladı olan Bakıxanovun özünün 10 kitabı var. Onlardan sadəcə biri türkcə. başqa birisi ərəb, qalan sekkizi isə farscadir. Hətta Gülüstan-i İrəm də fars dilində yazılıb.
Bəs Nizaminin türkcə şeri olmayıb? Xeyr, bildiyimiz qederiyle, Nizaminin türkcə şeri yoxdur. Nizami Gəncəviyə aid olduğu iddia edilən və 20-ci əsrdə Qahirə kitabxanalarından birində tapılan türkcə divanın Nizami Gəncəviyə yox, ondan 200 il sonra Quniyyə (Konya) şəhərində yaşayan osmanlı şairi Nizami Quniyəviyə aid olduğu təqribən dəqiqdir ve bu fərq həm şe’rlerin səbkindən həm də dilindən aydın olur.
O cümlədən orada «Sultan Məhəmmed Xana» bir mədhiyyədə deyilir:
«Rəzmi Bəhram ilə yunan təxtini fəth eyləyib // Qəsri Keyxosroda Dara beygi tutdi Cam-i Cəm«
«Yunan fəthi» aydındır ki, Nizami Gəncəvi zamanında Atabəy Məhəmmed Cahan Pəhləvanla yox, 200 il sonra Nizami Quniyyəvi zamanı Osmanlı Fatih Sultan Məhəmmədlə bağlıdır.
Yəni sadəcə dil meyarıyla baxsaq, Nizami şubhesiz fars dili və ədəbiyyatına aiddir.
İranlı Ya Azərbaycanlı?
Amma bu deməkdir mi ki, Nizami iranlı idi?
O vaxt İran adında bir dövlət yox idi. Azərbaycan adlı bir dövlət ise hələ heç yox idi. Azərbaycan da, Xorasan, Rey, Təbəristan kimi bir vilayətin adıydı ancaq.
Nizaminin yaşadığı dövr Azərbayan Atabəyləri dövrüdür ki, Böyük Səlcuqi (və ya İran Səlcuqilərinin) hakimiyyətinin sonunda Aran, Azərbaycan, Həmədan və hətta Rey ve gah da İsfahan ve Şiraza hökm ediblər. Atabəylər əslinde türk kölələri olublar. Səlcuqi padşahlar onları alıb əmir kimi tərbiyələndirib ordu və dövlət vəzifələrini onlara tapışırıblar. Onlar isə Səlcuqilerin zəvalı zamanı hakimiyyəti de fakto öz əllərine alıblar.
Xususiyle Səlcuqilər hökuməti dağılandan sonra mərkəzi hakimiyyət dağılır və yerlərdə qısa ömurlu hökumətlər yaranır. İran adında rəsmi bir ölkə yoxdu, amma “mədəni fəza” kimi İran düşüncəsi var idi. Bu ideya İran tarixindən, mədəniyyətindən qalmışdı ve ələlxüsus Samanilərdən və Qəznəvilərdən sonra daha da güclənmişdi – necə ki, Nizaminin bu şe’rindən və Xaqaninin Eyvan-e Mədaen-indən də aydın olur:
همه عالم تن است و ایران دل // نیست گوینده زاین قیاس خجل (هفت پیکر، بهرام نامه)
“Bütün aləm bədəndir, İran isə ürək / Bunu deyən belə müqayisədən utanmaz” (Həft Peykər/Bəhram-Namə)
Səlcuqilərin də, Atabəylərin də hökm sürdükləri ərazilər ümumilikdə bugünkü İran coğrafiyasıdır. Ələlxüsus Gəncə, Şirvan, Qarabağ kimi vilayətlər tarixən İran torpaqları olublar ve İslamdan sonra bütün bu ərazilər xəlifəliyə tabe edilsə də, Səfəvilərlə İran dirçəldikdən sonra yeniden İran sərhədlərinə qayıtmış və ancaq 19-cu əsrdə İran-rus müharibələrindən sonra ondan ayrılmışdır.
Habelə, görünür Nizaminin Gəncəde doğulduğı ve orada yaşayıb vəfat etdiyi haqda şübhe yoxdur. Ancaq İqbalname-nin bezi elyazma nüsxelerinden bele çıxır ki, Nizami, öz əslinin Qum şəhərinin Qəhistan kəndindən olduğunu deyir:
گرچه در بحر گنجه گمم // ولی از قهستان شهر قمم
“Hər nə qədər də Gəncə dəryasında itmiş olsam da // Qum şəhərinin Qəhistanındanam”
Ancaq bə’zi alimler deyirler ki. ehtimal bu beyt sonralar İqbalnameye əlavə edilmiş ola bilər. Onların fikrincə, Nizaminin əsli İraq-i Əcəmdəndir (Həmədan, Qəzvin, Rey, İsfahan).
Belə çıxır ki, Nizaminin əsli barədə dəqiq və şübhəsiz məlumat yoxdur.
Amma rahatlıqla demək olar ki, Nizami Gəncədə doğulduğuna və Gəncənin də bugün Azərbaycan Respublikasında olduğuna görə, azərbaycanlı, habelə dil, siyasi tarix və mədənəyyət tarixinə görə, eyni zamanda da iranlı sayıla bilər.
Türk Ya Fars?
Nizaminin bugünkü təbirlə desək etnik tabeiyyətini dəqiq olaraq demək imkansızdır. Ata-babasının da haradan, Gəncənin özündən ya da kənardan gəldiyini qəti demək olmur. Ancaq bəzi təxminlər irəli sürmək olar.
Bir şerindən belə nəticə çıxarılır ki, anası kürd olub:
گر مادر من رئیسه کُرد // مادر صفتانه پیش من مُرد (لیلی و مجنون)
Mənim anam, kürd əşrafındansa // Mənim yanımda ana kimi öldü (Leyli ve Məcnun)
Bu ancaq Nizaminin valideyninin bir tərəfi, yəni anası haqqında bir ehtimaldır.
Bir də o dövrün tarixi əsasında bəzi təxminlər irəli sürülə bilər.
O vaxtlar Arazın şimalı və cənubunda müsəlman xalqın əksəriyyeti hələ tam türkləşməmişdi. Orta Asiyadan köçüb gələn türk-dilli qəbilələrin köç və yerləşməsi prosesi hələ təzə, 200 il idi ki. başlamişdı. Rum məmləkətində, yə’ni Anadoluda da belə idi və oraların, habelə Azərbaycan, Gencə ve Şirvanın yerli xalqının gəlmə qəbilələrlə qaynayıb qarışması ve türkdilliləşməsi 15-ci, 16-cı əsrə kimi davam etməli idi.
Nizaminin fars dilini gözəl bildiyi əsərlərindən aydındır. Türkcə bildiyini sübut edən hər hansı bir dəlil isə yoxdur. İki qrup arasında onun Leyli və Məcnun əsərindəki bir şeri haqqında fikir ayrılığı var:
ترکی صفت وفای ما نیست // ترکانه سخن سزای ما نیست
“Türki bizim vefamıza uyğun bir sifət deyil / Türklər kimi danışmaq bizə yaraşmaz”
Bu şerə əsaslanaraq bir qrub Nizaminin türkce bilmədiyini, hətta bu dili xoşlamadığını deyir. Digər qrup ise, əksine, türkcə bildiyini amma Atabəylərə tabe olan yerli hakimlərin onu fars dilində yazmağa məcbur etdiyini söyləyir. Amma bu iddiaların heç birini sübut edecek dəlil yoxdur.
Bəs Onda?
O vaxtlar şe’r ve ədəbiyyat bir parça torpaq və ya hər hansı bir dil ve qövmə məxsus deyildi. Vətəndaşlıq, pasport, fars-türk davası da yox idi çünki hər kəs özünü birinci olaraq müsəlman kimi tanıyırdı.
Menim şəxsən çıxardığım ümumi nəticə budur ki, Nizami gəncəli, azərbaycanlı və iranlıdır. Onun əsərləri İran-fars ədəbiyyatına aiddir. O dünya ədəbiyyatına və bəşəri mədəniyyətə aiddir və hərkəs, iranlı da, azərbaycanlı da, fars da, türk də, kürd də, erməni də. alman da onu oxuyub faydalansa yaxşı olar. Kim istəsə, Nizami ilə fəxr də edə bilər. Ancaq “Nizami kimindir?” sualından çox, onun əsərlərini oxumaq və yaşadığı dövrü keşf etmək daha maraqlıdır.
Abbas Cavadi – 1950, 1960-ci illərdə – biz Təbrizin Məqsudiyyə məhəlləsində yaşadığımız vaxtlar bu məhəllədə bir neçə hörmətli ailə də yaşayırdı ki, familiyaları Gəncəvi, Gəncei və ya Gəncəviyan idi.
Onlardan iki ailə bizim divar-bir qonşmuz idi. Başqa iki ailə, uşaq həkimi (pediatrist) olan Dr. Cəfər Gəncei və dəri həkimi (dermatoloq) Dr. Gəncei və ya Gəncəviyan idi ki, kiçik adını unutmuşam.
Mən uşaq ikən məni Dr. Cəfər Gəncəvinin yanına aparardılar. O vaxtlar eşitmişdim ki, bu ailələr ‹Qafqazda yerləşən Gəncə şəhərindən› gəliblər.
Böyük Gəncei ailəsindən bəziləri sonralar Tehrana köçdülər. Onlardan Riza bəy Gəncei Tehranda ‹Baba Şəməl› adlı satirik jurnalı buraxırdı, Cavad Gəncei isə siyasət işinə girdi. Bunu da bilirəm ki, Gəncəvi, Gəncei və ya Gəncəviyan ailələrindən bəziləri xaricə (ələlxüsus Amerikaya və Britanyaya) köçüblər.
O vaxtlar biz gənclər həm təcrübəsizlikdən, həm də tarixdən bixəbər olduğumuz üçün, Bakı, Gəncə, Naxçıvan və ya Ordubad şəhərlərindən son dərəcə dumanlı təsəvvürlərimiz var idi. Ancaq bunu bilirdik ki, bu şəhərlərin əhli də müsəlman və türkdürlər və o ərazilər də bir vaxtlar İrana daxil olub, ancaq İranın ruslarla müharibədə məğlubiyyətinə görə bu əraziləri Rusiyaya itirmişik.
Mən böyüklərimizdən, həm də qonşu dostlarımdan eşitmişdim ki. bu ailələrin əcdadı İranın məğlubiyyətindən və Gəncədəki son İran hökmrani Cavad Xan Ziyadoğlu Qacar qətl ediləndən sonra İrana gəlib çoxu Təbrizə, bəziləri də Tehrana yerləşiblər.
Sonralar tarixlə maraqlanandan sonra başa düşdüm ki, Cavad Xan elə İran-rus müharibələrinin əvvəllərində, 1804-cü ildə israrlı və qonşuların təbiriylə desək ‹qəhrəmanca› müqavimətdən sonra qətl edilib və beləcə Gəncə şəhər və vilayəti rusların əlinə düşüb. Cavad Xan və onun qüvvələrinin, hətta həyat yoldaşı, oğulları və digər ailə üzvlərinin rəşadət və müqaviməti haqqında çoxlu hekayələr var. Cavad Xanın qanlı məğlubiyyəti və qətlindən sonradır ki, canını qurtara bilən bəzi qohumları İrana gəlirlər, digərləri ısə Qafqaza və ya Rusiyaya qaçırlar.
Ziyadoğlu Tayfası
Cavad Xanın qətli Ziyadoğlu tayfasının Gəncə vilayətində 300 ildən çox sürən hakimiyyətinə son qoydu. Cavad Xanın əcdadından yazılı tarixə daxil edilən birinci şəxs onun böyük cəddi Xizir Bəy Qarımış Qacar idi. Rəvayətə görə, o, təxminən 1495 ilində öz tayfasıyla Şam və ya Rumdan (Anadoludan) İrana gəlib Səfəvi təriqətinin tərəfdarlarına qoşulub, sonra da öz tayfasıyla Şah İsmail Səfəvinin hakimiyyətə gəlməsinə kömək eləyən ellərə qatılıb.
Mohammad Ali Bahmaninin yazdığına görə, ‹Xizir Bəy Qarımışın oğlu Əmət Bəy qəməri təqvimlə təxminən 907-ci ildə (yəni hər halda 1501 və ya 1502 ilində) Şah İsmail tərəfindən qəbul olunub və Şah ona Ziyadoğlu ləqəbini veribdir. Əmət Bəy Şahvərdi Sultan Ziyadoğlu, Cavad Xanın cəddi, Qacar sülaləsinin ulu babası və Ziyadoğlu xanədanının ən məşhur şəxsiyyəti olub› (1).
Şah Təhmasib isə Gəncə və Qarabağ hökumətini (bəylərbəyiliyini) Ziyadoğlu xanədanına verib.
İranın köçəri el və tayfaları 1920-ci illərə kimi dövlət və hökumət işləri üzərində mühüm təsir buraxıblar. Ələlxüsus Səvəfilər və onlardan sonraki hökumətlərin hamısı bir növ ya bir elin, ya da bir neçə elin yaratdiğı ittifaqın nümayəndəsi olub. Eyni zamanda, padşahlar bəzən onların yaşayış məntəqəsini dəyişdirib onları İranın sərhədlərinə göndərərək sərhədləri qorumaq işini onlara tapşırıblar, bunun müqabilində isə yerli hökumət və vergi kimi el və tayfa rəislərinin tələblərini də qəbul etməli olublar. Bu el və tayfalardan xüsusilə Qacar və Afşar elləri Səfəvilər zamanı və onlardan sonra İran sərhədlərini qorumaq baxımından çox mühüm rol oynayıblar.
Digər tərəfdən, aydındır ki, İranın periferiyasında yerləşən ellər və tayfalar öz güclərini qorumaq üçün həm yerli qüvvələr və mərkəzi hökumətlərlə işləyib həm də təhlükə şəraitində və lazım olanda xarici və qonşu dövlətlərə yanaşıblar. Rusiyanın Qafqaza hücumları zamanı erməni və gürcü qüvvələrinin hamısı olmasa da, çoxu İran və Osmanlının qarşısında və Rusiyanın tərəfində mövqe alıblar. Eyni halda çoxu şiə olan müsəlmanlar dini və tarixi müştərəkliklərdən ötrü İranın tərəfini, Osmanlı sərhəddinə yaxın olan sünni müsəlmanlar da çox halda Osmanlının tərəfini tutublar.
Ancaq İranda dövlətin ümumilikdə zəifləməsi, korrupsiya, geri qalmışlıq və eyni zamanda Rusiyanın imperiya kimi güclənməsi nəticəsində Qafqazda yerli xanların bir qismi müharibələrin gedişini və İranın zəfini gördükcə, çarəni Rusiyayla ‹yola getmək› və təslim olmaqda görüblər. Qafqaz və qərbdə İranın ‹sərhəd keşikçiliyi› işini görən el və tayfalar arasında Ziyadoğulları açıq və aşkar olaraq rusların qarşısında ən səbatlı və müqavim qüvvə olub və beləcə tarixdə İran sərhədçiliyinin simvoluna çevriliblər.
نقشه قدیم روسی: مرز ایران و روسیه بعد از عهدنامه گلستان
Pəhləvi sülaləsinə kimi İranın qəbiləvi el-tayfa sistemində vilayətlərin yerli hakimiyyəti padşahın etimad etdiyi adamlara və ya onun qohumlarına verilirdi. Bu yerli hakimiyyətlər bəzən ailədə qalıb atadan oğula keçirdi və bu qayda ancaq yerli qüvvələr arasında mübarizə, padşahla münasibətlərin pozulması və ya Şahın qərar dəyişdirməsi nəticəsində yerlərdəki başqa sülalələrin və xanların əlinə keçirdi. Bələ bir şəraitdə Ziyadoğulları 300 ildən çox bir müddətdə bir tərəfdən “gəncəliləşdilər”, digər tərəfdən isə İranın sərhəd keşikçiliyini davam etdirib Osmanlı və ya Rusiyadan gələn hücumlara qarşı sərhəddi müdafiə etdilər.
Bu yaxınlığı məzhəb və birgə tarixi təcrübə və yaddaşdan başqa, el-tayfa və ailəvi əlaqələr də möhkəmləndirirdi. Ən açıq nümunə kimi, Gəncəni ruslara qarşı müdafiə edən Cavad Xan Ziyadoğlu Qacar və rus ordusuna qarşı miharibə aparan İran ordusunun baş qumandanı və Qacar Şahının varisi Abbas Mirzə Qacar eyni tayfadandılar.
Gəncənin və İranın Qafqazdaki digər ərazilərinin süqutundan 100 il əvvəl, Səfəvilərin işi qurtarmışdı və paytaxt İsfahan əfqan-paştu Qilzay atlılarının əlinə düşmüşdü. Nəticədə qərbdə və şimalda, yəni Qafqaz, Azərbaycan və Kürdüstanda Osmanlı ordusunun hücumları artmışdı.
Eyni halda bu dövr bir tərəfdən Çar Rusiyasının yeni imperiya kimi yüksəlib Osmanlı ilə rəqabəti, İranın məntəqədə böyük dövlət kimi gücünü itirməsi, həm də Britaniyanın Hindistan və İranda müstəmləkəçi dövlət kimi güc qazanması dövrüdür. Başqa sözlə, həmin mərhələyə kimi İrandan bir ‹imperiya› kimi danışmaq olar, ancaq bu dövrün sonunda İran və Rusiya arasında 19-cu əsrin ilk iki onilliyındə baş verən müharibələrdən sonra İranın işi ‹imperiya› kimi qurtarmış, bu ölkə yüksələn, yəni müstəmləkəçi iki dövlət: Rusiya və Britaniyaya tabe ölkəyə çevrilmişdi.
Buna oxşar bir müqəddərat təqribən 100 il sonra Osmanlı imperiyasının başına da gələcək idi.
İran-Rus Müharibeleri
Rusiyanın hücumu, Gəncənin işğalı və Cavad Xanın qətli demək olar ki, birinci İran-rus müharibəsinin başlanğıcıydı. Bu müharibə doqquz il sonra, 1813-cü ildə, yəni düz 200 il qabaq Gülüstan Müahidəsinin imzalanmasıyla qurtardı. İran Cavad Xan və ya Abbas Mirzə kimi qumandanların rəşadətinə baxmayaraq ağır məğlubiyyətə uğradı. Həmin müahidəyə görə, İran dövləti Gəncə, Bakı, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba və Tiflis vilayətlərini Rusiyaya itirdi.
On beş il sonra, ikinci İran-rus müharibəsi nəticəsində Yerevan və Naxçıvan vilayətləri üzərində nəzarət də İranın əlindən çıxaraq Rusiyaya keçdi və beləliklə ikinci bir razılaşma, ‹Türkmənçay Müahidəsi› əsasında bütün Qafqaz Rusiyanın tərkib hissəsi oldu.
خسارات ارضی ایران در پی عهدنامه 1813 گلستان و 1828 عهدنامه ترکمنچای This image is a copy or a derivative work of caucasus_region_1994.jpg, from the map collection of the Perry-Castañeda Library (PCL) of the University of Texas at Austin. Office of the Geographer and Global Issues, Bureau of Intelligence and Research, US Department of State
Tarixin Tozu
Bütün bunlar tarixdir, birine acı ve digerine şirin gelen hadiseler ve revayetlerdir. Bezileri, ehtimal, şexsi, ailevi ve ya ictimai ve siyasi sebeblere göre tarixin bele axarına bu ve ya diger şekilde baxa bilerler. Amma mence 200 ilden sonra bu hadiselerden bugünün real heyatı üçün siyasi, milli ve ya etnik neticeler çıxarmaq dehşetli bir sehv olardı.
Bezileri tarixden sadece bir sıra ölkeler, milletler ve qövmlere qarşı çıxmağı, itirilen erazileri yeniden ‘fethetmeye’ çağırmağı başa düşürler. Qafqaz, Efqanıstan ve ya Türkmenistanı yeniden almaq kimi gülünç söhbetler heçbir İran hökumetinin resmi siyaseti olmasa da, İranda bezi şexsler ve qruplar arasında revacdadır. Bu hesabla hamı gerek hamıya qarşı seferber olsun, çünki qedim ve güclü keçmişi olan her ölke tarixin belli dövrlerinde indiki erazisinden daha geniş eraziye malik olmuşdur. Roma imperiyası Felestine kimi, Britaniya Hindistana kimi, Osmanlı Serbiya ve Liviyaya kimi erazini tutmuşdu. İranda Dariuş Yunanistana kimi, Nadir Şah Hindistana kimi getmişdi. İndi bunlar yeniden atlara minib o ölkeleri tutmaq isteyirler? Bunlar sadece cahillikden ireli gelen yuxular yox, tehlükeli hezeyanlardır.
پُل انسانی – تصویر نقاش روسی فرانس روبو از جنگ ایران و روس در 1804-13 Canlı körpü. Rus rəssamı Franz Roubaud-un çəkdiyi rəsm :1804-13-cü illər İran-rus müharibəsi haqda
Diger, qarşı qrup ise ‘müdafie’ mövqeyinden hereket ederek bütün bu tarixi faktlar ve hadiseleri kökünden danır. Onlar öz iddialarına haq qazandırmaq üçün tarixi yeniden keşf edib deyirler ki, Gülüstan Mü’ahidesine kimi Azerbaycan ‘dörd-beş min illik dövletçiliyi olan müsteqil ölke’ olub, ancaq İran-Rus Müharibeleri neticesinde iki dövlet arasında ‘bölüşdürülüb’. Buna göre de, hemin xeyali tarixçilik Cavad Xan Ziyadoğlu Qacarı ‘Azerbaycanın müsteqilliyi uğrunda’ rus ve İran ‘işğalçılarına’ qarşı üsyan qaldıran ve bu yolda canını qoyan milli qehreman adlandırırlar.
Elbette herkes istenilen adamı istediyi kimi göre biler. Amma meselen İstanbulun 600 il evvele kimi Bizansın paytaxı ve ortodoks yunan kilsesinin merkezi olduğu faktını etiraf elemek Türkiyenin bugün İstanbul üzerinde hakimiyyetine xelel getirecek? Ona göre de indi bu faktı inkar etmek gerekdir?
Siyaset ve tarixi saxtalaşdırmaq başqa şeydir, tarixi reallıq başqa şey. Tarixi oxumaq, yazmaq ve müzakire elemek ne üçün adamların bezilerini mütleq irqçiliye, ifrat milletçiliye, boş ve tehlükeli xeyallara sövq edir?
Britaniyalılar ölkelerinin keçmişde ne qeder güclü, ne qeder geniş olduğunu her kesden yaxşı bilirler. Amma Britaniya özünün bugünkü gücünü ve genişliyini de diger ölkelerden daha yaxşı bilir. Belçikalılar yaxşı bilirler ki, onların dövlet müsteqilliyinin 200 ilden çox ömrü yoxdur. Amma bu onlarda heçbir kompleks yaratmır. Eksine onlar keçmişde tabe olduqları Fransa ve Hollandiya ile çox gözel münasibetler besleyirler.
Gence ve Cavad Xan heqiqetini görmek, Bakı, Qarabağ ve ya Naxcıvanın, Yerevan ve Tiflisin real keçmişini etiraf elemek bugün ne İranın etibarına bir şey elave eleyecek, ne de Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcüstan respublikalarının bugünkü etibarından nese azaldacaq.
Keçmiş keçmişde qalıb. O papkaları bağlayıb tarix reflerine qoyublar. Bugün Britaniya ve İrlanda sülh ve emekdaşlıq mühitinde rifah ve tereqqi elemeye çalışırlar. Belçikanın en yaxşı münasibetleri keçmişde tabe olduğu Fransa ve Hollandiyayladır.
Bizde ise bezileri hele de tarixi öyrenmek ve zövq almaq üçün yox, düşmençilik yaymaq için oxumağa çalışırlar.
—————————-
Be’zi menbeler:
Mohammad Ali Bahmani Qacar: Cavad Xan Ziyadoğlu Qacarın Xanedanı, farsca, Tehran 1386 (2007)
عباس جوادی – این مقاله را با تیتر «یادداشت هائی درمورد نامگذاری ترکی آذربایجانی» در سال 1987 در مجله «بررسی های تاریخی ترکی» منتشره در استانبول به چاپ رسانیده بودم. لبّ مطلب این مقاله این است که تعبیر «زبان آذربایجانی» (طوری که در جمهوری آذربایجان برای نامیدن زبان ما رایج بود و هنوز هم هست) اشتباه است. زبان ترکی است اما برای مشخص کردن «نوع» جغرافیائی آن درست تر است گفته شود «ترکی آذربایجانی» و یا ساده ترش «ترکی آذری». در مقاله همچنین گفته میشود حساسیت بعضی ها نسبت به کلمه «آذری» که مثلا در ترکیه و حتی غرب برای نامیدن ترکی آذری به کار برده میشود بی مورد است چونکه در اینجا منظور نه آن زبان ایرانی قدیم است بلکه نوع آذربایجانی ترکی است که از قرن های پانزدهم و شانزدهم در آذربایجان قفقاز و ایران راه مستقل تر پیشرفت و تکامل خود را نسبت به ترکی عثمانی در پیش گرفت.
This is what I wrote back in June 1987 in the Istanbul-based “Turk Tarih Arastirmalari Dergisi,” obviously in Turkish. Conclusion: “Azerbaijani,” as the language is called in the Republic of Azerbaijan, is definitely incorrect. The term “Azeri” alone is easy to say, but maybe still misleading in essence. “Turkish” (or “Turki” as it is called in Iran) overlaps with Turkey’s Turkish. Best is, I believe to call it “Azerbaijani (or Azeri) Turkish.”
عباس جوادی – مقاله ای در باره ساختار آوائی و واجشناسی ترکی آدری که در سال 1990 در مجله ساوالان چاپ لندن منتشر شده بود. لطفا روی لینک کلیک کنید. Ses Qurulushu
Abbas Cjavadi – 20 janviye (Bakı’da dedikleri kimi 20 yanvar) 1990 günü başlamamışdan 3-4 saat qabaq menim teyyarem Mosko’ya getmeliydi. İki ay ondan qabaq aldığım bilet ele idi, yoxsa elbette men bilmirdim 20 janviyede ne olacaq.
Axşam çağı Xalq Cebhesi’nin uşaqları gelib dediler ki, bir az tez ol. “Deyirler rus tankları şehri mühasire eleyibler. Sehere yaxın hemle eleyecekler. Teyyare meydanı emelen rusların elindedir. Tez çıxmasan, belke artıq gedemmesen.”
Abbas Djavadi – 10 yıl önce Türkiye hatıralarının devamı. Şimdi de Ankara…
Bu şehirde altı yıl kaldım. Ankara 20 küsur yıl önce bıraktığımdan, sonra birkaç defa gördüğümden veya duyduğumdan daha modern, temiz, düzenli, sakin ve yaşamak için elverişli. Hiç olmasa benim kaldığım ve tanıdığım yerler: Çankaya, Kavaklıdere, Gazi Osman Paşa, Küçükesat ve Bahçelievler öyle. Avukat arkadaşım Cemil diyor bunlar doğru, ama dost-akraba olmadan Ankara sıkıcı. Her halde iş olmadan da öyle.
**********
Aile, dostluk ve hatta yabancı fertler arasındaki ilişkiler oldukça sıcak. ‘Bozuluyor’ diyorlar. Belki kısmen doğru, mesela büyük şehirlerde ve çok katlı binalarda. Ama sanki bu gelişme Türkiye’de çok yavaş. Bu belki küçük, çoğunlukla genç bir tabaka için geçerli. Büyük çoğunluk ise aynı. Bir de ki, Tirkiye’de bizim Şark toplumlarının hepsinde olduğu gibi aile son derece güçlü bir unsur – hem de sadece nüve aile değil, daha geniş bir aile. Amcalar, dayılar, teyzeler, kuzenler filan dahil olmak üzere.
Ama, derler ya, fazla sıcaklık yakabilir, kızdırabilir ve konflikt yaratabilir – bu da doğru. Fakat devletin vermediği güvenceyi aile ve arkadaşlık şebekesi bir miktar sağladıkça büyük değişiklikler olmaz kolay-kolay. Devlet güvencesinin olmadığı şartlarda sıcak ilişkiler tabiidir, ama büyük hüner de değildir. Hüner, devlet güvencesiyle, düzenin verdiği rahatlıkla birlikte ‘sıcaklığın’ esas itibariyle devam etmesi. Japonya, İtalya, İsrail bu sınavı vermişler. Türkiye ise daha bu alanda kendi hünerini göstermelidir.
**********
Gazetelerin yazdığına göre Türkiye’de dört milyon Balkan göçmeni var. Kürtler, Araplar, ermeni ve rum asıllılar ve aslen Kafkasya kökenlileri de bunlara katarsan ‘hakiki’, Orta Asya’lı Türkler 65 milyon nüfusun yüzde kaçı olur? Türkiye bir göçmen ülkesi mi? Türkiye’deki ‘piyonerlik ruhu’ ne kadar Amerika’dakine benzer? Türk milliyetçiliği ne kadar ırka, Türklüğe. müslümanlığa ve ne kadar kendini koruma güdüsüne, bununla ilgili olarak da (Amerika’daki gibi) sembollere, bayrağa, Atatürk’e dayanır ve bunları ülkenin devamının ve bütünlüğünün temeli sayar?
**********
Sanki kimse kendi durumundan memnun değil. Sanki memnuniyetsizlik ve şikayet, sevilen kültür haline gelmiş. Bugün kimi gördüysem şikayet etti – memleketin durumundan, kendi maaşı ve sosyal güvenlik durumundan, çocukların okulu ve geleceğinden. Şikayet edenlerin hemen hepisi de kendilerini dünyanın en dürüst, çalışkan, arkadaş canlısı, vatanperver, kanunlara uyar, ama hep verip de alamayan, yardım edip de ihanet gören, iyilik edip de kötülük bulan insanları sayıp, kendilerini dünyada çok yalnız ve anlaşılmamış zannediyorlar. Sonra da konuştuğum çoğu kimse tam ayar bir fılosofdu. Avrupa Birliği’nden Yeni Dünya Düzeni’ne, İslam medeniyetinden teknoloji devrimine, karşılaştırmalı kültür tarihinden insanların sosyo-psikolojük davranış özelliklerine kadar her konuda bilgili, tecrübeli insanlar gibi davranıp son ve kesin fikirler, hükümler ileri sürüyorlardı.
**********
Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne gittim. Aynı mayhoş duygular. Hocalarımı, öğrenci ve asistan arkadaşları hatırladım. Bazıları vefat etmiş veya emekliye ayrılmış. O zamanlar öğrenci veya asıistan olan bazı arkadaşlar profesör olmuş. Çok sevindim. Hepisine saygı ve sevgi duygusu besliyorum.
**********
Bir haftadır Türkiye’deyim. ‘Haydı Abbas, vakit tamam.’ İşler de bitti. Ver elini Praha…
Abbas Djavadi – 26.12.2011. Bunlar, neredeyse 10 yıl önceye ait İstanbul ve Ankara hatıralarıdır. Bu 10 yılda hele Türkiye’de çok şey değişmiştir. Ama zannedersem o zaman gördüklerimi kaydetmek ilginç olabilir.
22-31 Nisan 2002
Önce: Bu Şehr-i Sitanbul…
Boğaz ve Marmara sanki her gece şehrin bütün kirlerini, dertlerini ve tansyonunu yutup temizliyor ve ona ertesi sabah ferahlık duygusuyla herşeyi yeniden başlama umudu veriyor.
**********
Ah Kuzguncuk’un şurasında, şu mütevazi evin balkonunda kim, nasıl kahvaltı yapıyor bizler Avrupa’da sabah kalkıp metroyla, tramvayla işimize gittiğimiz zaman…
**********
Hacı Abdullah, Ali Baba, Asude Restoran, Hanedan Kebap Evi, yahut da herhangi küçük. temiz ve kendi halinde bir esnaf lokantası… Alman, Çek, Amerikan yemeklerinden sonra İstanbul bir yemek cenneti – eğer nereye gittiğini bilsen tabii.
Murat Belge’nin Tarih Boyunca Yemek Kültürü zorlanmadan bilgi edinmek ve de keyif almak için bire-bir kitap. Süt içer gibi rahat okunan, yararlı kaynak. Sadece Türk mutfağını da tartışmıyor. Göz gezdirdikten sonra patlıcan kızartmayı, imam bayıldıyı, ayva tatlısını daha bir bilinçle, daha bir zevk alarak yiyorsun.
**********
En iyisi Türk gazetelerinin hiçbirini okumayacaksın. Ödediğin paraya, ayırdığın zamana yazık. Zaten pek de zaman istemez bir Türk gazetesini okumak. TV kanalları ve gazeteleriyle Türk medyası oldukça tekelleşmiş ve bulvarlaşmış. Hepsi de sanki kendilerini bir ideoloji, özellikle de milliyetçilik yarışına kaptırmış gidiyorlar.
**********
İslamabad’dan bakınca İstanbul oldukça batılılaşmış, Prag’dan bakınca çok oryantal. Belki de o kadar güzel olmasının bir sebebi de işte budur. Tarihi ve yerleştiği coğrafya da kente bambaşka bir müstesna özellik veriyor.
**********
16 milyon TL (yani 13 dollar’a) Ortaköy’de, Boğaz kenarında orta dereceli bir restoranda çipura, salata, su, çay ve tatlı.
**********
Washington, Paris, Münih, Prag. İstanbul, İslamabad, Kabil, Duşanbe… Aslında ses ve gürültü de her halde hem kültür ve alışkanlık, hem de bir parça sosyal organizasyon işidir. Neden insanların bazısı hep yüksek sesle konuşur? Neden her dükkan sahibi kaset çalar da sesini 50 metreden duyulacak kadar açar? Neden arabaların korna sesı kesilmez? Belki güney yarım-küre halklarının ‘kanında var’ bu coşku ve fışkıran duygu. Ama toplumda kanunsuzluk, kaptı-kaçtı prensibi. çekişme, zorbalık, toleranssızlık, sosyal ve ailevi zorluklardan doğan sinirlilik başka toplumlara göre fazla olursa, trafik kuralları çiğnenirse, güçlü olan sesini yükseltip de başkalarının sesini bastırırsa gürültü artmaz mı?
**********
Kalite, iş, zaman, fiyatlar, servis, kanunlar, hak ve görevler, vergi, ceza… Herşey sanki yarım-ciddi gibi burada.
**********
Tanıdık yerde yabancılık çekmek yabancı yerde tanıdık aramaktan daha iyi.
**********
Sokaktaki tansyon, gürültü ve memnuniyetsizlik yoruyor insanı.
**********
‘Memleket mi, yıldızlar mı, gençliğim mi daha uzak?’
**********
Güzelliği dışında, İstanbul’a bakıp da geçmişini, önce Bizans’ın, sonra da 500 yıllık bir imparatorluğun merkezi oluşunu ve bunun bütün Türklerin bilincine ve bilinç-altına ne kadar işlediğini hatırlamamak imkansız.
**********
Ankara’ya gitmeden önce hotelin terasında yeşile ve Boğaz’a karşı bir dinlenme molası.Ne kadar iyi ki, dünyada böyle bir şehir de var.
**********
Maçka-Havalimanı taksiyle 18 milyon TL, yani takriben 13 dollar. Şoför efendi, nazik – ve dert yanıyor.
عباس جوادی – سال ها پیش وقتی من به دبیرستان میرفتم اول کلکسیون تمبر دااشتم. بعد عکس های هنرپیشه ها را جمع میکردم. بعدا هم به سرم زد که لغت های جالب و نادری را که ما آن وقت ها در تبریز بکار میبردیم بنویسم. این کار را کردم و نتیجه این کار دفترچه ای بود شامل حدودا 70-80 لغت که متاسفانه بعداز دوران دبیرستان که به خارج از کشور آمدم گم و گور شد. حیف.
حالا از آن لغت ها فقط چند تائی در ذهنم مانده که میخواهم اینجا بنویسم و از شما دعوت کنم که اگر از این قبیل کلمات ولغات و تعابیر اطلاع دارید که امروزه احتمالا مهجور و فراموش شده، بنویسید و بفرستید تا به این لیست اضافه کنم. (شاید بهتر است که مستقیما زیر این مقاله در بخش «نظر شما» بنویسید که سریعتر منتشر شود. و یا اینکه بنویسید و از طریق «تماس» بفرستید.)
(tənəbi)ته نه بی
به معنای «قوناق اوتاغی» و یا اطاق پذایرئی مهمانان.
پر رو، سمج. احتمالا اصلش «سیمین تن» است = (simitən) سیمیتن
(kərdi)کردی
تقسیمات داخل حیاط که در آن درخت، گل و یا سبزی و غیره میکاشتیم
(mitbax) میتباخ
مطبخ و یا «آشپزخانا»
(çoğan) چوغان
محصولی بود گیاهی که در آشپزخانه برای شستشوی ظرف بکار میبردندو شبیه تخته ریز شده بود و کمی هم کف میکرد
(kəpir) کپیر
این را هم برای شستشوی ظرف مخصوصا سفید کردن ظروف فلزی بکار میبردند. بنظرم نوعی گِل بود و رنگ سربی داشت.
(pəsab)پساب
آب کثیفی که بعد از شستشو بیرون ریخته میشود (حمام و یا آشپزخانه). بنظر میرسد فارسی قدیم است اما فارس ها این کلمه را نمیشناختند
(vəl) ول
دستگاه چوبی که گاو را به آن میبندند و در خرمنگاه با آن گندم را از کاه جدا میکنند.
(dəj) دژ
وسیله ای بود چوبی که هر کدام شکل دیگری داشت. مباشر مالک با آن روی گندم چیده شده هر دهقان در خرمنگاه علامت میزد تا اینکه تا زمان تقسیم محصول بین زارع و مالک دست نخورد
این وب سایت دارای بیش از سه هزار مثل ترکی آذری ایران است و تعداد روزافزونی واژگان و اصطلاحات ترکی آذری ایران است که معولا در فرهنگ های لغات ترکی یافت نمی شوند. در واقع این سایت از دو بخش عبارت است: یکم: ضرب المثل ها و دوم: لغات و اصطلاحات جالب و نایاب ترکی آذری که ما از طریق ثبت آنها در این سایت کوشش به حفظ آنها می کنیم.
عباس جوادی – او گون ائله بو سایتین کهنه پست لاریندا تاپدیم. ایللر قاباق یازدیغیم اؤچ شعر. پایلاشماق ایسته دیم. ساغ اولون.
Kehkeşanda Alma Qurdunun Sevdası
عباس جوادی – از دوران «هنوزجوانی» و شعر سرائی. سال های 1980…
Last Friday, our dear colleagues Amir Zamanifar and Rosa Ajiri were flown to Tehran (from there to Rasht) and Los Angeles, respectively, to be left to rest in peace.
On September 29, they were killed in a tragic car accident near Prague, Czech Republic, where they lived and worked for RFE/RL’s Radio Farda. A third Radio Farda journalist, Mahin Gorji, severely injured, still is in a coma, fighting for her life.
We will remember Amir and Rosa and continue to pray for Mahin’s life.
This is a translation of a poem, originally in Azeri Turkish, that I wrote back in 1987:
The Flow of Life
What was that voice?
An outcry in the morning’s freshness —
Echoless and lost.
What happened to that love, courage, faith and desire?
A white, straight line flying,
Crossing the sky’s blue pages.
Then: the fall.
Commotion and rush, and an unbearable heat of the hell.
Obedience in the rebellion,
Stillness in the tumult.
Adaptation.
And this damned, uncertain waiting for an oasis:
The evening and a moment of peace…
Ömür Geçidi
Neydi o ses?
Sübhün teravetinde teninsiz qalan, iten
Feryad.
N’oldu o eşq, cesaret, inam, heves?
Mavi sehifelerde qetolunan, natemam, yarım,
Ağ, düz bir imtidad.
Sonra süqut,
Hengame, qaç-ha-qaç ve dözülmez cehennem istisi.
İsyan içinde mütilik, xüruş içinde sükut.
Adet.
Ve qehreden, serab kimi namelum intizar:
Axşam ve bir dem-i rahet…
An article from 1990, published in London-based Savalan on the sound structure of Azeri Turkish and its phonological script — in Azeri Turkish (Arabic-Persian script).
روی چارچوب عکس کلیک کنید Click on the box Ses Qurulushu
