نادرشاه از طایفه قرخلوی قبیله ترک زبان افشار بود. بدنبال زوال سلسله صفویان که نادر یکی از فرماندهان برجسته آن بود، او خود مسئولیت پادشاهی کشور را بدست گرفت و در شرایطی بحرانی، نقشی تعیین کننده در احیای تمامیت ارضی ایران بازی کرد.
نادر در این نقش خود بعنوان پادشاه جدید ایران ظاهرا به اصلیت و زبان ترکی خود دلبستگی داشت و در ضمن بعنوان پادشاه ایران کوشش میکرد از آن برای مقاصد سیاسی خود استفاده نماید.
قبیله افشار یکی از شاخه های قبایل اُغوز (غز) بود که بدنبال قبول اسلام در آسیای میانه مجموعا «ترکمان» و یا «ترکمن» و «ترک» نامیده میشدند. ایل افشار در زمان سلجوقیان که آنها نیز از قبایل اُغوز بودند، از آسیای میانه به خراسان و بقیه مناطق ایرانی و سپس ترکیه کنونی کوچ کرده مسکون شدند. فرزندان آنها در عین حال که با مردم محلی و بومی این کشور ها آمیزش کردند، حتی برای تقریبا هزار سال در بسیاری از این سرزمین ها عنان سلطنت و ارتش را در دست داشتند، اگر چه حتی یکی دو قرن بعد از کوچ و سکونت این قبایل، آنها دیگر نه بعنوان قبایل کوچنده و «بیگانه» بلکه بخشی از مردم محلی و بومی درآمده بودند. یک نتیجه کوچ و سکونت و حتی حکومت فرزندان این قبایل در آذربایجان و ترکیه کنونی این بود که زبان ترکی تبدیل به زبان اکثریت مردم این سرزمین ها گردید و در ترکیه حتی بصورت «ترکی عثمانی» زبان دولت گشت. حکومت ترک ها در بیزانس مسیحی سابق، در عین حال منجر به حاکمیت دین اسلام در این کشور شد.
ایل افشار نیز مانند اغلب قبایل دیگر ترکمان و اُغوز، هم در ایران و هم در ترکیه بعدی و حتی بخش های شمالی سوریه و عراق کنونی مسکون شد. روابط خانوادگی و طبیعتا فرهنگی و زبانی برای مدت ها بین ایلات ترکمان وجود داشت اگرچه بخصوص پس از تاسیس دولت صفویان در ایران و تحکیم دولت عثمانی در ترکیه کنونی، هرکدام از این ایلات در راه حفظ و حراست دولت خود، یعنی ایران در این سو و عثمانی در آن سو، جد و جهد نمودند و حتی در جنگ های خونینی مانند «چالدران» رویاروی هم قرارگرفتند.
دکتر تورخان گنجه ای (۱۹۲۵-۲۰۰۵) از «مدرسه مطالعات خاورزمین و آفریقا» (لندن) در سال ۱۹۷۷ با اشاره به چند سند تاریخی نوشت که نادرشاه کوشش کرده است از نزدیکی های ایلاتی، قومی و زبانی خود در راه بهبود مناسبات با عثمانی در غرب و دولت مغول گورکانی و یا بابری در هند استفاده کند (۱).
تلاشنزدیکیبههندوعثمانی
نادرشاه در سال ۱۱۴۶ هجری/۱۷۳۴ میلادی دو نامه به حکیم زاده، وزیر اعظم عثمانی نوشت که یکی از آنها به ترکی و دیگری به فارسی بود. طوری که میدانیم، نادر شاه این سنت پادشاهان صفوی را ادامه داده است که گاه به برخی پادشاهان و متنفذین ترک زبان منطقه به ترکی نامه مینوشتند. در این دو نامه نادرشاه به «ریشه مشترک» ترکان عثمانی و قبایل ترکمان اشاره کرده، این را «همچون دلیلی برای عقد صلح» بین طرفین عنوان نمود (۲). او درعین حال در پایان یکی از لشکرکشی هایش به هند، ضمن ملاقات با امپراتور گورکانی-مغول آن سرزمین بنام محمد شاه به ترکی صحبت کرده، به او گفت که «طایفه او (یعنی نادر) از ایل افشار هستند که یکی از ایلات ترکمان است و بنا بر این هر دو دولت (یعنی افشار و گورکانی) به جانشینان تیمور مربوط میشوند» (۳).
در اینجا معلوم نیست که آن گویش ترکی که نادرشاه با سلطان هند صحبت کرده، چه بوده است، چرا که در روایت مزبور از تعبیر عمومی «ترکی» استفاده میشود در حالیکه میدانیم در همان دوره گویش های ترکی به تحول مستقل از هم شروع کرده بودند و در برخی آثار از ترکی «جغتائی» (اوزبکی-اویغوری قدیم)، «قزلباشی» (ترکی آذری ایران) و «رومی» (عثمانی) یاد میشد.
بالاخره نادر در ۱۱ محرم ۱۱۵۴ (پنجم آویل ۱۷۴۱) طی نامه ای به سلطان محمود یکم عثمانی پس از شرح لشکرکشی خود به هند مینویسد که او (یعنی نادر) «محمد شاه گورکانی را در تخت خود ابقاء نمود چرا که او (یعنی نادر) و سلطان هند هر دو اصلیت ترکی دارند» (۴).
محمد کاظم مولف «نامه عالم آرای نادری» مینویسد که نادرشاه موکدا خواسته است گنبد خلیفه چهارم اسلام و امام نخست شیعیان علی ین ابیطالب در نجف همانند گنبد حرم امام هشتم شیعیان در مشهد تزئین شود. کار این گنبد در سال ۱۰۵۵ به پایان رسید. محمد کاظم مطلع این شعر شاعر دوره نادری، میرزا عبدالرزاق تبریزی (۵) را میاورد که برای تزئین گنبد حضرت علی سروده شده و به ترکی است:
شاه جم حشمت دارا درایت، نادر دوران
که تخت دولت جمشیده وارثدور جهان اوزره (۶)
معلوم نیست این شعر عملا هم به تزئینات گنبد حرم حضرت علی شامل شده است یا نه. به هر تقدیر متن کامل این شعر بعد ها در دیوان میرزا عبدالرزاق درج گردید.
اینکه ادبیات هنوز نوپای ترکی در آن دوره آکنده از وزن، قافیه، تشبیهات و واژگان فارسی و عربی بود، چیزی حیرت انگیز نیست. با وجود اینگونه نمونه ها به ترکی، اشعار و آثار ترکی در ایران بسیار کم بود و حتی در دولت عثمانی نیز آثار ادبی و هنری بیشتر به فارسی و یا متاثر از فارسی بودند، در حالیکه مطالب دینی غالبا به عربی نوشته میشدند (آثار علمی نیز در ابتدا اغلب به عربی بودند).
تنهاسنگنوشتهترکیدرایران
و اما سنگ نوشته ای از همین دوره نادری باقی مانده است که در «کلات نادری» در شمال شرق مشهد قراردارد و بنظر تورخان گنجه ای ظاهرا «تنها سنگ نوشته ترکی است که در ایران یافت شده است.» کلات شهری است که بر بالای صخره سنگ های بلند کوه های هزارمسجد ساخته شده است. گفته میشود حتی تیمورلنگ هنگام حمله به ایران قادر به گشودن این قلعه نشده است.
سنگ نوشته ای که در کلات نادری که امروز به «عمارت خورشید» (و یا «کاخ خورشید») معروف شده، در اصل قصیده ای به ترکی در مدح نادر شاه است. بیش از یک قرن پیش این سنگ نوشته دقت سیاحان و پژوهشگران داخلی و خارجی جلب کرده بود، اما بخصوص بخاطر صدماتی که این سنگ نوشته در طی قرن ها دیده و شاید هم تا حدی بخاطر زبان آن، کسی نتوانسته بود متن آن را کاملا و بدون کم و کاست ثبت کند و توضیح دهد. حتی افسر و شرقشناس معروف انگلیس سیر پرسی سایکس که در سال ۱۹۰۵ از کلات دیدن کرده بود، نوشته است که در ابتدا کسی از آنها نتوانست این سنگ نوشته را رمز گشائی کند تا اینکه خود سایکس در سال ۱۹۱۰ قرائت و ترجمه ای ناکامل و بنظر گنجه ای «حاوی بسیاری نکات نادرست» از متن سنگ نوشته بدست داد. تنها در سال های ۱۹۶۰ بود که با کمک پژوهشگران دیگر و از جمله مرحوم ایرج افشار متن این سنگ نوشته تا حدی که قابل خواندن بود ثبت و معلوم گردید. آنچه که در زیر می بینید، بخش هائی از سنگ نوشته کلات نادری است که از گزند روزگار محفوظ مانده اند. دکتر تورخان گنجه ای که عکس سنگ نوشته را از مرحوم ایرج افشار دریافت کرده، آن را خوانده، به تحریر در آورده و سپس به انگلیسی ترجمه کرده است:
متن شعر ترکی سنگ نوشته کلات نادری در مدح نادرشاه
(۱) همه نقل قول های این مقاله از نوشته ای است بقلم دکتر تورخان گنجه ای با این مشخصات:
Gandjei, Tourkhan: The Turkish Inscription of Kalat-i Nadiri, in: Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, vol. 69 (1977), pp. 45-53
(2) Joseph von Hammer-Purgstall, Joseph: Geschichte des Osmanischen Reiches, VII, Wien 1953, s. 458; as quoted in Gandjei, ibid
(۳) به نقل از گنجه ای، همانجا: محمد کاظم: نامه عالم آرای نادری، جلد دوم، مسکو، ۱۹۶۶، ص ۲۱۸
(4) Uzunçarşılı, İsmail Hakkı: Osmanlı Tarihi, IV, 1, s. 300, as quoted by Gandjei, ibid
(۵) به نقل از گنجه ای: در باره این شاعر ن. تربیت، محمد علی: دانشمندان آذربایجان، تهران ۱۳۱۲، ص. ۳۷۵
(۶) به نقل از گنجه ای، همانجا: محمد کاظم، اثر فوق، جلد سوم، ص ۳۷
کنسول تبریز به برنس، بخش یکمنامه کنسول آمریکا به برنز، بقیه
آنچه میخوانید ترجمه کامل و فارسی نامه کنسول آمریکا در تبریز از۲۱ آذر ۱۳۲۵ است، یعنی یک روز بعد از آنکه رهبران فرقه به شوروی گریختند و ارتش مرکزی ایران بزودی اداره سرتاسر آذربایجان و منطقه «جمهوری مهاباد» را بدست گرفت – درست یک سال بعد از تاسیس حکومت فرقه دمکرات به رهبری سید جعفرپیشه وری در تبریز.
اولین روزی که دیگر فرقه و فدائیان آن در تبریز در حکومت نبودند چگونه گذشت؟ این نامه را کنسول آمریکا در تبریز «ساتن» درست در ۲۱ آذر ۱۳۲۵ یعنی ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶مستقیما به وزیر خارجه آمریکا جیمز برنس نوشته است. نامه لحنی گزارشی از اوضاع شهر دارد و برآوردی سیاسی از اوضاع تبریز و مردم بلافاصله بعد از گریختن رهبران فرقه به شوروی است. اصل انگلیسی نامه در اسناد سابقا سرّی و امروزه قابل دسترسی وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا در این لینک قابل مطالعه هستند. ترجمه از عباس جوادی
تلگرام 801-00/12-1246
از کنسول تبریز (ساتن) به وزیر خارجه
تبریز ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶
(دریافت شده: ۱۶ دسامبر، ۱:۱۴ بعد از ظهر)
۲۶۳. رژیم دمکرات های آذربایجان که دقیقا یک سال و یک روز پیش تاسیس یافته بود، دیروز در عرض چند ساعت فروریخت. این رژیم در ماه گذشته ضعفی روزافزون از خود نشان داد و هرچه تنش بیشتر شد روحیه آن ها ضعیف تر گردید. معلوم بود که مردم خواهان جنگ نیستند و رهبران هم نمی توانستند روی حمایت چندانی و یا اصولا روی حمایتی از سوی مردم حساب کنند. امروز دیگر اوضاع طوری است که گویا در شهر دیگری زندگی میکنیم. گرد و خاک دیگر نشسته است. من از زمانی که به آذربایجان آمدم اینهمه چهره بشاش ندیده بودم. آنها نفسی راحت میکشند و خوشحال هستند.
اوایل بعد از ظهر دیروز حکومت نظامی اعلان شد و بعد از ساعت هشت رفت و آمد در شهر ممنوع گشت اما بلافاصله بعد از آن، تسلیم به حکومت تهران اعلام شد که بدنبال آن دیگر کسی مقررات حکومت نظامی را رعایت نکرد. حوالی نیمه شب در ناحیه پادگان نظامی صدای تیراندازی شنیده میشد. این صدا ها تا صبح ادامه یافت. تا صبح دمکرات ها در حال فراری شتابزده بودند. اگرچه در مورد ناآرامی ها به من هشدار داده شده بود اما من باز حس کردم که باید بیرون بروم و تا جائیکه از دستم بر میامد مردم را متقاعد کنم که دوباره نظم و امنیت برقرار خواهد شد. من با همکار بریتانیائی ام همنظر نیستم که میگوید در این لحظات حساس ما باید در کوچه و بازار دیده نشویم. بهمین جهت من با اتوموبیل خود در خیابان ها به راه افتاده (در شهر گشتم و، -مترجم) با نمایندگان غیرنظامی و مذهبی که هنوز در شهر مانده اند صحبت نمودم. در هر محلی که اتوموبیل من با پرچم آمریکا از آن جا میگذشت مردم کف میزدند و شعار زنده باد آمریکا سرمیدادند. این ها همان آدمانی بودند که تا چند روز پیش با ترشروئی به من زُل میزدند، طوری که گوئی میخواستند بدانند که من در این جا چه میکنم.
افراد غیر نظامی بسیاری مسلح شده اند و سرگرم شکار دمکرات های سابق هستند اما بی نظمی کلی چندان زیاد نیست. گهگاه تیراندازی ها بگوش میرسد اما هدف این تیراندازی ها معلوم نیست. من به کاخ استانداری رفتم اما آنجا عملا خالی بود به استثنای (حاجی علی، – مترجم) شبستری رئیس انجمن ایالتی ( قبل از آن رئیس «مجلس ملی» فرقه، – مترجم) که با صداقت تمام کوشش میکرد بصورت نمادین نشان دهد که اوضاع تحت کنترل است. او بین دمکرات ها فردی بود که بیش از دیگران مورد احترام مردم بود و حالا بنظر میرسد صرفا تحت تاثیر احساسات وطندوستانه عمل میکند. به او گفتم میخواهم در این دوره ناروشنی هر کمکی از دستم بر میاید انجام دهم تا از خشونت جلوگیری شود. او اظهار امتنان بسیاری کرد و گفت تمام شب بیدار بوده و میخواهد تا زمانی در این صندلی اش بنشیند و صبر کند که قوای دولت مرکزی بیایند. وقتی آنجا را ترک کردم ابتدا سربازان مسلح را دیدم که قبلا هم دیده بودم اما بعدا فهمیدم که آنها آسوری هائی بودند که از کشته شدن هراس داشتند و میخواستند من آنها را به محل امنی ببرم. به آنها گفتم که برای پیشگیری از هرج و مرج هرچه از دستم برآید خواهم کرد اما آنها باید در همانجا که بودند بمانند.
آنگاه به مقر دمکرات ها رفتم و دیدم آنجا تخلیه شده بجز چند سرباز بسیار مسلح که نمیدانستند نگهبانی چه کسی را باید بکنند. آنها بمن گفتند که بیریا، رهبر اتحادیه کارگری (محمد بیریا رئیس اتحادیه کارگری، وزیر فرهنگ و در آخرین روزها جانشین پیشه وری، – مترجم) در درون ساختمان است اما وقتی من درون ساختمان رفتم دیدم یک عضو سرگردان کمیته آنجاست که از هیچ چیز خبر ندارد. دفتر پیشه وری که تا روز پیش مرکز قدرت دولتی بشمار میرفت پر از آشغال هائی مانند پس مانده های نان، تخم مرغ، استکان های خالی و ته سیگار بود. اینها آثار آخرین ساعات ناروشنی بودند. هیچ کس نمیداند که پیشه وری کجاست. شنیدم به اتوموبیل بیریا حمله شده و او را به بیمارستان شوروی برده اند. رفتم تا شاید او را بیابم. در های بیمارستان را بسته بودند و جمعیت خشمگینی که جلوی در بیمارستان بود اتوموبیل این محبوب ترین فرد دمکرات ها را تخریب کرده بودند. پزشکان به من گفتند که بیریا در بیمارستان بود اما از درعقب گریخته است. من با اتوموبیلم باز در شهر به راه افتادم. گروه های مردم که همینطور بدون هدف حرکت میکردند، تا پرچم اتوموبیل مرا میدیدند اظهار شادمانی میکردند. در نزدیکی ما تیرپرانی بگوش میرسید اما من فقط در یک نقطه خیابان اصلی یک لکه خون دیدم که بنظرم نتیجه کشته شدن یک نفر بود. بالاخره جاوید (سلام الله جاوید، استاندار آذربایجان در حکومت فرقه دمکرات، – مترجم) را یافتم که گفت فقط تعداد کمی قوای انتظامی باقی مانده اند و او امیدوار است که ارتش ایران یا امروز و یا فردا برسد (32). این خبری نا امید کننده بود چرا که من نگران آن بودم که اگر نیمه شب شود و قوای دولت هنوز به شهر نرسند چه خواهد شد. هر آنچه از دست من برمیامد انجام دادم و انجام خواهم داد تا همچنان در شهر بگردم تا احساس امنیت در دل مردم را تقویت نمایم. مابقی مربوط به زمان و تهران میشود.
فرستاده شده از تهران با مشخصات ۴۵۵.
ساتن
توضیح پرونده وزارت خارجه: در تلگرام ۲۶۴ مورخه ۱۴ دسامبر (دو روز بعد، – مترجم)، کنسول تبریز گزارش داد که نیروی کوچکی از ارتش ایران اوایل عصر روز ۱۳ دسامبر (۲۲ آذر، – مترجم) تبریز را به تسلط خود درآوردند.
رهبران «فرقه» دو روز پیش از آمدن ارتش ایران به شوروی گریخته بودند. در شهر خبری از «فدائیان» نبود.
آن سراسیمگی در ترک ایران از سوی رهبران فرقه که در نامه فوق کنسول آمریکا و چند منبع دیگر می توان دید و دعوت فرقه از مردم به ادامه «مبارزه» چند ساعت قبل از گریختن از ایران که در آخرین سرمقاله روزنامه «آذربایجان» و دیگر منابع مشاهده می کنیم، می تواند نشاندهنده ریاکاری سالوسانه رهبران فرقه و گروه باقروف–آتاکیشی یف در باکو بوده باشد. اما دلیل چنین وضعی در عین حال می تواند آن باشد که پیشه وری و دیگر رهبران فرقه خبر ی از برنامه مسکو و باکو دایر بر رها کردن فرقه در نیمه راه نداشتند.
باکو و میرجعفر باقروف اگرچه مجری فرمان های مسکو و استالین بود، ظاهرا برنامه های «آذربایجان بزرگ شوروی» خودش را هم داشت. اما فرقه دمکرات در نقش «مجری دوم» و «پیاده نظام» برنامه های مسکو، بازنده اصلی بود.
البته برای تاریخ، این چیزی غیر عادی نبود. فقط تکرار سناریوئی بود که در آن یک قدرت بزرگ یک نیروی در اصل ناچیز محلی راابتدا ایجاد می کند، از آن استفاده حداکثر خود را می نماید و بعد از آنکه رسالت آن نیروی محلی به پایان رسید، آن را به یک گوشه می اندازد.
حاصل عمرم سه سخن بیش نیست
خام بُدم پخته شدم سوختم
خيلى ها ميگويند اين تك بيتى معروف مولانا جلال الدين منبع الهام شعری از شاعر مردمى و متصوف ترك يونس امره شده كه با این چند بیت خاتمه می یابد:
(…)
İndik Rum’u kışladık çok hayr ü şer işledik
Uç bahar geldi geri göçtük elhamdülillah
Dirildik pınar olduk ırıldık ırmak olduk
Aktık denize daldık taştık elhamdülillah
Taptuğun tapusunda kul olduk kapusunda
Yunus miskin çiğ idik piştik elhamdülilh
(…)
زمستان را در روم به سر آوردیم، خیر و شر زیادی انجام دادیم
سه بهار آمد و گذشت، کوچیدیم الحمدلله
زنده شدیم همچون چشمه آب، خروشیدیم همچون رودخانه
دیگر به دریا پیوستیم، جوشیدیم الحمد لله
در خدمت «بابا تاپدوق»، غلام درگاهش شدیم
یونس مسکین بود و خام، پخته شدیم الحمد لله
توضیح اینکه اشاره های این شعر به کوچ و سکنی در روم مربوط به چند قرنی است که قبایل ترک از طریق ایران و عراق هنوز بیزانس مسیحی را مورد تهاجم قرارداده در آن سرزمین ها مسکون میشدند. در ضمن منظور شاعراز تعبیر «بابا تاپدوق» یکی از متصوفین معروف ترک در بلاد روم بنام «تاپدوق امره» است.
یونس امره که ادبیات شناس معروف ترک استاد طلعت حلمان (حالمان) او را «مهم ترین شاعر بشر دوست ادبیات ترک» مینامد، تقريبا همزمان با مولانا (١٣٤٠-١٣٢٠) زندگى كرده است.
جالب است: روایت است که هنگامیکه یونس متولد شده، مولانا 33 ساله بوده و هنگام مرگ مولانا هم يونس ٣٣ ساله بوده است. بسيارى از مورخين ادبيات، مولانا را معلم و يا اقلا الهام بخش اصلى يونس امره ميشمارند. يونس امره ساكن شهر “اسكى شهر” (شهر باستانى دورليون از دوره فريگ ها) بوده و مدتی در شهر قونيه (سابقا ايكونيا) تحصيل كرده كه موطن بعدی و دراز مدت مولانا هم بوده است. دقیقا روشن نیست اما روایت است که یونس به درگاه مولانا هم رفته و از او درس هم گرفته است.
قونيه در آن دوره بدنبال كوچ سلجوقيان و سپس هجوم مغول به يكى از مراكز فرهنگى و دينى-اسلامى بلاد روم تبديل شده بود. اگرچه بنظر برخی يونس امره تحصیل از جمله فلسفه، فقه و ریاضیات نموده، اما اغلب مورخين او را فاقد تحصيلات جدى و سنتى ميشمارند.
مورخین متفق القول هستند كه در زمينه انديشه فلسفى، مولانا همه شعراى نخست بيزانس را که در آن دوره بتازگی (200-300) سال تحت تصرف سلجوقیان ترک در آمده و دین رسمی اش اسلام شده بود، تحت تاثير قرار داده است. یونس یکی از آنها بود.
از نظر زبان، ميدانيم كه مولانا فارسى سروده و يونس امره تركى، آن هم به یک زبان ترکی که «مردمى» و خوشایند انسان های کوچنده و روستائی محسوب میشود در حالیکه مولانا هم فارسی گو بوده و هم زبانش بیشتر متعلق به قشر متصوف، عالم و تحصیلکرده بوده است. از نظر ساختار شعری، یک خصوصیت اشعار یونس امره این بود که اکثر اشعار او برپایه نظام «قوشما» (وزن هجائی مبتنی بر چندین دوبیتی با ترتیب الف-الف-الف ب، جیم-جیم-جیم-ب و غیره) است که نظم مورد پسند شاعران فولکلور و دوره گرد (آشیق) ترکیه و آذربایجان است و ظاهرا (بر خلاف نظم عروضی ادبیات کلاسیک فارسی) از نظر وزن و آهنگ و بخصوص طول مصوت ها در ترکی مناسب تر است. و در نهایت فرق ديگر بين مولانا و یونس اين بوده كه مولانا شاعر طبقات بالا، شهرى، و اهل علم و تحصيل بوده و يونس امره شاعر مردم عادى، روستائى و ايلى، شاعر طبقات پائين تر كه ساده تر سخن ميگفتند. با اينهمه، مانند بسيارى اشعار ديگر يونس امره، اين شعر او نيز اگرچه زبانش بسيار ساده است ولى برخلاف بعضى شاعران اقشار روستائى و ايلى، عمق و غناى تصوفى بسيارى دارد و بنظر بعضی ها از نظرغنا و وسعت شعر و انديشه، از مولانا چندان عقب تر هم جلوه نميكند – با اين فرق كه مولانا ميگويد كه ابتدا خام بوده و بتدريج با عشق الهى پخته شده و سوخته و يونس امره با احتياط فقط ميگويد “يونس در آغاز فردى مسكين و خام بود – اكنون الحمد لله پخته شديم”!
بسیار افسوس که در ایران این شاعر گرانقدر ترکی را چندان نمی شناسند. اگر اشتباه نكنم خواهر زاده بنده، مرحوم وحيد امامى اولين كسى بود كه گزيده اى از اشعار تصوفى يونس امره را قبل از انقلاب براى اولين بار ترجمه كرد و در تهران به نشر سپرد. در واقع این کتاب اثری بود از استاد طلعت حلمان با معرفی یونس امره و مقام او در تاریخ ادبیات ترکی عثمانی و ترکیه و ارائه ترجمه چند شعر او. نام کامل این کتاب «یونس امره – شاعر انسان گرای ترک» بود که در سال 1355 شمسی در تهران منتشر شد
آقای جواد زنجانلی، یکی از دوستان مجازی «فیس بوک»، مینویسد:
یونس حداقل دو بار در دیوانش یادی از مولانا و همصحبتی با وی دارد :
مولانا صحبتینده ، ساز ایله عشرت اولدو/عارف معنایا دالدی چون بؤیله دیر فرشته .
و در جای دیگر میگوید :
مولانا خداوندگار بیزه نظر قیلالی / اونون گؤرکلو نظری ، گؤنلوموز آیناسی دیر.
یونس به روایت ولایت نامه حاجی بکتاش ، ابتدا به محضر حاجی بکتاش ولی مشرف شده سپس به توصیه نامبرده به درگاه تاپدوق امره آمده و چهل سال در محضر وی ریاضت کشیده با دختر وی ازدواج کرده و بعد از سالها به توصیه و تشویق مرشدش زبان دلش باز شده و به سرودن الهی پرداخته است. بنده از چندین سال پیش که ادبیات آذربایجان را مطالعه میکردم با اشعار بسیار ساده و دلنشین و عرفانی یونس آشنا شده از آن روز سخت شیفته این عارف شده و به مطالعه آثارش پرداخته ام. کمبود منابع در ایران هر چند آزار دهنده بود ولی نزدیکی ترکیه به ما و دوران تکنولوژی از سختی کار کاسته و در برنامه بلند مدت خود “یونس امره پژوهی ” را قرار داده ام. در ایران چندین کتاب مختصر درباره وی موجود است : کتاب “با یونس امره در راهها” نوشته بانو آنه ماری شیمل با ترجمه خانم مقصودی موجود است. نیز کتاب برگزیده 50 شعر عرفانی با ترجمه بسیار ناقص و پر اشتباه دکتر گلکاریان به دلیل داشتن متن اصلی اشعار قابل استفاده است. جدیدا کتاب ” یونس شاعر” که مقدمه ای استاد دکتر مصطفی تاتجی به دیوان یونس می باشد توسط آیدین فرنگی منتشرشده است. در کتاب “ابعاد عرفانی اسلام” خانم آنه ماری شیمل محقق آلمانی به وی پرداخته است . در کتاب پیشگامان ادبیات عرفانی ترک و مولویه بعد از مولانا که هر دو با ترجمه توفیق سبحانی منتشر شده ، فصولی به این شاعر مردمی اختصاص داده شده است.
در پایان بخش هائی از دو شعر یونس را با ترجمه خواهرزاده عزیزم مرحوم وحید امامی تقدیم میکنم:
Bana Seni Gerek, Seni
Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dün ü günü
Bana seni gerek seni
Ne varlığa sevinirim
Ne yokluğa yerinirim
Aşkın ile avunurum
Bana seni gerek seni
Aşkın aşıklar oldurur
Aşk denizine daldırır
Tecelli ile doldurur
Bana seni gerek seni
Aşkın şarabından içem
Mecnun olup dağa düşem
Sensin dünü gün endişem
Bana seni gerek seni
Sufilere sohbet gerek
Ahilere ahret gerek
Mecnunlara Leyla gerek
Bana seni gerek seni
(…)
Hak cihâna doludur
Hak cihâna doludur
Kimseler Hakk’ı bilmez
Onu sen senden iste
Ol senden ayrı olmaz
Alıret yavlak ırakdır
Doğruluk key yarakdır
Ayrılık sarp firakdır
Hiç giden geri gelmez
Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz
Yûnus sözün anlarsan
Mânâsını dinlersen
Sana iyi dirlik gerek
Bunda kimseye kalmaz.
نقشه ماوراء قفقاز در زمان اشکانیان (سده دوم پ.م.)، منبع: ویکی پدیا
درآمد
اولین تمدن ها، اولین شهرنشینی ها، اولین تجربه سکونت و کشاورزی و اولین خط و نوشتار در میانرودان و یا بین النهرین بوده است*. این تمدن ها که تقریبا ۷۵۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش آغاز یافتند،عبارت بودند از شومر (و یا سومر)، آشور (و یا آسور)، بابل، اکد و عیلام (و یا ایلام). از این تمدن ها، دولتداری و تمدن عیلام در سرزمین کنونی ایران (خوزستان، پارس و لرستان – وحتی وسیع تر از آن) قرار داشت. با این حساب عیلام اولین تمدن و دولت در سرزمین کنونی ایران است. تمدن های دیگری که نام بردیم در همسایگی ایران کنونی قرار داشتند.
زمانیکه تمدن عیلام حدودا پنج هزار سال پیش آغاز یافت در آذربایجان و کردستان ایران و همچنین همدان و کرمانشاهان که مجموعا هسته اصلی ماد را تشکیل میدادند و دیرتر «ماد کوچک» نام گرفتند، هنوز مردم بصورت قبیله ای زندگی میکردند و نوشتار نبود. تمدن و دولتداری ماد که حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد با کوچ اقوام ماد به ایران کنونی و به ویژه شمال و غرب آن شروع شد، آغاز دومین تمدن و دولتداری در ایران کنونی است.
با این ترتیب در زنجیره تاریخی دولت های عیلام، ماد، هخامنشی، اسکندر، سلوکیان، اشکانیان و بالاخره ساسانیان، اولا دولت ماد ادامه دهنده چیزی است که با عیلام شروع شده بود و با هخامنشیان ادامه یافت. ثانیا «ماد آتروپات» و یا «ماد کوچک» و یا فقط «آتروپاتن» یعنی آذربایجان و کردستان، همدان و کرمانشاهان امروزه، یعنی کم و بیش آن «سر گربه» که در نقشه ایران می بینیم، بعنی سرزمینی که دولتداری ماد از آنجا شروع شد و حتی صد ها سال بعد از سقوط ماد نیز هویت منطقه ای خود را ادامه داد، از نظر درک هویت و تاریخ گذشته اهمیت دارد.
در دنیا دانشمندان انگشت شماری بودند و تعداد کمتری هنوز هم هستند که در این حوزه تاریخ به راستی متخصص اند، چونکه تسلط بر تاریخ، زبان و فرهنگ این دوره، دانش چندین لایه ای زبان و خط، مردم شناسی، تاریخ باستان، و مطالعه ده ها فرهنگ و تمدن مختلف منطقه را ایجاب میکند که هیچ کس نمیتواند حتی اگر عزم و امکانش را هم داشته باشد، این کار را به تنهائی انجام دهد. از سوی دیگر منابع قابل استفاده در این حوزه ها بسیار کم هستند و برخی از آنها حتی رمز گشائی هم نشده اند.
در چند مقاله کوشش خواهیم کرد بطور ساده نگاهی به نکات اصلی تاریخ «ماد کوچک» یعنی اساسا آذربایجان و کردستان کنونی داشته باشیم تا نشان دهیم که برپایه آنچه که متخصصین اصلی این حوزه نوشته و گفته اند، در این منطقه ایران کنونی، از دوران پیش از ماد، یعنی از سه هزار و اندی سال پیش به این سو، ده ها و صد ها قوم و قبیله، همزمان با جنگ و گریز، صلح و تجارت و خویشاوندی با همدیگر آمیزش یافته اند. از سوی دیگر در این مدت در این منطقه نسل کشی و یا کوچ اجباری بزرگی نسبت به این یا آن قوم و گروه اجتماعی انجام نگرفته، بلکه قومیت همه مردم منطقه هر بار کمی رنگارنگ تر و مختلط تر گشته است.
در شرح این موضوعات مربوط به قومیت و زبان در ماد آتروپاتن از منابع اصلی مادشناسی و تاریخ باستان استفاده خواهد شد – بویژه از«تاریخ ماد» اثر ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف تاریخ شناس و زبانشناس معروف روس که در بررسی تاریخ ماد هنوز هم نخستین و مهم ترین دانشمندی است که به ذهن هر فرد علاقمند به تاریخ میرسد. نظر به اینکه تاریخ ماد و خاورمیانه باستان حوزه تخصص من نیست همه نظریات مطرح شده (بجز نتیجه گیری نهائی نوشته) از همین منابع گرفته شده اند. در مواردی که گمان میرود موضوع طرح شده باعث بحث و اختلاف نظر شود، منبع دقیق داده خواهد شد.
کاخ آپادانا در تخت جمشید: سرباز پارسی (پیش) و ماد (پس)
۱- به طور خلاصه در باره ماد و «ماد کوچک» و یا آتروپاتن چه میدانیم؟
«ماد» نام یک گروه ازاقوام ایرانی و سپس یک پادشاهی در شمال غرب و دیر تر سرزمین بزرگتری از ایران تاریخی است. اقوام ماد در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد یعنی حدود سه هزار و اندی سال قبل، احتمالا از شمال دریای خزر به مناطق مرکزی، شمالی و غربی ایران کنونی کوچیده در این مناطق مسکون شدند. آنها با اقوام محلی آن زمان این مناطق آمیزش یافته بدنبال دولت عیلامیان (ایلامیان) در جنوب، در شمال- غرب ایران ساختار دولتی جدیدی ایجاد نمودند (۶۷۸ پ.م.). این دولت در همسایگی دولت های قدرتمند و پیشرفته میانرودان (بین النهرین) مانند آشور قدرت جدیدی را بوجود آورد که بزودی با گسترش خود تبدیل به وزنه مهمی در منطقه گردید.
باید درنظر داشت که سرحدات و وسعت دولت ماد چیز ثابت و منسجمی نبوده و بخصوص در اوایل این دولتداری بخاط قبیله ای بودن این پادشاهی پیوسته در حال تغییر بوده، اما بتدریج گسترش یافته است.
مرکز دولتداری مادها ابتدا در آذربایجان وکردستان، همدان و کرمانشاهان کنونی ایران و مناطق مرزی این سرزمین ها بود اما این دولت بزودی در شرق تا خراسان، در مرکز و جنوب تا اصفهان و شیراز، در غرب و شمال تا عراق، آناتولی و قفقاز کنونی توسعه یافت و بالاخره با اتحاد با پادشاهی های دیگر منطقه ازجمله بابل، دولت های رقیب همسایه از جمله اورارتو و باقیمانده امپراتوری آشور را حدودا ششصد سال پیش از میلاد شکست داد.
پادشاهی ماد بزرگ بعد از حکمرانی تقریبا ۱۳۰ ساله، بالاخره در سال ۵۵۰ پ.م. مغلوب کورش هخامنشی شد.
در زمان ماد ها و هخامنشیان اداره محلی هر استان و یا ایالت به یک استاندار، حاکم و یا پادشاه محلی سپرده میشد که به آن «ساتراپ» میگفتند. ساتراپ واژه ای است از زبان مفروض مادی و در عین حال پارسی باستان که به حکمرانان منطقه و استان های امپراتوری های ایرانی ماد و هخامنشی داده شده بود. آنها در عین اینکه تابع «شاه شاهان» و یا شاهنشاه بودند، در محل خود مانند پادشاهان محلی عمل میکردند. در اکثر موارد حاکمیت این «ساتراپى» ها موروثی بود مگر اینکه «شاه شاهان» در این روند مداخله ای کند. این تقسیم قدرت بعد ها در دوره ساسانیان و حتی پس از اسلام نیز ادامه داشت. در دوره ساسانیان وظيفه ساتراپ ها را «مرزبان» ها اجرا ميكردند.
هخامنشیان بخشی از سرزمین تاریخی ماد را که در واقع سرزمین آغازین این امپراتوری بود به حاکمیت محلی یک ساتراپ بنام آتروپات (به یونانی «آتروپاتس») سپردند که خود مادی بود و سلسله محلی خود را در زمان هخامنشیان تاسیس کرده بود. داریوش سوم هخامنشی نیز حاکمیت محلی آتروپات را بر این خطه ماد که احتمالاعبارت از آذربایجان، کردستان و احتمالا بخشی ازهمدان-کرمانشاهان امروز ایران بود، تایید نمود.
زمانی که بعد از ۲۲۰ سال، امپراتوری وسیع هخامنشیان در اثر حمله اسکندر مقدونی سقوط کرد، آتروپات که در آغاز در صفوف داریوش سوم جنگیده بود، دیرتر از طرفداران اسکندر شد. او ساتراپ «آتروپاتن» و یا آذربایجان باقی ماند و برای تحکیم این اتحاد دخترش را به همسری یکی از سرداران یونانی اسکندر داد.
ماد ها هم از نظر قومی و زبانی و هم از نگاه اداره امپراتوری با دیگر عناصر تشکیل دهنده دولت هخامنشیان مانند پارس ها، پارتی ها، عیلامی ها و همچنین اقوام غیر ایرانی مانند ارامنه، آرامی ها، آشور و بابل و بعد ها یونانی و روم آمیزش یافتند.
دیاکونوف (۱) میگوید دولت ماد در قرن سوم پیش از میلاد یعنی زمان اشکانیان به دو قسمت «ماد سفلی» و «ماد آتروپاتن» تقسیم شده است.
با وجود اضمحلال دولت بزرک تر ماد و برآمدن هخامنشیان، نام «ماد» همچنان در منابع میانرودان و غرب، بخصوص آثار یونانی و لاتینی برای اشاره به سرزمین های شمال غربی وغربی ایران هخامنشی بکار برده میشد.
در منابع باستانی غربی مانند استرابو و پلوتارک (۲)، دو مورخ معروف یونانی، به دولت بزرگتر و کوتاه عمر تر ماد، «ماد بزرگ» و به حکومت کوچکتر و شمالی این دولت که بعنوان دولتی محلی و تاحدی خودمختار چند قرن دیگر به حیات خود ادامه داد، «ماد آتروپاتن» و یا فقط «آتروپاتن» و گاه «ماد کوچک» نام داده شده است. در فارسی میانه (پهلوی) این نام در ابتدا «آتورپاتاکان» و دیر تر «آدورباداگان» و در فارسی «آذرآبادگان» و یا «آذربایگان» بود که معرّب آن در فارسی معاصر ابتدا «آذربیجان» بوده و سپس به «آذربایجان» تبدیل شده است. «آتور» و یا «آدور» مادی همان «آذور» و یا «آذر» فارسی است که تعبیری اوستائی است و معنی «نگهبان آتش» میدهد (۳).
پادشاهی محلی آتروپات و جانشینان این سلسله در مناسبات با همسایگان و دیگر حکومت های متعاقب شکست هخامنسیان مانند ارمنستان، اشکانیان، روم و درنهایت بیزانس یعنی روم شرقی، گاه مستقل عمل میکرد، گاه در صلح و آمیزش قومی و خانوادگی بسر میبرد و گاه جنگ مینمود تا اینکه پس از حدود ۲۴۰ سال، این حکومت محلی ابتدا تابع دولت اشکانیان شد و آنگاه در اثر برآمدن ساسانیان جزو این امپراتوری جدید ایران گردید.
در دوره ساسانیان نیز آتروپاتن، یا آتورپاتاکان و یا آذربایگان یکی از استان های رسمی ساسانی بود که به نمایندگی از سوی شاهنشاه ساسانی از سوی یک «مرزبان» (بجای ساتراپ پیشین) اداره میشد.
نام پایتخت دولت ماد، طوریکه در سنگ نبشته بیستون متعلق به داریوش یکم (قرن ششم پ.م.) نوشته شده، به پارسی باستان «همگمتانا»، به عیلامی «آگمادانا»، به بابلی «آگامتانو» ذکر شده است که همان «همدان» به فارسی معاصر است.
برخی منابع نام مرکز آتروپاتن و یا آذربایجان در زمان اشکانیان را پرسه (به فتح «پ») در نزدیکی تخت سلیمان کنونی ذکر کرده اند (۴). پیش از آن نام پایتخت و یا مرکز اقامت و حکومت ساتراپِ آتروپات «گنزک» (به فتح «گ» و «ز»، مادی «گزن» و فارسی «گنز» بمعنی «گنچ، خزینه») در جنوب دریاچه ارومیه بوده است (۵). به گفته مینورسکی (۶) خرابه های گنزک هنوز در نزدیکی لیلان-میاندوآب موجود است. گفته میشود آتشکده مقدس ماد ها بر فراز یکی از تپه های گنزک قرار داشته اما دیرتر به جای دیگری منتقل شده است.
———————————————————————
* دیگر منابع اصلی و مرجع که از آنها استفاده وسیع و عمومی شده در پایان این سلسله مقالات ذکر خواهند شد.
(۱) دیاکونوف، ا. م.: تاریخ ماد (ترجمه فارسی)، تهران ۱۳۴۵، ص ۸۶
(2) Shipman, K.: Azerbaijan iii. Pres-Islamic History, originally published 1987. Encyclopedia Iranica online as viewed in Sep. 2016
(۳) عفیفی، رحیم: اساطیر و فرهنگ ایرانی در نوشته های پهلوی، چاپ دوم، تهران ۱۳۸۳، ص ۴۱۱-۴۱۲
(۴) عنیفی، همانجا
(5) Boyce, M.: Ganzak, originally published 2000. Encyclopedia Iranica online as viewed in Sep. 2016
(6) Minorsky, V.: Roman and ByzantineCampaigns in Atropatene, BSO(A)|S , 11/2, 1944, pp. 243-65, quoted in: Boyce, M.: Gaznak, in: Encyclopaedia Iranica online, as viewed in Sep. 2016
———————————————————————
در نوشته بعد: در باره اقوام و زبان های آذربایجان پیش از ماد ها چه میدانیم؟
نماینده استالین در تبریز به پیشه وری میگوید که باید از ایران خارج شوند
در آخرین روزهای حکومت «فرقه دمکرات» در آذربایجان،سید جعفر پیشه وری و دیگر رهبران فرقه که خود را در مقابل فشار روزافز ون حکومت مرکزی می دیدند، هرچه درِ مسکو را زدند تا کمکی بگیرند، بیشتر متوجه شدند که اوضاع برگشته و نه در مسکو گوش شنوائی به خواست های آنها هست و نه در باکو (۱).
بیداری بدنبال سرمستی اتکاء به دولت و ارتش همسایه شمالی یعنی اتحاد شوروی زمانی شروع شد که بالاخره بعد از کشاکش های طولانی در مسکو، در بهار ۱۳۲۵ یعنی تنها چهار ماه پس از تاسیس حکومت فرقه، توافقی بین تهران و مسکو امضاء شد. طبق این موافقتنامه ارتش شوروی از ایران خارج می شد و حکومت ایران لایحه اعطای حق استخراج نفت شمال را برای تصویب به مجلس شورای عالی ایران می فرستاد. نخست وزیر قوام به شوروی ها اطمینان خاطر داده بود که تصویب لایحه از سوی مجلس «مشکلی نخواهد بود» ولی البته طبق قانون اساسی ایران برای قانونی بودن انتخابات مجلس، قبلا ارتش شوروی می بایست مانند نیروهای بریتانیا، از آذربایجان و همه سرزمین های اشغالی ایران خارج شود.
طبق همین سند که به «قرارداد قوام- سادچیکوف» معروف شده بود «حکومت ملی» پیشه وری تبدیل به یک اداره محلی شد، «وزیران» او تبدیل به مدیران اداره های مربوطه مانند عدلیه و مالیه گشتند که به وزارت های مرکزی در تهران وابسته بودند، رئیس «مجلس ملی» مدیر «انجمن ایالتی» شد و چون مقام نخست وزیری در یک استان معنائی نداشت، پیشه وری از«باش وزیری» (نخست وزیری) سابق محروم گشت، اما بعنوان رئیس فرقه باقی ماند.
حکومت فرقه دمکرات که در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۲۴ با طراحی و برنامه ریزی دقیق حزب کمونیست اتحاد شوروی و با اتکاء به ارتش سرخ و مدیریت اجرائی حزب کمونیست آذربایجان شوروی به رهبری میر جعفر باقروف تاسیس یافته بود، درست یک سال یعنی دوازده ماه دوام آورد.
شاید تنها دوره ای که فرقه و حکومت پیشه وری در تبریز به آینده خود خوشبین تر از همه بود، همان سه ماه نخست یعنی تابستان ۱۳۲۴ بود. بدنبال اعلان حکومت فرقه در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ وضع بتدریج اما با سرعتی فزاینده رو به وخامت گذاشت. مهمترین مشخصه وخامت اوضاع از یک سو فشار آمریکا و بریتانیا به روسیه برای بیرون بردن قوای خود از ایران و از سوی دیگر مذاکرات تهران و مسکو در باره خروج قوای شوروی و شرایط و چگونگی آن، یعنی در درجه اول اعطای حق استخراج نفت شمال به مسکو بود.
نیمه دوم یعنی شش ماه آخر حکومت فرقه آکنده با یک نا امیدی روزافزون و زوالی بود که بخصوص بدنبال قرارداد قوام- سادچیکوف آغاز شده بود.
رهبر حزب کمونیست و دولت شوروی ژوزف استالین که ظاهرا شکایات پیشه وری از شوروی را در مورد تنها گذاشتن حکومت فرقه شنیده بود، بدنبال امضای قرارداد فوق، نامه ای به پیشه وری نوشته (این لینک) کوشش نموده بود به او «آرامش خاطر» بدهد. این نامه در عین حال عملا فاش میکرد که از ابتدا نیت حزب کمونیست و دولت شوروی از تاسیس فرقه دمکرات و حکومت آن در تبریز چه بوده است.
اکثر شاهدان، اسناد و خاطرات افراد گوناگون نشان میدهند که پیشه وری حتی پیش از امضای قرارداد قوام سادچیکوف به تکاپو افتاده همه کوشش خود را نمود تا از طرفی مانع قرارداد تهران-مسکو شود واز سوی دیگر رهبران شوروی را قانع کند که نیروهای خود را از ایران خارج نکنند و یا اقلا به فداییان فرقه برای دفاع از خود مقداری اسلحه بدهند (۲).
اما کشتیبان را سیاستی دگر آمده بود.
آلو، مسکو؟ آلو، مسکو؟
در تابستان ۱۳۲۵ مطبوعات فرقه هنوز با شور و شوق خبر از آمادگی ها برای یکمین سالگرد تاسیس حکومت فرقه در ۲۱ آذر می دادند. اما طوری که از نامه پیشه وری به استالین چند روز پیش از سالگرد ۲۱ آذر به رهبری شوروی معلوم میشود، رهبر فرقه که دیگر «باش وزیر» هم نبود و وزارت های حکومتش هم به ادارات وابسته به وزارت های مرکزی تهران تبدیل شده بودند، چندان شور و شوقی در دل نداشت. او، بر عکس، از احتمال تعرض تهران برای پایان دادن به کار حکومت فرقه در هراس بود و بهمین خاطر به مسکو و مجری سیاست های آن یعنی میرجعفر باقروف پیوسته یادآوری می کرد که دل بستن به قوام درست نیست و تنها راه اخذ حق استخراج نفت شمال ایران از سوی شوروی، حمایت از حکومت فرقه است.
حکومت قوام که هنگام توافق با شوروی ها چند نفر از اعضای حزب توده را به هیئت وزیران راه داده و ظاهرا سیاستی دوستانه با مسکو در پیش گرفته بود، چند ماه پس از خروج نیروهای شوروی از ایران، این وزیران را از کابینه تصفیه نمود و فشار بر حزب توده را افزایش داد. در عین حال، قوام در مذاکراتی که قرار بود در باره جزئیات همکاری با «انجمن ایالتی» آذربایجان با فرقه دمکرات انجام دهد و همچنین در برگزاری انتخابات مجلس پانزدهم شورای ملی هیچگونه جدیت و یا عجله ای از خود نشان نمی داد.
بدنبال تغییر کابینه قوام و اخراج وزیران توده ای، پیشه وریِ نگران بار دیگر بطور فوری خواستار ارسال تعدادی تفنگ، مسلسل، کامیون و افراد متخصص پرتاب توپ، مقادیری قند و چای و همچنین ۲۰ میلیون تومان (با نرخ رایج وقت حدود شش میلیون دلار) پول نقد از مسکو شد تا مخارج حکومت فرقه را بپردازد (۳).
اواخر مهر ماه قوام از سفیر آمریکا در تهران، جورج آلن، پرسید که اگر ایران ارتش خود را وارد آذربایجان کند و شوروی به دفاع از پیشه وری برخیزد، واشنگتن چه خواهد کرد؟ جواب آلن در ابتدا نا روشن و دو پهلو بود، اما بزودی آمریکا مبلغ ده میلیون دلار وام به ایران داد (۴) تا آن را صرف مخارج نظامی خود کند. بعد از تامین این حمایت آمریکا بود که قوام اعلام کرد ارتش ایران برای تضمین آرامش و امنیت در انتخابات وارد آذربایجان خواهد شد.
حتی در اواسط آبان ماه ۱۳۲۵ که دیگر یک ماه به سقوط حکومت فرقه و فرار رهبران آن به باکو مانده بود، از مسکو خبری نرسید.
اواخر آبان ماه پیشه وری با امید اینکه فدائیان فرقه در مقابل ارتش ایران مقاومت خواهند کرد در نامه ای به رهبران حزب کمونیست آذربایجان شوروی نوشت که ورود ارتش ایران به آذربایجان ایران اعلام جنگ به حکومت فرقه است و آنها می آیند تا «همه دستاوردهای آذربایجان را ملغی کنند» (۵). پیشه وری همانند آنچه که در روزنامه «آذربایجان» ارگان فرقه دمکرات نوشته بود، در این نامه هم به «رفقای باکو» تاکید میکرد که «بیش از ۲۰ هزار فدائی آماده جنگ هستند: مرگ هست، ولی بازگشت نیست.»
بالاخره در هفتم آذر ماه (۲۸ نوامبر) جواب مسکو به درخواست های پیشه وری آمد. جواب استالین این بود که حکومت فرقه باید از هرگونه برخورد نظامی با ارتش ایران خودداری کند تا کسب امتیاز نفت با خطر روبرو نشود.
پیشه وری نمی توانست باور کند که استالین برخلاف چند ماه پیش دیگر نمی خواهد از فرقه دمکرات پشتیبانی کند. او نامه ای شور انگیز به باقروف نوشته خواهش کرد آن را به اطلاع استالین برساند (۶) پیشه وری در این نامه می نوشت که در آذربایجان مردم می پرسند «مگر ممکن است که برادران ما در آن سوی ارس به ما اسلحه و کمک ندهند؟»
اما از کمک و اسلحه و پول خبری نشد. بزرگترین کمکی که شوروی حاضر شد به فرقه دمکرات بکند این بود که سفیر شوروی ایوان سادچیکوف به سفیر آمریکا آلن «هشدار» داد که ارسال ارتش به آذربایجان میتواند باعث ایجاد مشکلات در خود آذربایجان و مرز شوروی شود، هشداری که نه آلن آن را جدی گرفت و نه حکومت ایران.
در چنین تنگنای مخاطره آمیز بود که پیشه وری در تاریخ ۱۷ آذر ۱٣۲۵ (هفتم دسامبر۱۹۴۶) یعنی درست چهار روز پیش از ۲۱ آذر ۱۳۲۵ نامه معروف خود را به استالین و دیگر رهبران شوروی نوشت. در این نامه (این لینک) که به امضای پیشه وری و دیگر رهبران فرقه رسیده بود، از جمله گفته می شد:
اولا مادام که مرزهایمان باز هستند و قدرت ملی مان پابرجاست، مقدار کمی به ما سلاح داده شود. زیرا اگر کار به این روال پیش رود، این کار دیگر ممکن نخواهد شد. ما براحتی قادریم این سلاح ها را چنان مخفیانه بدست قوای ملی برسانیم که نیروی مخالف از آن مطلع نشود. پس از شروع و شدت درگیری انجام این کار بسیار سخت خواهد بود. ما سلاح زیادی نمی خواهیم. منظور ما اندک مقداری است تا فدائیان ناگزیر نشوند با دست خالی جلوی دشمن بروند.
ثانیا حالا که قوام جنگ را شروع کرده و به ریختن خون برادران ما پرداخته است، اجازه داده شود ما نیز از هر سو او را در تنگنا قرار دهیم، تا از این طریق امکان قیام آزادیخواهان همه جای ایران را فراهم کرده، نهضت بزرگی در سراسر ایران آغاز نماییم و با سرنگون ساختن حکومت ارتجاعی تهران، حکومتی دموکراتیک بجای آن مستقر سازیم.
اگر این کار به صلاح نیست، بگذارید از تهران کاملا قطع رابطه کنیم و حکومت ملی خویش را بوجود آوریم.( [مردم ما] به راه حل اخیر بیشتر تمایل دارد.) سیاست شوروی هر کدام از این دو راه را که انتخاب کند، ما می توانیم آن را شرافتمندانه اجرا کنیم و موفق گردیم.
(…) مسئله نفت مسئله بسیار نسیه ای است که دولت شوروی بدون داشتن طرفدارانی در مجلس و جامعه موفق به دستیابی به آن نخواهد شد.« حسن نیت» قوام السلطنه نیز نمی تواند تضمین محکمی بحساب آید. زیرا او در مسئله آذربایجان نشان داد که حسن نیت چیست. (…)
مسئله نفت هنگامی می تواند به سود اتحاد شوروی حل شود که نیروهای اجتماعی پشت آن باشند. همین نیروها اکنون در نقاط دیگر ایران به شکل فوق العاده ای در حال سرکوب شدن و از بین رفتن اند، ولی [هنوز] کاملا از بین نرفته اند. نیروی ما در آذربایجان، نیروی مهمی است. ما دارای امکانات جدی برای وارد آوردن فشار به حکومت تهران هستیم. (…)
ولی این نامه هم کارگر نشد.
ارتش ایران وارد آذربایجان شد. برخلاف انتظار تهران و شاید هم خود پیشه وری، مقاومت دسته های فدائیان فرقه به نسبت ناچيز بود (۷).
خود پیشه وری و رهبری فرقه که هنوز در تبریز بود، شب بیستم به بیست و یکم آذر یعنی قبل از ورود ارتش به تبریز، شهر را تخلیه کرده با کمک کنسولگری شوروی به باکو گریختند.
روز ٢١ آذر بدون آنكه ارتش مركزى وارد تبریز شود، فرقه شهر را ترك كرده بود. شهر به حال خود رها شده بود. يك روز بعد يعنى ٢٢ آذر با ورود ارتش مركزى، تبريز بعد از یک سال جدائی و یک روز و نيم بى صاحبی، به سرزمین دیرین خود یعنی ایران بازگشت.
——————
زیرنویس ها:
(۱) برای مطالعه متن کامل اسناد و بررسی منابع مربوطه لطفا به همین تارنمای «چشم انداز»، دفتر «از ۲۱ آذر تا ۲۱ آذر» مراجعه کنید.
(۲) شاید راینه، فرناند: استالین و تاسیس فرقه دمکرات آذربایجان، در: گفتگو، ۱۳۸۶. این، ترجمه بسیار کوتاهی از اصل انگلیسی این اثر («استالین،باقروف و سیاست های شوروی در ایران در سال های ۱۹۳۹-۴۶»، سال ۲۰۰دانشگاه ییل آمریکا) است که در واقع تز دکترای خانم شاید راینه است و هنوز بصورت کتاب کامل چاپ نشده است. این نوشته که عبارت از تقریبا ۴۰۰ صفحه است، بنظرم کامل ترین و دقیق ترین بررسی ماجرای «فرقه دمکرات آذربایجان» بشمار میرود.
(۳) یادداشت های صحبت با پیشه وری، بیستم اکتبر ۱۹۴۶، کاملا سری، آرشیو اسناد احزاب سیاسی و سازمان های اجتماعی جمهوری آذربایجان، به نقل از شاید راینه، ص ۳۴۵
(۴) کیونیهلم: ریشه های جنگ سرد، به نقل از شاید راینه، ص ۳۴۶
(۵) گزارش قلی یف به باقروف از طریق آتاکیشی یف، به نقل از شاید راینه، ص۳۴۷
(۶) باقروف به استالین، به نقل از شاید راینه، ص ۳۴۷
(۷) اتابکی، تورج: آذربایجان در ایران معاصر، تهران 1376، ص ۱۸۴-۱۸۶
In the mid-1990s, Aygul attended one of the hundreds of “Gulen schools” that were established throughout Turkey by the unregistered network of Fethullah Gulen, the Turkish cleric who has lived in exile in the United States since 1999 and is at the center of an extradition wrangle.
It began around two decades after Aygul’s Kurdish-Alevi family migrated to Ankara from a village in the eastern Turkish region of Tunceli. Southeastern and eastern Turkey are traditionally home to many of the country’s estimated 8 million to 10 million Alevis, a branch of Shi’ite Islam, and there are both ethnic Turkish and ethnic Kurdish Alevis.
Alevis differ from Sunnis and Shi’a in many ways, including the way they pray. They don’t pray five times a day. Their spiritual ceremonies are accompanied by music and folk songs. They attend neither mosques nor the hajj pilgrimage, as most Muslims do. Alevi women needn’t cover their heads and arms in public in the fundamentalist style. And drinking alcohol is not banned in the Alevi faith.
Aygul — whose name I’ve changed to protect her privacy — had been born in the Turkish capital and had grown up as something of an urban girl, maintaining her family’s Alevi faith but adopting Turkish as her first language.
Her father was employed as a “kapici,” or doorman, in charge of maintenance and cleaning in a building with multiple apartments. Her mother didn’t usually work but occasionally cleaned a few homes to augment the family budget.
“We started to send Aygul to one of Gulen’s schools when she was 15,” her father told me. “Why not? Those schools were very good at preparing students for college. They had excellent teachers. They were also very cheap, and we couldn’t afford other, expensive, good schools.”
Gulen, who was still in Turkey at the time, had a wide network of schools, foundations, charities, and media outlets, amounting to perhaps thousands of institutions with many thousands of employees. After first appearing in Turkey in the 1970s, the Gulen schools and universities had multiplied for decades and expanded abroad beginning in the 1980s.
The schools — which were said to have been funded by sympathetic businessmen and other, undisclosed sources — were part of Gulen’s stated effort to build a “golden generation,” one aggressively pursuing educations in the natural sciences and foreign languages and also committed to Islam and “Turkish national objectives.”
After a while, Aygul’s parents started to see changes in her behavior: wearing the Islamic head scarf, praying regularly, refusing handshakes with men. Her mother feared that her daughter was “being brainwashed in school as well as in those lengthy after-school hours.”
Newcomer students at universities, schools, and in private after-school tutoring courses under the auspices of the “Hoca Efendi” — or Master Teacher, as supporters referred to Gulen — had senior colleagues or occasionally “imams” to help and “guide” them. Senior brothers “abis” or sisters “ablas” were assigned to upper-school boys and girls, respectively. The Gulen movement rented thousands of apartments where such students gathered — girls and boys separately — for tutoring, guidance, and training in the sciences, English, ethics, and religion.
They were the “agents” of Gulen’s missionary and sectarian work launched in the 1970s.
Aygul’s father told me he liked Gulen’s school “as long as they provided my daughter with good and cheap lessons and ensured a university entrance and later a good job.” The latter was particularly attractive in Turkey, where national exams and oral interviews presented (and still present) major hurdles to admission to university or government service.
But Aygul’s mother rebeled after two years. As a result, her parents withdrew Aygul from the Gulen school and sent her to a regular public school and “regular” after-school tutoring to get additional support in the sciences and foreign languages and to prepare for university exams.
Nobody could have predicted at the time that some two decades later, in July 2016, Turkish President Recep Tayyip Erdogan and his ruling Justice and Development Party (AKP) would blame a failed coup attempt on Gulen and his purported sympathizers within Turkey’s army, courts, education system, and other government institutions, in addition to its private sector.
Since the failed coup, the government has closed down all public and private institutions identified by the government as “related to the Gulen terrorist organization.” That has included 15 universities and 934 schools and tutoring centers, as well as hospitals and clinics, foundations, associations, and businesses. Around 77,000 government employees — including army and police officers, judges, prosecutors and teachers — have been fired.
Aygul, meanwhile, is an optimistic and ambitious junior lawyer with a degree from an Ankara law school.
I asked Aygul about her feelings and whether she was pleased that she had left the Gulen school after two years.
“Yes,” she said, “especially after finding out that, as you know, they kept stealing the university and government employment exams’ questions to [elevate] their sympathizers in the government ladder.” She was referring to a scandal in 2010 in which so-called Gulenists in higher education and the government-placement bureaucracy were accused of providing other Gulen supporters access to exam questions in advance.
Aygul’s father chimed in, saying: “Not only illegal; it is also against any religion’s principles, while they claim to be the true faithful. … But what makes me angry is that Erdogan and Gulen were the right and left hands of the same body until 2013, supporting each other. Now one [Erdogan] is fighting a war against the other [Gulen], laying all the blame in the world on his former ally.”
When Erdogan’s AKP won Turkish parliamentary elections in 2002 and built a one-party government, it appeared to have enjoyed the active support of the Gulen movement. Such backing looks to have continued in the next elections and, in return, the movement and its activities were tolerated and even supported by the AKP government from its inception until 2013.
Beginning in 2010, however, Erdogan seemed to be distancing himself from the Gulen movement and purging government agencies of its supporters. Within three years, Erdogan appeared to have broken entirely with Gulenafter the emergence of a series of audio and video recordings — which the president suspected the Gulen movement of leaking — hinting at corruption in the AKP government and Erdogan’s inner circle.
The activities of the so-called Islamic State group, IS, in Turkey has taken a turn with last Saturday’s suicide bombing against a Kurdish wedding in the city of Gaziantep in southern Turkey – just next to the Syrian border. The attack was attributed to the IS. It was reportedly carried out by an underage boy. Around half of its victims were youngsters celebrating the wedding with their families on the street. The government immediately put a ban on reporting about this brutal terrorist attack but the horrific scenes of children’s bodies lying around on the streets soon found their way into social networks. With more than 50 civilians killed, the attack constituted a ‘small’ mass murder.
This was the fourth big suicide attack carried out by IS in the last 12 months in Turkey. Before Gaziantep, IS attacked a gathering of Kurdish and socialist activists in the village of Suruc near the southern city of Urfa, a “peace meeting” of NGOs in Ankara, and the Ataturk Airport in Istanbul.
IS has never publicly taken responsibility for these attacks. But Turkish and Western sourcessay there is enough evidence pointing to the so-called Islamic State group as the perpetrator group committing them.
According to Rusen Cakir, a prominent observer and analyst of extremist Islamic groups in Turkey and the Middle East, so far, the Turkish government has undertaken rather inefficient operations against IS activities inside Turkey. Many of the suspects arrested after each IS attack have been released later while IS “is present almost everywhere in Turkey, is well organized and IS groups inside Turkey continue to provide militants to Syria and Iraq.”
Kurdish groups and those close to the Kurdish insurgency in Turkey are a preferred target for IS militants inside Turkey as seen in the attack against the Kurdish “Unity of Peoples’ Party” (HDP) last year in Diyarbakir. One reason for this could be that mainly Kurdish militia groups target IS in northern parts of Syria. Apparently, IS in Turkey takes revenge for its losses in Syria and even Iraq. In a sense, after the IS defeat in Kobani in 2014 IS militants started to attack civilian Kurdish targets in Turkey
Another situation leading to an intensified IS activity in Turkey is that IS in Syria is increasingly pressured and pushed back, very recently in Menbij and reportedly soon in Jarabulus. Similar to the aftermath of the IS defeat in Kobane, more IS defeats in Syria and eventually Iraq could lead to increased pressure by IS militants on Turkey.
But IS militants inside Turkey do not limit their targets only to the Kurds. They also target Turkey in general (such as the bloody Istanbul airport suicide attack last June.) Also, they occasionally attack and kill secular Syrian refugees in Turkey or members and activists of competing armed Syrian groups in Turkey.
For a long time the government of President Recep Tayyip Erdogan did not want to openly admit the presence and activity of IS inside Turkey.
Even now, official or loyal sources reporting about IS attacks in Turkey usually do not refer to IS as the single or even main organization responsible for those terrorist attacks. They mention IS along with the Kurdistan Workers’ Party, or PKK, that is recognized as a terrorist organization, and, recently, the Fethullah Gulen movement that Turkish officials and media call “Feto,” or the “Fethullah [Gulen] terrorist organization.”
Gulen is a Turkish cleric living in self-imposed US exile. Turkey holds Gulen responsible for masterminding the recent coup attempt in Turkey and asks the US to extradite him to Turkey.
After realizing that its policy of supporting armed Syrian rebel groups in their effort to overthrow Syrian President Bashar Assad’s government is failing, Ankara started last June to work together with Russia “to find a negotiated settlement” for the Syrian conflict, even at the expense of “tolerating Assad for a transition period,” as Turkish Prime Minister Binali Yildirim recently said.
Most observers believe that after a long and inflammatory interference in Syrian affairs, Erdogan wants to cooperate with Russia, the West, Iran, and even Assad to help keep Syria united with a coalition-based system of government. In Ankara’s view, this ‘revised policy’ would help stabilize Syria and reduce tension spreading from Syria into Turkey. It would also disqualify the Kurdish militia groups as a political factor in northern Syria. These groups are considered by the Turkish government as an “offshoot” of PKK, thus jeopardizing stability inside Turkey.
Provided this analysis is overall accurate, Erdogan will hardly be able to reach this goal without directly and aggressively confronting not only PKK, but also IS – both inside Turkey and in Syria.
On August 17, the Turkish prime minister issued a ” special decree” announcing the release of 38,000 prisoners, not including any sentenced for murder, sexual abuse, or rape. This includes financial crimes.
Tukey’s overcrowded prisons and slow court processes have forced all governments to issue some sort of amnesty every year to make room for new prisoners. But the unprecedented scope of the clampdown on suspected supporters of U.S.-based Turkish cleric Fethullah Gulen, who has been accused of masterminding the July 15 coup attempt, seems to have played a major part in inducing President Recep Tayyip Erdogan’s government to move quickly and include as many inmates as possible in the amnesty.
Thousands of prisoners suspected of actively or verbally supporting Gulen are awaiting court in big detention halls across the country. They need places in a regular prison.
“Are we releasing thieves and criminals to make room for coup plotters?” is a question widely discussed in Turkish media these days.
Today I took a look, as usual, at top news from Turkey. Let me give you a summary of the detentions, arrests, and suspensions of the last 24 hours related to the coup attempt. I will also include separate terrorist attacks related to the Kurdish insurgency:
— 24 detained journalists of the newspaper Ozgur Gundem sent to prosecutor’s office;
— In a terrorist attack in a village close to the southeastern city of Bitlis, four security officers were killed;
— No trace of detained teacher Demirtas;
— Per “special decree,” 187 businessmen to be detained;
— Bomb attack on the police center in Van, eastern Turkey: three dead, 73 wounded;
— Anti-Gulen operation against Istanbul Mayor Kadir Topbas’s son-in-law;
— National Radio and TV Committee bans reporting on the bomb attack on the police center in Elazig, eastern Turkey;
— Colonel detained in Gulen-related case tries to defend himself;
— Governor of Elazig in eastern Turkey says three policemen killed, 146 people wounded, 14 of them seriously;
— A “special decree” on the dismissal of 2,360 people from police department and 112 people from armed forces personnel;
— Detention of 86 judges and prosecutors planned.
All that in just one day.
To be sure, “special decrees” by the president or the prime minister play the role of laws in the current state of emergency.
I think the list is not complete. Let’s for one moment forget about the terrible terror attacks mostly related to the Kurdish insurgency.
How can you follow the daily detentions and dismissals that have been continuing since July 15 without any break? You can’t. Nobody but the security agencies can. Journalists try to keep up, though, with statistics.
According to some estimates, since the coup attempt 77,000 public servants have been suspended, 5,000 fired, 19,000 detained, and more than 11,000 people arrested.
The same sources estimate that the number of 77,000 suspensions will soon rise to 100,000.
The president has warned that the “viruses,” as he calls Gulen supporters, “are everywhere.” He has called on everyone to report them to prosecutors and security agencies “even if they are your friends.”
Erdogan calls on people to hunt down "viruses" from the Gulen community.https://t.co/2z36T4DApm
With the “special decree” issued on August 17, 2,360 police staff and 112 employees of the Turkish armed forces were fired.
Obviously, it is virtually impossible that 77,000, let alone 100,000, people were armed or active supporters of the abortive coup.
Anybody suspected of having even talked positively about Gulen in the past is being reported and eventually suspended or detained. Some have reported that occasionally even friends of Gulen supporters were detained. There are also claims that some people spy on others and report them as “Gulenists” to the security services just to take their jobs or businesses.
A clarification of these tens of thousands of allegations and cases in open and fair trials may take years — if it comes to a transparent court process at all.
Meanwhile, the accused have lost their jobs and financial security. Together with their families, they will probably amount to around half a million people -– or more.
Prominent Turkish satirist and comedian Gulse Birsel was just in Europe — this time for five days. She writes how “bored” she was, and how she couldn’t wait to return to her beloved Istanbul.
“Enough Parisian croissants and European monotony, we are addicted to adrenaline,” she writes in the daily Hurriyet. “How can Europe make us feel happy? Within seconds following an argument, she says of Turks, “we hug and kiss each other, cry out of happiness.
“Then we start discussing politics, and fight and insult each other again.”
She’s right. Forget about Turkey’s EU-accession talks, which are on hold anyway. Forget about Turkey’s membership in NATO, boasting the second-largest army in the alliance. Things in Turkey are not so cut and dry as to take cooperation as a sign of future unity.
As satirist Birsel describes Turkey, from the top down many of its people can be seen as emotional, unpredictable, and not so reasonable and calculated, at least not in the Western sense (and much like Italians or Greeks might have been perceived 50 years ago). This characterization seems to fit whether you are talking about the president, Recep Tayyip Erdogan, who is well-known, respected (in Turkey), and feared (abroad) for being “autocratic,” or the lowly grocer around the corner.
Let’s not look away and pretend we were not aware of this. The average Turk is now suspicious of the West, especially of the United States. Many think Washington was behind the terrible, bloody coup attempt in July. Don’t ask why. They feel they have tons of proof that U.S.-based Turkish preacher Fethullah Gulen is the mastermind of the coup. And the United States’ purported reluctance to immediately hand him over to Ankara as requested, and following of protocol that passes the case to American courts — which could take years — means the Turks are angry at their Western and NATO friends.
Many Turks are concerned about the territorial integrity of their country because they see it as being threatened by Kurdish insurgency both within Turkey and across the border — in Iraq, but especially in Syria. And they are angry because they think the United States and Europe are not doing anything to counter it. On the contrary, they believe, the United States is even helping the Kurdish “terrorists” in northern Syria. Turks generally have no objections to the Kurds fighting in northern Syria as long as they stick to defeating Islamic State (IS) extremists. But many believe this is not the case, that the Kurds are fighting to expand their territory, and that Kurdish involvement is bad for Turkey because the Kurds fighting in Syria are an offshoot of the Kurdistan Workers Party (PKK) — which is banned in Turkey and which many Western states consider to be a terrorist organization.
On August 7, hundreds of thousands of people attended a huge Democracy And Martyrs rally in Istanbul to promote unity among political parties and to honor those killed during the failed coup attempt.
It was not only Erdogan and his ruling Justice and Development Party (AKP) that mobilized people to attend the rally. A majority of the other political parties, NGOs, and nonpoliticians showed up to show their opposition to the coup and their support for parliamentary democracy — even those critical to Edogan.
Again, let’s not look away, assuming that Erdogan is just appealing to the masses in an attempt to strengthen his power base. Yes, he is. But this time around it is clear that the masses are with him — he is not alone, or backed only by supporters within his own party, but by many Turks from across the political spectrum.
Ask around 50 people in Turkey, as I did in the last week, and this reality becomes obvious. And it is not only the average person — this is what I am seeing in the Turkish media, and in the words of political and public personalities.
To win the hearts of an old friend — in this case, Turkey — one would have to address their needs. For Turks this means extraditing Gulen from Pennsylvania to Turkey to stand trial as the mastermind of a coup that brought Turkey to the edge of complete collapse, and actively helping Turkey reduce the danger posed by Kurdish insurgency, especially in northern Syria, which is seen as an existential threat.
I know this is easier said than done, and involves a litany of legal issues over Gulen’s extradition, strategic issues with Syria, IS, etc., etc. But let’s not forget Turkish satirist Birsel’s brilliant description of how her countrymen fight and/or agree with foes and friends.
I am afraid the West’s adrenaline-addicted friends in Turkey will not wait too long for their demands to be met.
In the aftermath of the huge show of power and support exhibited in Istanbul on August 7, Erdogan is set to leave for St. Petersburg, where he will meet a friend-turned-enemy-turned-friend-again — Russian President Vladimir Putin.
The Turkish president will likely be doing some comparison shopping as he seeks foreign backing. And Putin can be expected to be more open to agreement with Erdogan — with fewer caveats — at the moment than the West.
But the Russian president won’t have much to offer his newly regained Turkish friend in terms of immediate help, either.
In 2011, Bilgin Balanli, a decorated four-star general in the Turkish Air Force, was expected to become Turkey’s chief of the general staff. Instead, he was arrested, together with hundreds of other generals, admirals, and high-ranking officers. His supposed crime? Plotting to overthrow the government of then-Prime Minister Recep Tayyip Erdogan and his Justice and Development Party (AKP). Soon, the number of arrested officers from Turkey’s Armed Forces reached 700.
Three years later, in 2014, Balanli was released, together with hundreds of other officers. No credible evidence was ever presented that they were involved in any “plot.” In April of this year, Turkey’s highest court of appeal found that the entire indictment against the officers was based on fabricated claims and that there was no “plot” against the government.
Whether or not the plot was real, the result was that the cream of the Turkish Armed Forces, NATO’s second-largest, was purged and many high-ranking officers replaced by supporters of Fethullah Gulen, a hugely influential cleric now living in self-exile in the United States.
After becoming prime minister in 2003, Erdogan tolerated, if not supported Gulen and his secretive movement, largely because he saw the strictly secular armed forces and judiciary, which would regularly clean up their ranks of what they saw as Islamists and ethnic separatists, as a threat. Indeed, the army was uncomfortable with Erdogan’s government and in 2008 the Constitutional Court mulled banning the AKP’s leading figures from politics.
A few years into Erdogan’s rule, it became difficult to get an important government position or get a good business deal against the blessing of the “community” — a reference to supporters of Gulen, who established themselves in the military, the security services, the judiciary, the education system, and the media. This was a new and unspoken dichotomy: a traditionally secular army and court system that was infiltrated by the Gulenists. There were also many Gulenists within Erdogan’s government.
It was under these conditions that in 2011, Gulenist prosecutors and judges orchestrated an attack against senior members of the army and judiciary, claiming they were planning a “coup” against Erdogan’s government. In reality, this was just an attempt to destroy Turkey’s traditional secular and pro-Western structures.
Balyoz davasi yuzunden HKK olamayan Balanli ozetlemis; Dava ile kartalin basini koparmislardi simdi Kanat da koptu https://t.co/iJcC1j9aK2
Standing trial after his arrest in 2011, General Balanli said in court that “the goal of this dirty plot [the accusations that he was taking part in a coup] was to behead the eagle,” a reference to the Turkish Armed Forces. Last week, almost a month after the July 15 coup attempt, Balanli spoke out again in an interview with the daily Hurriyet: “With the coup attempt, the eagle has now lost its wings and tail. To achieve its pre-2011 strength, [the armed forces] need at least eight to 10 years.”
If losing some 700 officers, including generals and admirals, in 2011 was the “beheading” of the Turkish Armed Forces, the July 15 coup attempt and its aftermath has inflicted an even deeper wound on an institution whose primary goal was to safeguard the “secular and democratic republic” of its founder, Mustafa Kemal Ataturk.
Five years ago, when the Gulenist movement first moved against the armed forces, Erdogan and his government sat back and watched. They were afraid of the military and feared the secularists had plans to remove them from power. Thus, they were happy to let the Gulenists do their dirty work. When asked about the crackdown, Erdogan and his ministers would just say that justice in Turkey was “impartial” and nobody should intervene in the proceedings.
But by 2013, those same Gulenist prosecutors and judges were campaigning against Erdogan, his family members, and close aides. They allegedly publicized audio recordings of Erdogan and his children, implicating them in corruption and misappropriation, although none of the allegations was substantiated in court.
This time, Erdogan hit back.
Shortly afterwards, he began to purge government agencies, the police, the judiciary, the armed forces, the media, and educational institutions of Gulenists. If it is true that the coup plotters were Gulen supporters acting on the cleric’s orders, then it is plausible that they decided to attack because they feared being eliminated by Erdogan and his AKP.
The failed coup has given Erdogan the perfect excuse to do just that — remove all traces of Gulenist influence. Turkish Interior Minister Efkan Alan has said that some 76,000 government employees have been suspended following the failed coup attempt. They have all been accused of having connections to the Gulen movement.
“Some 3,083 of the arrested were police officers, 7,248 were soldiers, 2,288 were judges and prosecutors, 199 were local officials, and 4,161 were civilians,” the minister added. This includes around 150 generals and admirals and half of the country’s fighter pilots.
The long-term consequences for Turkey’s military could be huge. Becoming a general or an admiral can take around 20 years; fighter pilots must commit to eight to 10 years of active duty. Add to that the new changes the Erdogan government has made regarding the decentralization of the Turkish Armed Forces. Using the extraordinary power of the president during the state of emergency, all commanders of the land, air, and naval forces will report directly to their respective ministers in the civil government and no longer to the chief of the general staff, as was previously the case. The chief of the general staff will now directly report to Erdogan himself.
To some observers, this could help democratize society. There are concerns, however, that these new lines of authority will mean an end to the Turkish Armed Forces’s meritocracy, especially when those lines lead directly to the president, his prime minister, and a few loyal ministers.
پیشگفتار
آنچه میخوانید مقدمه جلد نخست (میراث شرقی ما) از کتاب یازده جلدی و ناتمام تاریخنویس معروف آمریکائی ویل دورانت با عنوان «تاریخ تمدن» (تیتر اصلی: سرگذشت تمدن) است. این سلسله کتاب های دورانت و همسرش آریل دورانت تاریخ تمدن بشریت را از ابتدای آن (میراث شرقی ما: تمدن خاورزمین) تا قرن هجدهم (عصر ناپلئون) بررسی میکند.
ترجمهی فارسی مجموعه «تاریخ تمدن» ویل دورانت در سالهای 1337 تا 1359، در 27 جلد توسط انتشارات فرانکلین سابق و اقبال در ایران به چاپ رسید. این کتاب ها را 20 مترجم به فارسی برگرداندند. پس از آن که مؤسسه انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی به جای مؤسسه فرانکلین بنیانگذاری شد، 27 جلد کتاب تاریخ ویل دورانت، در یک مجموعهی فشردهی یازده جلدی انتشار یافت. مترجمان اصلی تاریخ تمدن ویل دورانت عبارتند از: احمد بطحایی، احمد آرام، علی پاشایی، امیر حسین آریانپور، فتح الله مجتبایی، هوشنگ پیر نظر، حمید عنایت، پرویز داریوش، علی اصغر سروش، ابوطالب صارمی، ابوالقاسم پاینده، ابوالقاسم طاهری، صفدر تقیزاده، فریدون بدرهای، سهیل آذری، پرویز مرزبان، اسماعیل دولتشاهی، عبدالحسین شریفیان، ضیاءالدین طباطبایی، علی اصغر بهران بیگی.
در گذشته دو فصل کتاب «تاریخ تمدن» که مربوط به ایران میشود بر اساس ترجمه فارسی از سوی عباس جوادی با اصل انگلیسی مقایسه، باز نگری، تصحیح و در برخی موارد اندکی از نو ترجمه شده بود. با در نظر گرفتن اهمیت بحث تمدن و شرایط آن، این مقدمه را هم بعد از بازنگری وترجمه اصلی آن که در تهران چاپ شده بود تقدیم خوانندگان تارنمای «چشم انداز» میکنم.
بنظر میرسد حجم بسیار بزرگ این سلسله کتاب ها، شمار زیاد مترجمین و احتمالا شتاب در تمام کردن کار ترجمه که بطور کلی بسیار خوب انجام گرفته، اینجا و آنجا منتج به برخی نارسائی ها و حتی اشتباهات جدی شده است. در برخی موارد نام مناطق و یا اشخاص به اشتباه چیز دیگری آمده، در موارد دیگر بعضی واژه ها و حتی توضیحات از قلم افتاده و یا طوری ترجمه شده است که با اصل انگلیسی چندان متناسب نیست. اما نیت اصلی از این اقدام که نتیجه اش را ملاحظه میکنید، تقدیم ترجمه ای دقیق تر به خوانندگان است و گر نه حق اصلی ترجمه و انتشار طبیعتا همچنان با مترجمین و ناشران اصلی اثر به فارسی باقی است.
اوت 2016،
عباس جوادی
تعریف – عوامل زمینشناختی – جغرافیائی – اقتصادی – نژادی – روانی – علل انحطاط و اضمحلال تمدن ها
تمدن عبارت از نظمی اجتماعی است كه خلاقیت فرهنگی را امكان پذیر میسازد. چهارعنصر شرایط پیدایش تمدن را به وجود میاورند: دسترسی به امکانات اقتصادی، سازمان سیاسی، سنن اخلاقی، و کسب معرفت و هنر. تمدن هنگامی آغاز میشود که هرج و مرج و ناامنی پایان یافته باشد، چه فقط هنگام غلبه بر ترس است كه كنجكاوی و سازندگی به كار میافتد و انسان خود را تسلیم غریزه ای میكند كه او را به شكل طبیعی به راه كسب معرفت و زیبا نمودن زندگی سوق میدهد .
تمدن تابع عواملی چند است كه یا سبب تسریع در حركت آن میشود و یا آن را از سیری كه در پیش دارد بازمیدارد. نخست، عامل زمینشناختی را مورد مطالعه قرار میدهیم. میتوان گفت تمدن، یک دوره فترت میان دو دوره یخبندان است. هرگاه یخبندان جدیدی برخیزد، تمام ساخته های بشریت در زیر یخ و سنگ مدفون میشود و دایره زندگی به گوشه کوچکی از كره زمین محدود میگردد. و یا اگر دیو زمین لرزه، كه ما انسان ها تنها به شکرانه سر نزدنش شهر های خود را میسازیم، پوسته زمین را تکان دهد بی اعتنا به چیزی همه ما را به کام خود فرو خواهد کشید.
اكنون شرایط جغرافیایی تمدن را مورد نظر قرار دهیم. حرارت مناطق استوایی و فراوانی انگل ها كه نتیجه این حرارت است، از دشمنان سرسخت تمدن به شمار میرود. در این شرایط است که كسالت و بیحالی، بیماری ها، بلوغ و یا پیری پیشرس نیروی انسان ها را از آن دسته امور غیرضروری که باعث ایجاد تمدن میشوند بازمیدارد و این نیرو را متوجه گرسنگی و یا تولید مثل میکند و دیگر در ذهن آدمی جائی برای عرض اندام هنرنمی ماند. باران از ضروریات تمدن است، زیرا آب، حتی بیش از نور آفتاب، در پیدایش زندگی و پیشرفت آن تأثیر دارد. ممکن است هوا و هوس غیر قابل توجیه طبیعت باعث خشك شدن مناطقی شود كه سابق بر این در آنها، امپراتوری و صنایع پیشرفت قابل توجهی داشته، چنانكه این امر درباره بابل و نینوا اتفاق افتاده است. همچنین ممكن است این امر سبب آن شود كه سرزمین هایی همچون انگلستان یا «باب پوجت» كه از خطوط بزرگ نقلیات و ارتباطات دور افتاده اند، به سرعت نیرومند و مرفه شوند. اگر خاک سرشار از مواد غذایی و معدنی باشد، اگر رودخانه ها زمینه حمل و نقل مناسبی را فراهم آورند، اگر خط سواحل به اندازه ای باشد كه كشتی های بازرگانی به سهولت بتوانند در آنجا لنگر اندازند، و بالاخره اگر ملتی، مانند ملت های آتن و كارتاژو یا فلورانس و ونیز، در معبر خطوط بزرگ مواصلات جهانی قرار گرفته باشد، میتوان گفت عامل جغرافیایی، كه به تنهایی نمیتواند سازنده تمدن باشد، در آن صورت است که جغرافیا به تمدن لبخند میزند و آن را بارورمیکند.
اهمیت عوامل و اوضاع و احوال اقتصادی بیشتر است. ممكن است ملتی از تشكیلات سیاسی محكم برخوردار و مالك روحیه اخلاقی عالی باشد، و حتی مانند هندیشمردگان آمریكا بهره ای از ذوق هنری هم داشته باشد، ولی هرگاه زندگی او از مرحله شكار تجاوز نكند و امید زیستن او بر خوش شانسی غیرقابل پیش بینی اش در تعقیب شکار متكی باشد، هرگز نخواهد توانست از سدی كه دو عالم تمدن و بربریت را از یكدیگر جدا میسازد عبور كند. ممكن است در یك اجتماع ایلی و قبیله ای – مثل بدویان عربستان – افراد فوق العاده باهوش و مصممی یافت شوند كه صاحب مزایای اخلاقی از قبیل شجاعت و نجابت و كرم، باشند، ولی هرگاه در این اجتماع آن خمیرمایه نخستین فرهنگ و تمدن، كه تأمین خوراك است، وجود نداشته باشد، تمام هوش و ذکاوت انسان ها باید صرف موفقیت در شكار شود، یا در راه حیله های تجارتی به كار افتد، و هرگز از این حد تجاوز نمیكند و ظرافت و نازك كاری و به طور خلاصه هنرهای عالی، كه معرف تمدن است، از آن میان به ظهور نمیرسد.
نخستین شکل تمدن، كشاورزی است. فقط هنگامی كه انسان در سرزمینی، به قصد كشاورزی در آن، و ذخیره كردن غذا برای روز مبادای خود، مستقر شود و آتیه خود را تأمین كند، فراغ خاطر و احتیاج متمدن شدن را احساس خواهد كرد؛ هنگامی كه در پناه چنین امنیتی، از حیث آب و خوراك، قرار گرفت، به فكر ساختن كلبه و معبد و مدرسه میافتد؛ آنگاه ممكن است اسباب هایی اختراع كند كه نیروی تولید او را فزونی بخشد، یا سگ و خر و خوك را اهلی كند، و بالاخره به فكر اهلی كردن خویش و تسلط بر نفس خود برآید و راه آن را پیدا كند كه کار های خود را با نظم و آهنگی انجام دهد و مدت بیشتری بر روی زمین زیست كند، و فرصت آن را به دست آورد تا میراث فرهنگی و اخلاقی تبار خویش را برای نسل های آینده باقی گذارد .
کشاورزی لازمه فرهنگ است و شهر(1) لازمه تمدن و یا مدنیت است. از یك نگاه، تمدن عبارت از سجیه و منش شهریگری (2) است و شهریگری عبارت از همان پالودگی و ظرافتی است که به گفته خود شهری ها و یا «شهروندها» که چنین لفظی را وضع كرده اند، تنها در شهر(3) قابل دسترسی است. در شهر است كه – درست و یا نادرست – ثمره ثروت و هوشمندی مردم مزارع و دهات اطراف شهر جمع میشود، و در همینجاست كه روح اختراع و صنایع، وسایل آسایش زندگی، راحتی و تجمل را فراهم میسازد. بازرگانان در شهر به یكدیگر میرسند و كالای مادی و فكری خود را با هم مبادله میكنند. در این محل برخورد راه های بازرگانی و برخورد اندیشه هاست كه خِرَد مردم تیزتر میشود و به نیروئی بارور تبدیل میگردد. بالاخره، در شهر است كه برخی از مردم از غم تولید اشیای مادی فارغ هستند و به ایجاد علم و فلسفه، ادبیات و هنر می پردازند. آری، مدنیت در كلبه برزگر آغاز می یابد، ولی در شهر می شکوفد و بار میدهد .
نژاد در ایجاد تمدن تأثیری ندارد؛ تمدن میتواند در هر قاره و در ملت هایی كه رنگ های گوناگون دارند، آشكار شود، خواه در پكن باشد و خواه در دهلی، ممفیس یا بابل، راونا یا لندن، پرو یا یوكاتان. نژاد بزرگ نیست که تمدن را میسازد، بلكه تمدن بزرگ است كه ملت را خلق میكند. زیرا اوضاع و احوال جغرافیایی و اقتصادی باعث پیدایش فرهنگی میشود، و این فرهنگ نمونه خاصی را ایجاد میكند. فرد انگلیسی تمدن بریتانیائی را ایجاد نمیكند، بلكه از تمدن بریتانیائی است كه فرد انگلیسی ساخته میشود. هنگامی كه این فرد انگلیسی به نقطه دوردستی مانند تمبوكتو میرود، تمدن خود را هم همراه میبرد و در آنجا نیز لباس شب نشینی مخصوص شام را میپوشد. این دلیل آن نیست كه او تمدن خود را در این نقاط به صورت جدید خلق میكند، بلكه نشانه آن است كه حتی در این نقاط دور افتاده هم زیر تسلط آن تمدن قرار دارد. اگر شرایط مشابهی در نژاد دیگری باشد، نتایج مشابهی به دست میآید، و به همین جهت است كه می بینیم ژاپن قرن بیستم رفتار انگلستان قرن نوزدهم را تجدید میكند. تأثیری كه نژاد در تمدن دارد این است كه پیدایش این تمدن غالباً پس از زمانی است كه ریشه های نژادی مختلف با یكدیگر میآمیزند و بتدریج ملتی کم و بیش منسجم از آن میان بیرون میآید.
این شرایط مادی (فیزیکی) و یا زیستی (بیولوژیک) كه مورد بحث قرار دادیم، برای پیدایش تمدن ضرورت دارد، ولی این شرایط به تنهائی معنی تمدن نمیدهند و شروط كافی برای پیدایش آن هم نیستند؛ لازم است بر آنها عوامل ناپیدای روانی افزوده شود، و نیز لازم است نظمی سیاسی، ولو بسیار ضعیف و حتی نزدیك به هرج و مرج، مانند آنچه در رم و فلورانس در دوره رنسانس بود، برقرار گردد؛ باید مردم كم كم احساس كنند كه سر هرگردنه زندگی، مرگ یا مالیات جدیدی در انتظار آنها كمین نكرده است. از سوی دیگر مردم باید تا حدود معینی یه وحدت زبانی رسیده باشند تا بتوانند براحتی افكار خود را با یكدیگر مبادله كنند. و نیز لازم است كه قانونی اخلاقی از راه دین، خانواده یا مدرسه یا غیر آن برقرار شود، تا كسانی كه در میدان بازی زندگی مشغولند، همگی قواعد بازی را مراعات کنند حتی کسانی که این قواعد را پایمال میکنند، تا به این ترتیب، رفتار مردم با یكدیگر تحت انتظام درآید، قابل پیش بینی باشد و هدفی و انگیزه ای در زندگی ایجاد شود. حتی شاید لازم باشد كه در میان مردم در عقاید اساسی و ایمان، چه ایمان به ماوراء طبیعت و چه چیزهای خیالی، وحدتی ایجاد شود، چرا که در این صورت پیروی از اصول اخلاقی از مرحله سنجش میان نفع و ضرر كارفراترمیرود و به مرحله دلبستگی و ایمان درمیآید، و زندگی، علیرغم كوتاهی اش، شریف تر و با معناتر میشود. در آخر كار باید گفت كه وسایلی تربیتی نیز باید در كار باشد كه، با وجود سادگی و ابتدایی بودن، فرهنگ را از نسلی به نسل دیگر انتقال دهد. نسل جدید باید میراث قبیله و سنت های اخلاقی و زبان و معارف آن را مالك شود – خواه از راه تقلید باشد، خواه به وسیله تعلیم، و خواه از راه تلقین – زیرا تنها همین میراث است كه او را از مرحله حیوانی به مرحله انسانی میرساند .
از بین رفتن این عوامل – و حتی گاهی فقدان یكی از آنها – ممكن است سبب انقراض تمدن شود: دگرگونی شدید زمینشناختی و یا تغییر عظیم وضع آب و هوا؛ بیماری همه گیری كه جلوگیری آن از اختیار بشر خارج است و نصف مردم را از بین میبرد – همانگونه كه در روم قدیم در زمان حكومت سلسله آنتونین ها اتفاق افتاد – یا طاعون كه عامل اساسی از بین رفتن دوره ملوك الطوایفی اروپا گردید؛ استثمار بیش از اندازه زمین دهات به وسیله مردمی كه در شهر زندگی میكنند و به امید قوت و غذایی كه از خارج به آنها میرسد به سر میبرند؛ نقصان مواد طبیعی از قبیل سوخت یا مواد خام؛ تغییر مسیر راه های بازرگانی به گونه ای كه كشوری را در بیرون راه های تجارتی جهانی قرار دهد؛ انحطاط عقلانی و یا اخلاقی كه در نتیجه زیستن در شهرهای پر از تنش، انگیزه و روابط، و یا نتیجه پشت پا زدن به اصول قدیمی است كه زندگی مردم بر آن جریان داشته، بدون آنكه بتوانند اصول جدیدی جانشین آن سازند؛ ضعیف شدن بیولوژیک نسل یک ملت در نتیجه مناسبات بی نظم جنسی، یا افراط در لذت طلبی یا فلسفه بدبینی كه سبب خوارشمردن كوشش و فعالیت میشود؛ از میان رفتن افراد برجسته كه نتیجه نازادی و تقلیل تدریجی خانواده هایی است كه بهتر میتوانند میراث فرهنگی یک قوم را از خطر زوال محفوظ بدارند؛ تمركز مرگ آور ثروت ها كه نتیجه آن جنگ و تباهی مایملك عمومی است – همه اینها از عواملی هستند كه ممكن است سبب مرگ و فنای این یا آن تمدن شوند، زیرا تمدن نه امری است كه مادرزادی انسان باشد، و نه چیزی كه نتواند نابود گردد، بلكه امری است كه هر نسلی باید آن را به شكل جدید كسب كند، و هرگاه توقف قابل ملاحظه ای در سیر آن پیدا آید، ناچار پایان آن فرا میرسد. انسان با حیوان تنها اختلافی كه دارد در مسئله آموزش است، و در تعریف آموزش میتوان گفت: وسیله ای است كه تمدن و شهریگری یعنی مدنیت را از نسلی به نسل دیگر منتقل میسازد .
تمدن های مختلف به منزله نسل های متوالی روح اقوام و تبارهای گوناگون انسانی به شمار میروند. همانگونه كه روابط خانوادگی و پس از آن خط نویسی سبب اتصال نسل ها به یكدیگر میشود و به آن وسیله میراث پدران به فرزندان میرسد، همانگونه نیز فن چاپ و تجارت و تمام وسایل ارتباط تمدن های مختلف را به یكدیگر اتصال میدهد و از فرهنگ كنونی ما آنچه را مفید است برای فرهنگ های آینده نگاه میدارد. پس بهتر آن است كه پیش از آنكه بمیریم، تمام میراث خود را گرد آوریم و آن را به فرزندان خود پیشکش كنيم.
Turkish President Recep Tayyip Erdogan travels to St. Petersburg on August 9 to meet with Russian President Vladimir Putin. They will focus on improving cooperation in two main areas: the effort to find a shared and joint solution to the Syria crisis, and in business and energy, including a full resumption of tourism from Russia to Turkey, trade, and construction projects that were halted during a monthslong spat between the two nations.
Both sides, it appears, are using the recent Turkish coup attempt to mend their relations.
This is Erdogan’s first visit to a foreign country since the July 15 effort to overthrow his government. The coup attempt was rebuffed by a majority of Turks and clamped down by security forces. It was followed by the detention, arrest, and dismissal of tens of thousands of people accused of being members or sympathizing with Fethullah Gulen, a Turkish preacher who has been in self-imposed exile in the United States since 1999. He is accused by the Turkish government of building a secret network infiltrating the army, the justice, education, and media sectors, and the business world.
The St. Petersburg visit will also be the first meeting between the Turkish and Russian presidents since Turkey downed a Russian attack aircraft near the Syrian-Turkish border in November. Erdogan strongly defended the action at the time, saying that the Russian aircraft — which was participating in Russia’s bombing campaign in Syria — had violated Turkish airspace.
In the Syrian conflict, Turkey started in the early 2010s to support armed rebel groups, including extremist Islamists, against the Syrian government of President Bashar al-Assad. Russia took sides with the Assad government and actively entered the war in September, 2015. This created a regional confrontation between Russia and Turkey, who had to that point enjoyed good relations.
Following the incident, relations between the two countries reached a historic low. Putin called the downing of the Russian aircraft — which led to the killing of its Russian pilot after he parachuted to the ground in Syria — a “war crime” and demanded an apology by Erdogan. Russia also initiated a number of punitive measures against Turkey — including ones preventing Russian tourists from traveling to Turkey, and a ban on Turkish food imports — that strained Turkey’s economy.
Then, in an about-face, Russia announced in June that Erdogan had sent a letter of condolence to Putin over the downing of the Russian jet and the two sides agreed to resolve their issues, find common ground in the effort to end the Syrian crisis, and improve their relations.
Formidable sticking points remain, however, particularly when it comes to Syria and the future of Assad.
Speaking about Erdogan’s upcoming visit, Ibrahim Kalin, the spokesman for the Turkish president, said that Turkey wants “to work together with Russia to find a political transition [of power] for Syria, a democratic and pluralist political structure acceptable to all Syrians.” However, he added, “such a solution, that is in the interest of both Russia and Turkey, will be not possible with Assad remaining in power.”
It seems the resumption of better economic and energy relations is already in progress. The delivery of Russian natural gas to Turkey was never interrupted in the first place, so not much ground was lost. The resumption of Russian tourism to Turkey is trickier, in part due to the deadly terrorist attack against the Istanbul airport in June as well as the recent coup — both of which badly damaged Turkish tourism during high season.
Foreign policy seems to be at the top of the upcoming Erdogan-Putin meeting. Obviously, Syria policy is to be a main part of the two leaders’ discussions. A “goodwill coordination of positions” on Syria would seem to be a potential rebuff to U.S. efforts in support of armed groups and Kurdish rebels in Syria against Assad, a scenario that would be complicated by Russia’s own support for the Kurds.
But Russia also appears to be using two issues related to the recent coup attempt to deepen the current Turkish-U.S. and generally Turkish-Western atmosphere of accusatory distrust, and bring Turkey closer to Russian foreign policy coordinates.
From the beginning of the coup attempt, Turkish officials and media have maintained that the West — notably the United States, a NATO ally — has been slow and reluctant in condemning the coup attempt. Erdogan and many other Turkish politicians and media have not shied from public claims that the West, notably the United States, was behind the coup attempt. Secondly, the Turkish government has been insisting on the extradition of Gulen — who is considered to be a terrorist by Ankara and who Turkey accuses of being the mastermind of the coup attempt — from the United States to Turkey. Washington, while dismissing accusations that it had any role in the coup attempt, has asked for “concrete evidence of Gulen’s personal involvement in the attempt” and said that the government will act on the extradition request based on the final legal assessment — a process that can take years.
Meanwhile, Moscow is presenting itself to Turkey as a good “friend” who condemned the coup attempt from the beginning and offered Erdogan its full support. Russian lawmakers have claimed that the “U.S. will never extradite Gulen because the CIA was behind him and his coup attempt,” and bombastic politician Vladimir Zhirinovsky went so far as to say that “Gulen and the U.S. are Turkey’s enemies.”
Despite Erdogan’s initial defense of the downing of the Russian jet, since the coup attempt Turkey has tried to blame the incident on pilots who are alleged to have been Gulen sympathizers. Even more, just on the eve of the Erdogan-Putin meeting, rumor-based “reports” are making waves in Turkish media that the Gulen movement was trying to provoke a “Russian-Turkish war” and that this alleged “CIA-MI6-Mossad plan” was hatched to distance NATO-member Turkey from establishing close relations with Russia. A French newspaper report is frequently quoted as a “reliable Western source,” claiming that on the night of the coup attempt “U.S.-supported jet fighters tried to bomb Erdogan’s hotel, where he was on vacation, while Putin ordered his Russian jet fighters to defend Erdogan.”
It seems that apart from the effort to develop a common Turkish-Russian position on Syria, the meeting will be cause for celebration — with Erdogan thanking Putin for his support following the failed coup attempt, and Putin assuring the Turkish leader of future Russian support.
Analyst and columnist Kadri Gursel summarized it this way, “In order to frighten the West, Erdogan will show that Turkey is getting increasingly closer to Russia.”
In reality, however, Russia does not have much to offer to Ankara in terms of investment, technology, defense, and trade. Turkey has a deep and interdependent relationship with the West. A Turkey decoupled from the West is bad for NATO and bad for the West, but much worse for Turkey itself.
Recently, Turkish President Recep Tayyip Erdogan slammed a top U.S. general using words and a tone of voice that the Turkish public is familiar with when their president talks, but quite unusual for the president of any country talking about an ally, let alone a major NATO ally.
Speaking about the failed coup attempt of July 15, Erdogan picked on General Joseph Votel, head of the U.S. Central Command, who had expressed concern that mass purges in the Turkish Army could weaken the NATO member’s military capacity and the ongoing fight against Islamic State (IS).
“You should be ashamed,” Erdogan said. “Do you think you are at a level to make this kind of decision [on purges]? Who are you? First, you have to know your limits! First you have to know who you are!”
Erdogan and the Turkish government have alleged that “the West,” notably the United States, was behind the coup attempt. As part of their “proof” for this claim, they point to the U.S. residency of the Turkish cleric Fethullah Gulen whom Ankara blames for masterminding the coup. Gulen has lived in Pennsylvania since 1999.
Ankara has requested Gulen’s extradition to Turkey. In response, Washington has asked for “legitimate evidence” of Gulen’s personal involvement in order to look into that request.
The chairman of the U.S. Joint Chiefs of Staff, General Joseph Dunford, soon came to Ankara to soothe strained Turkish-U.S. relations. He clearly and strongly condemned the coup attempt and rejected the Turkish accusation of U.S. involvement in it. He met only the prime minister, Binali Yildirim, and the Turkish chief of staff, Hulusi Akar, who tried to somehow calm the bilateral tensions. Dunford even expressed his satisfaction with the positive tone of his talks with Turkish officials, which he described as “not accusatory at all.”
Erdogan did not waste any time. Just one day after the U.S. general left Turkey, the president quickly let it be known how he viewed the situation. “Unfortunately, the West is supporting terror and standing by the coup plotters,” he said, condemning “those who we imagined to be friends”
Picking Fights
Shortly before the barrage against the United States and the West, the Turkish president had also criticized German democracy.
His remarks were triggered by the situation surrounding ethnic Turkish Erdogan supporters in Germany who had planned a demonstration in Cologne against the coup attempt and in support of Turkish democracy. The event’s organizers had invited Erdogan to address their meeting via a satellite video link.
German Foreign Minister Frank-Walter Steinmeier called for calm and warned that it was “unacceptable that anyone would bring internal political tensions from Turkey to Germany and intimidate people with other political beliefs.”
German police refused to grant permission for Erdogan’s televised speech because they feared it would incite tension. The Turkish government protested against the move but a German court confirmed the ban as valid.
“Bravo! The courts in Germany work very fast,” Erdogan said. “Is that the democracy you want to teach us?”
Erdogan’s ministers and loyal media followed his lead. Justice Minister Bekir Bozdag said: “And where is your democracy, your freedom of speech? We have no lesson to learn from the West. We can teach them democracy!”
Until recently, such fiery, offhand rhetoric never had a place in the traditional, established tone of Turkish diplomacy, or even in the country’s internal politics.
Turkey is the successor state of the vast Ottoman Empire that existed for 600 years. After the establishment of the modern republic in 1923, the country’s founding father, Mustafa Kemal Ataturk, and all his successors — presidents and prime ministers such as Ismet Inonu, Adnan Menderes, Suleyman Demirel and Bulent Ecevit — were models of traditional Turkish etiquette in public life and international diplomacy, even when it came to the president or prime minister talking to opposition leaders.
This code of behavior was also respected by Turkey’s traditional opposition parties and politicians.
All of this started to change, however, after Erdogan introduced “street slang” into political discourse when he came to power in 2002.
This transformation is not something that can be reflected in English translations of Erdogan’s speeches.
He started to address his domestic adversaries using the personal pronoun “sen” — or “you” in the singular form, which is an impolite way of talking to respected or senior people in Turkey.
A Clear Sign
Recently, when Erdogan was talking about Joseph Votel, the head of the U.S. Central Command, and ironically asked the question: “Who are you?” (“Sen kimsin?” in Turkish) using the singular pronoun for “you” (“sen”), it was a clear sign of disrespect.
In English, there is no longer any distinction between “you” in the singular or plural forms. In Turkish, however, the word “sen” is an informal form of address used among family and friends or when talking to children (like the pronoun “ty” in Russian or “du” in German).
On the other hand, “siz” (corresponding to “vy” in Russian and “Sie” in German) is the formal, polite way of addressing somebody, especially at work or in an office setting. It is also part of the language of government and diplomacy.
Previously, it was always considered rude and a “sign of being uneducated” to use the pronoun “sen” when talking to officials or people you didn’t know (although there are some people on the streets who have always used it when shopping or talking to strangers) .
In the last two decades, employees in government agencies, the police and military, airlines, banks and other private businesses were instructed or advised to be formal in their official dealings with others and to use the polite pronoun “siz.” This development was publicly viewed as a “sign of improvement” and widely welcomed.
When Erdogan was elected prime minister in 2002, this social trend remained unchanged but the Turkish leader personally began using the “impolite” version of “you” whenever he was criticizing or attacking his opponents.
Soon afterwards, he even started using it when addressing foreign leaders and dignitaries. It wasn’t long before Erdogan’s ministers and even his opponents in parliament and other politicians adopted his aggressive style for their own interactions with each other.
It wasn’t just the pronoun that changed however. The entire tone of criticism and debate became increasingly impolite, personal, combative, and rude.
When people first started hearing the president and other politicians using this language, they began to wonder how they would feel about talking to each other in such a rude manner.
Turkish President Recep Tayyip Erdogan, talking about U.S.-based Turkish preacher Fethullah Gulen, whom he calls the “mastermind” of the July 15 coup attempt against him, said: “Unfortunately, we have made serious mistakes [in the past on Gulen.] May God forgive us!”
And he added, “If you had told me that 20 years ago, 10, three, or four years ago, even I wouldn’t believe it.”
Well, he should know. In those years he was a powerful prime minister running the government himself.
Outsiders may not understand what he meant by “mistakes in the past.” Erdogan was referring to the period at least from the time he came to power in 2002 to 2013, when they were close allies fighting Turkey’s old secular, republican system with its strong military.
The peak of this dangerous and destructive alliance was when a group of newly recruited prosecutors and judges led a number of sensational, high-profile trials against more than 750 leading military officers, justice-system employees, journalists, and lawmakers. They were accused of creating a clandestine criminal group called “Ergenekon,” which in Turkey is now a synonym for Turkish-style Stalinist show trials. The defendants were accused of an armed coup attempt by the army against…, against whom? Against then-Prime Minister Erdogan and the government of his ruling Justice and Development Party.
The alleged “plotters” were mostly traditional Turkish secularists critical of the Erdogan government out of fear that it would derail the country from its secular path onto a “hidden Islamism.” Generals, prosecutors, prominent journalists, and politicians were taken away in shame, held in detention for years without any — or as it turned out — on fake and fabricated evidence.
That strongly supported Erdogan in an overwhelmingly secular government environment in the late 2000s. To some, it even guaranteed Erdogan’s hold on power when his political career was on the balance in cases raised by the country’s Constitutional Court.
But in a few years two things became clear: 1) the trials were based on fake documents and imaginary claims, and 2) the prosecutors and judges who ran the show trials were Gulen supporters implanted with the Erdogan government’s support or at least tolerance just a few years back into the judiciary and military.
Finally, in April this year, Turkey’s highest appeals court ruled that those show trials’ verdicts will be overturned since there was no “criminal group called Ergenekon” to undertake that coup attempt in the first place.
In 2010, Erdogan started himself to act against the Gulen movement’s dangerously growing power. From 2013 on, he began to clean Gulen supporters out of the government, military, and media.
Meanwhile, the strongman president of Turkey preferred not to comment on the Ergenekon show trials, its victims, and the damage done to the country’s military and state system. “The judiciary is independent in Turkey,” he used to say. “We prefer not to comment in order not to influence the courts’ decisions.”
That is why, on a different occasion, complaining again about his former ally, Erdogan said, “What did they [Gulenists] ask for that we didn’t give them?”
Today, more than two weeks since the coup attempt, it has been reported that at least 60 percent of the military’s generals and admirals have been fired for allegiance with the Gulen movement. “The Turkish military is now a broken force and it will take years for it to heal,” Aaron Stein of the Washington-based Atlantic Council told Reuters. Many of the high-ranking officers of the recent coup attempt are reported to be recruits of Gulenists in the army over the last 20 years.
Nobody knows if God will forgive Erdogan. But people will remember Gulen’s orchestrated Ergenekon trials for years to come — something that first helped Erdogan establish his unchallenged rule and then pulled the entire country into the July coup attempt.
Ihave been watching Turkey 24/7 since July 15, the day that a coup attempt shattered the country for about 20 hours, failed, and dragged the entire Turkish nation through a trauma that is still continuing in various ways.
Close to 300 people were killed, mostly while resisting the coup attempt, but plotting officers — or soldiers under their command who were unaware what was going on — also lost their lives.
The U.S.-based Turkish cleric Fethullah Gulen was immediately declared by the government as themastermind of the coup attempt.
In the first 48 hours, around 7,000 people were detained, arrested, or dismissed from their jobs. That number has been rising constantly, reaching around66,000 people from all layers of society, but consisting mostly of government employees.
Add to that the family members of those arrested and dismissed and you will reach a number of 250,000-300,000 potential new opponents, most of whom were not involved with the “other” side or had no direct links with it. The memory of the killings, the hatred, and violence, the split in the army and government agencies about who was on which side — all of this is truly traumatic for the Turkish nation.
Many people from different political parties and media joined forces with the government, led by President Recep Tayyip Erdogan, to defend democracy against the coup.
The detentions and dismissals have not stopped. But two weeks after the coup attempt, the Gulen movement with all its real or suspected supporters, and sympathizing soldiers and security men, government employees, teachers and journalists or businessmen can generally be considered to have been “cleansed” in its entirety.
Nonetheless, the air of crisis, division, political hostility, alarmism, rumors, the race to declare allegiance with the government, and blaming enemies is overwhelming.
I will try to summarize for you my personal impressions about how I perceive the Turkish public’s mood and feeling now — two weeks after the “worst national conflict” since the founding of the Turkish Republic in 1923:
— A large majority, including supporters and opponents of the government, seems to be convinced that coups, regardless of who is behind them, are a disaster and must be rejected and prevented by the government, even through the use of force. The idea that elections should be the only way to change the government is something that even the fiercest political adversaries of Erdogan believe.
— Many people, regardless of their political inclination, think that Erdogan needed to be defended from the coup plotters.
— Still, it seems that the fear generated by the overwhelming government and media campaign against the Gulen movement prevents people from expressing their opinion freely in public. Most media outlets compete in bashing the Gulen movement. Occasionally, this campaign and media reporting on public shaming go far beyond ethical standards. The state agency for religious affairs has denied the dead coup plotters the usual religious burial rites. A university professor was fired because she didn’t want to use the term “martyr” for the dead on the government side.
— A majority of people and media seem convinced that Gulen is the main and primary mastermind of the coup attempt. It is not clear how much of this is genuine or simply being said out of fear.
— Yes, Erdogan has even strengthened his popular base and support by uniting the people against the coup and crushing it.
— A race has begun to fill the tens of thousands of job vacancies caused by the dismissals and arrests, mainly in the army, the justice system, the department of education, and other state agencies. There are not enough qualified people to replace those who have lost their jobs. These positions will have to be filled by people who are less educated or who even have no training whatsoever. A similar situation was reportedly caused by Gulenist prosecutors, judges, and other higher government employees in the years leading up to 2010. They initiated the firing of thousands of military personnel, government employees, and military commanders. These people were then apparently replaced by their own supporters who were less prepared for the new jobs. At least half of the coup officers were reportedly promoted at that time by Gulenist conspiracies. This was tolerated by the Erdogan government since Gulen and Erdogan were then allies against the secular Turkish establishment and pro-republican army and justice system.
— Most media and political figures, including the opposition, and obviously the government believe that the West has left them alone. A prominent liberal columnist, Murat Yetkin, said: “What would happen in the West if the U.S. Congress or the German Bundestag were bombed, the White House bombed, the Brooklyn Bridge and Champs-Elysees blocked, civilians there shot dead, and attempts made to kill the presidents, prime ministers and chiefs of staff?”
Batının görmesi gereken darbe gerçeği. Ya da, "Terzilerinizi değiştirme zamanı geldi".https://t.co/Km5IkXlM8o
— Unlike the West, where there are mixed views on Gulen, in today’s Turkey it seems that the majority is on the same anticoup, anti-Gulen side. Most of his supporters have now switched sides (mostly to the government), or they have been arrested or gone on the run.
— The request of the Turkish government to the United States to extradite the Pennsylvania-based Gulen has turned into the main point of contention between Ankara and Washington, as if everything depends on that decision by the Obama administration. The Turks believe that Washington can do it, but is reluctant to do so for political reasons, while Washington says they would consider it after reviewing the evidence of Gulen’s alleged masterminding of the coup and other legal considerations.
— The overwhelming feeling I observe is that the West did not demonstrate any empathy, let alone sympathy, with Turkey in those dramatic days. Everybody was rather focused on how authoritarian Erdogan is and they were even mulling the scenario of the coup’s success and thinking “Actually, why not?”
— On top of this, some rather radical and Islamist-minded political and media figures have been circulating or even creating rumors or rumor-based claims that the United States (“the Americans”), and primarily the CIA or Pentagon, were behind the coup; that they granted Gulen a visa back in 1999 and they helped him organize the coup. For example, Abdurrahman Dilipak of the Yeni Akit daily says that the insurrection was conducted by the United States and was not limited to Turkey, but directed against Islam in general. At the same time, the Vatican, Britain, France, Germany, and “obviously Israel” had their own interests in this scenario.
— So far, I have seen no solid evidence supporting these claims and rumors — just murky reports without sourcing or statements and writings by a selected group of a few former CIA or State Department officials discussing the Gulen movement from different perspectives. Interestingly enough, Turkish government officials have not been reacting to these unsubstantiated accusations against their NATO ally.
— The “black PR” against the West and specifically the United States is so persistent that even statements and comments by U.S. officials, including President Barack Obama, the State Department spokesmen, or the U.S. ambassador in Ankara have not succeeded in setting things right. They have repeatedly stated that they condemn the coup attempt, that accusations of U.S. involvement in it are “absurd,” and that they are ready to look into Turkish requests for Gulen’s extradition.
— Meanwhile, the Russian media, including Sputnik, is campaigning with rumors that Gulen “will not be extradited by the U.S. because he is a CIA agent.” Many people in Turkey seem to have bought into this. Also, in Iran, a Revolutionary Guard commander has said that the coup attempt in Turkey “could not be crushed without a foreign country’s assistance.” That Iran offered immediate and strong support for Erdogan’s government in thwarting the coup attempt seems to have been welcomed in Turkey.
Since Turkey’s failed July 15 coup, the Turkish authorities have accused U.S.-based cleric Fethullah Gulen of being behind the attempted takeover of power. It is an explanation that is widely accepted across Turkey. A brief look at the history of Gulen’s movement helps explain why.
What Does The Movement Want?
Gulen was originally a supporter of Said Nursi, an Ottoman-Kurdish scholar from the Hanefi school of Sunni Islam. But in the 1970s, Gulen formed a sect of his own that people later called “Gulen Camaati” (Gulen community or movement).
Like any other Islamic sect under the strictly secular and pro-military Turkish governments, Gulen’s community was banned and operated largely underground until 1983. But, unlike other religious communities, which were mainly teaching the Koran and performing private religious prayers, Gulen’s group became increasingly politicized. Businessmen began to donate money and the movement became a political player among conservative and religious groups in Turkey.
“[Gulen] wrote at that time that he wanted to train ‘courageous, selfless men’ for society,” says Rusen Cakir, a leading expert on Turkish Islamic groups. “It was about them training and planting young people in different important layers of the government: the police, the justice system, the Interior Ministry, and even the army.”
But, unlike more transparent political parties, Gulen’s sect kept everything secret. It was never clear how many members the group had, who they were, and what exactly they were seeking to do politically. It was widely rumored that his movement, and all its related “foundations” and businesses, were getting wealthier and more and more people were joining his community, but there was little categorical evidence to support this.
How Big Is The Movement?
It is almost impossible to quantify the size of the Gulen movement’s membership or its wealth. By many estimates, over the course of some 40 years, the movement has gathered tens of thousands of supporters.
Gulen has repeatedly denied having a “network.” He has said that people may sympathize with him in any government institution even without an organized network, as is the case with other political parties. But analyst Cakir says that directing school graduates to choose positions selected by “community guides” — members of the Gulen movement who counsel younger members — was not something any other political party was doing.
Why Did The Movement Clash With The Turkish State?
In the 1970s, the government, army, and security services tried to clean up their ranks and remove those they perceived to be Gulenist “implants.” And in the 1980s, secular parties and magazines (like Nokta from 1986, which is pictured below) were warning against secret “Fethullahists” in the army.
Working up the ladder in the army and civil service, Gulen supporters helped other members of the movement join their ranks. In 2010, prior to a national exam for entrance into government agencies, exam questions were reportedly communicated among Gulen movement members to ensure their passing the exam.
While Gulen was gathering and guiding supporters, his schools both in Turkey and abroad were bringing him fame and popularity. Critics say that running those successful schools was a “cover” for his “infiltration” of the government, although raising the level of Turkey’s education and culture was always one of Gulen’s stated goals.
In 1999, secret recordings of Gulen’s speeches were played on state television. In them, he called on his supporters to “silently and patiently” infiltrate government agencies and wait for “the moment” of change. “If you act too soon, you’ll have Turkish state institutions on your back,” he said.
Under increasing pressure from secular media and government, Gulen emigrated to the United States in 1999. His movement, though, kept growing.
Why Did The Relationship With Erdogan Turn Sour?
In the 2000s, Gulen already had scores of loyal supporters at high levels of the police, justice system, media, educational institutions, and even the army. He was also a close ally of Recep Tayyip Erdogan, who became prime minister in 2003. Gulen and Erdogan came from the same Islamic background, although they held different interpretations on how an Islamic movement should operate within a secular state.
Once Erdogan’s Justice and Development Party (AKP) won parliamentary elections in 2002 and built a one-party government, it was actively supported by the Gulen movement. In return, the movement and its activities were tolerated by the AKP government until 2010.
It was then that Erdogan started taking measures against the Gulen sympathizers. He began to clean up the police and his “foundation schools,” but stopped short with the military. In 2013, Erdogan completely broke with Gulen, after a series of secret audio and video recordings emerged about corruption cases in the AKP government and Erdogan’s inner circle, which he suspected were leaked by the movement.
Why Were The Gulen Supporters Detained So Quickly?
Less than 48 hours after the coup attempt began, police, security, and army forces loyal to the government detained around 7,000 suspected supporters of the Gulen movement. Over the next seven days, this number rose to more than 50,000, although some of them were later released. Media, businesses, and even schools were closed or their management taken over.
In the aftermath of the July 15 coup attempt, dozens of alleged members of the Gulen movement have admitted getting their instructions from higher ranks in the Gulen community, usually verbally or via messaging. Even a colonel did not shy away from giving instructions to his supervising general.
The immediate question for many, especially in foreign countries, was how could they identify so many of the pro-Gulen people so fast. It has been suggested, including by the EU enlargement commissioner, Johannes Hahn, that the government had prepared lists of names and institutions well before the coup attempt. Some commentators went further and suggested that the coup attempt was staged.
Given that the Gulen group has been active in Turkish political life for the last 40 years, and given Erdogan’s authoritarian tendencies, it is quite possible that the government had lists of Gulen supporters within the civil service, education system, and businesses. And it is of little doubt that they were under surveillance by security and military agencies.
According to Erdogan’s advisers, the Turkish president was planning to clean up the army in August of this year. That may have led the plotters to strike before they were ready. In his disputed secret speeches 17 years earlier, Gulen warned about the foolhardiness of striking too soon, or “you’ll have Turkish state institutions on your back.” Regardless of whether Gulen’s organization was responsible for the coup, his words were prescient.
Shortly after the failed coup attempt in Turkey, which has left nearly 300 people dead, some 6,000 suspects were arrested, most of them judges, prosecutors, and army officers. Many of the arrests happened in the first 24 hours — the rest took place the next day.
No doubt, there will be more to come. Turkish President Recep Tayyip Erdogan has said as much: “From members of the High Council of Judges and Prosecutors to those in the Constitutional Court, people are being dismissed and arrested. Is that enough? No, it is not. This had to happen, but it is not enough.”
While it is inevitable that retribution and punishment will occur, the challenge for Turkey is to make sure it is handled with restraint. And the ongoing reckoning will raise some uncomfortable questions.
1. What Was The Aim Of The Coup?
A military coup usually targets the government, but that doesn’t seem to necessarily be the case in Turkey. When the first shots were fired on July 15, the president was on vacation. None of the key ministers, governors, or police chiefs were arrested. The coup plotters took some of their own army commanders hostage and occupied the headquarters of the chief of command as well as an air base in Ankara. It looked more like a move against the army itself rather than against the government.
2. Why Was The Parliament Bombed?
After Turkey’s parliament was hit by a bomb on July 15, all political parties, including the opposition, were united in defending parliament and democracy. Despite the attacks, deputies returned to the parliament building to demonstrate their support. Many observers immediately asked what was the purpose of bombing parliament, even if they had managed to completely destroy the building.
The damage, however, was minimal — and the parliament is still functioning The satellite connection of many TV channels, including state TV, was damaged, although a few independent TV channels, notably CNN Turk, remained untouched. (Ironically, the latter became a tribune of protest against the coup attempt.)
The plotters also sent young conscripts to occupy some government agencies and a few media headquarters. But those soldiers were ineffective, didn’t seem to be aware of their mission, and quickly surrendered. Some were brutally killed by angry mobs.
3. How Do You Find 6,000 Suspects In Two Days?
Turkish Justice Minister Bekir Bozdag has said that “6,000 suspects were arrested” and that the arrests would continue. But how is it technically and humanly possible that Turkish authorities would be able to collect legitimate evidence on 6,000 citizens in such a short time? In absence of concrete evidence, it is possible that government authorities were working from watch lists of individuals considered a threat, which were drawn up from before the coup. A large proportion of the arrests — around 2,500 people — worked in the justice system. If the coup was just a “small group” within the army, as Erdogan has stated, why were so many judges and prosecutors involved?
4. Where Is The Evidence Of Fethullah Gulen’s Role?
The authorities were quick to lay the blame for the coup at the door of U.S.-based cleric Fetullah Gulen. Gulen has denied being involved and Ankara has not yet offered any clear evidence about the cleric’s role. Erdogan has called for U.S. officials to extradite Gulen, who has lived in the United States since 1999. (U.S. Secretary of State John Kerry has said that the Obama administration would consider an extradition request for Gulen but would only comply if Washington was shown proof of the cleric’s guilt.)
Whether or not any evidence transpires, the coup has provided a good opportunity to crack down on Gulen’s movement, which is designated a terrorist organization in Turkey. Many officials and media outlets have amplified the claims’s about Gulen’s involvement, creating a climate where few will dare to question the accusations.
Turkey’s military has managed to seize power directly three times since 1960 (and forced another government from power in 1997). So why did this latest coup attempt fail
Here’s my take:
1. Lack Of Public Support
Three previous coups were fairly well received by a public yearning for “peace and order” to be restored after periods of social strife or violence. No such public support existed this time for the coup plotters, and few people came out to cheer them on.
In fact, far larger crowds answered President Recep Tayyip Erdogan’s dramatic call — made to a television news channel via a mobile-phone video link — to come out onto the streets to show their rejection of the coup.
2. This Time (It Seems) It Wasn’t The Secularists
Turkey’s military has long considered itself as the guardian of the country’s secular constitution. In past coups, it has seized power from civilian governments it cast as a danger to the secular order.
This time, authorities blamed not ardent secularists but a religious figure — Fethullah Gulen, a critic of Erdogan in self-imposed exile in the United States. (He denies being behind the attempt.) The two biggest opposition parties also came out in clear support of the government, saying the bitter experience of past military coups must not be allowed to be repeated.
3. Police, Coup Plotters Were On Different Sides
On previous occasions, the police fell into line behind Turkey’s new rulers after the army’s takeover. Nowadays, the police are seen as closely aligned to the government. Police officers went after the group inside the military who staged the coup bid, arresting scores of suspected rebel soldiers and officers.
4. Coup Plotters Were A Small Part Of Army
Both the government, as well as the opposition, estimated the strength of the mutineers as a maximum of 10 to 20 percent of the army. In the past, it was the military as a whole that intervened.
5. Shutting Down The Media Is Harder These Days
As on previous occasions, coup plotters took over state television and radio, taking them off the air. But news still managed to spread thanks to nonstate TV outlets, primarily CNN Turk, and social networks, mainly Twitter and WhatsApp, which provided a platform for voices of resistance.
It was a “classically Turkish” coup attempt: staged by one faction of the army in isolation from the general population.
Gradually, though, government supporters started to come out onto the streets and strategic points in large cities — though not in huge numbers — while few demonstrated support on the streets for the mutiny.
From Friday evening on, leaders of the three biggest political parties represented in the parliament rushed to condemn any coup attempt, referring to the “bitter experience” of the past three army coups and said that “the government has been elected by the people and can only be changed by an election — and not a coup.”
Even leading government allies-turned-critics, such as former President Abdullah Gul and former Foreign Minister Ahmet Davutoglu, came out in support of the “constitutional and elected” government.
Generally, it appeared that the police and other security agencies such as the Interior Ministry’s rapid-reaction force were leading the pro-government effort against the army.
In many cases, the coup attempt’s foot soldiers, often very young and seemingly unaware of why they were being deployed, were observed being disarmed and taken away by police officers after occasional shoot-outs.
Deputies also started to gather overnight in the parliament building in Ankara that was strafed with air strikes by the coup plotters, like many other government buildings and strategic points such as Turkish Telecom and the State Radio and TV Center.
Radio and TV channels went off air, but members of the government made it through to those still broadcasting – most memorably, President Recep Tayyip Erdogan, appearing on CNN Turk via mobile-phone video link — to encourage the population not to give in.
Arrests soon followed. By Saturday morning, around 1,500 members of the military and security forces suspected of involvement in the coup, including five army generals and 29 colonels, had been detained.
Erdogan, on returning to Istanbul, vowed to restore order as soon as possible and to punish the “traitors.”
The reopening of Istanbul’s Ataturk Airport and the gradual resumption of flights was a sign of a new day on Saturday.
From the beginning, Erdogan and other officials blamed a small mutinous group inside the army, saying they were supporters of exiled cleric Fethullah Gulen.
The government calls Gulen’s supporters a “terrorist group” that has long plotted to overthrow the country’s elected government.
Gulen’s supporters have been getting positions in Turkey’s army, police, education, and justice system for the last two decades. They supported Erdogan in the early 2000s and helped him later come to power and get reelected. But in 2011, Erdogan’s government moved to purge them from top government, media, and business positions.
It seems that the July 15 coup attempt was an effort of the “Gulen group” without visible support from the Turkish opposition.
And by Saturday morning — less than 12 hours after it launched — it was clear it would not succeed.
You might expect a strong reaction from the thin-skinned Turkish president to the appointment of Brexit campaigner and former London Mayor Boris Johnson as Britain’s new foreign secretary. Or at least from his ministers or all those loyal TV channels, newspapers, and websites.
But Turkish media, even the opposition press, have kept strangely silent about a certain thing — Johnson’s rude and offensive limerick about Recep Tayyip Erdogan having sex with a goat.
Well, not quite. Turkish Prime Minister Binali Yildirim, asked about it during a recent appearance on BBC’s Hardtalk program, said only: “What should I say? God may help him find the right path….”
No comments, though, from Turkish Foreign Minister Mevlut Cavusoglu or other government officials.
Newspapers and TV channels did report about new British Prime Minister Theresa May’s pick for foreign secretary, his gaffes and embarrassing comments, covered as “jokes,” about some world leaders.
They also referred to Johnson’s “anti-Turkey” positions, such as comments favoring the Kurdistan Workers Party (PKK), an insurgent group recognized in Turkey, the United States, and Europe as a terrorist organization that has been waging war against Turkey’s government for the last 32 years.
New UK FM Johnson previously expressed sympathy for PKK despite the fact that UK recognizes it as terror group https://t.co/1ZXfZy7u0e
Back in May, Johnson won a contest to write the “rudest poem” about Erdogan organized by Britain’s Spectator magazine. It was meant as a rebuff to Erdogan’s efforts to sue a German TV comedian who read a poem about the Turkish leader that was described even by German Chancellor Angela Merkel as “deliberately offensive.”
Before the poetry contest, when the Leave and Remain campaigns were running at full speed in Britain and making international headlines, the Turkish media were mostly excited about Johnson’s Ottoman origins.
Johnson is the great grandson of Ali Kemal, a journalist and briefly interior minister in Ottoman Turkey.
There was, however, a surprising silence about the poetry contest and Johnson’s insulting poem, which was widely published in the British press. Having a good readership also in Turkey, it was surprising that nobody there took any notice or did not want to mention the poem story.
The continuing silence now after Johnson was appointed British foreign secretary is even more surprising.
Did Turks really fail to notice that news? Is there some ban, even an unofficial one, on reporting about that offensive Erdogan limerick written by somebody who is now British foreign minister? Or is it self-censorship in thecurrent climate of fear in Turkish media?
“Maybe also the fear of being taken to court for insulting and attacking the dignity of the Turkish president,” says a well-known Turkish journalist who spoke on condition of anonymity. “I am not aware of any ban. It is indeed strange that nobody talks about that. I admit I don’t, either. It is simply embarrassing and unethical, more for Johnson rather than for Erdogan.”
آنچه که در پیوست پی دی اف میخوانید بخش پایانی «رساله روحی اُنارجانی» است، یعنی احتمالا شاعری که در تذکره «مجمع الخواص» از زمان شاه عباس اول نامش قید شده است. انار (به ضم الف) ظاهرا بین مشکین شهر و اردبیل قرار داشته اما خود روحی انارجانی بیشتر در تبریز زیسته است. از این رساله تنها یک نسخه باقی مانده که در مجموعه ای از سال ۱۰۳۷ هجری یعنی چهل سال بعد از تالیف کتاب همراه با اشعار شاعر طنز نویس عبید زاکانی احتمالا در خود تبریز منتشر شده است. این رساله از سوی مرحوم سعید نفیسی تهیه و در سال ۱۳۳۳ خورشیدی در تهران چاپ شده است.
فصل نخست رساله عبارت از اشعار روحی به فارسی است اما فصل پایانی رساله شامل نمونه هائی از زبان و گفتار شفاهی مردم تبریز است در این زمینه ها:
«در تکلیفات و تکلفات اناث تبریز، در ساز و سازنده، در ناز و نزاکت صحبت خاصه، در تعریف خواهر کر و مذمت شوهر پیر، در تعریف جوان، در مذمت مستوری، در بیماری و به حکیم رفتن، در مناظره مادر عروس با مادر داماد، در جواب مادر داماد با مادر عروس، در شاعری ها، شوهر را به تقریب بر سرکار آوردن و شب جمعه بخاطر رسانیدن و با مخدوم کره مناقشه کردن، در بیان اعیان تبریز که با عزیزی مناظره کرده باشند و با مثل خودی بیان، و بالاخره: در به قاضی رفتن پهلوان و اظهار دعوی با مثل خودی نمودن.
چیز عجیب اینکه رساله با شعری به فارسی «ادبی» یعنی دری «در بی وفائی زنان» به پایان میرسد.
سعید نفیسی بخشی را که مربوط به زبان شفاهی تبریزیان است تا آنجا که توانسته با حروف لاتین نیز به تحریر درآورده تا تلفظ تقریبی واژه های ناآشنا روشن شود.
نفیسی زبان شفاهی آن دوره مردم تبریز را که در این رساله منعکس شده «پهلوی» می نامد. لازم به تذکر است که سیاح عثمانی اولیاء چلبی نیز که تقریبا در همین دوره به تبریز رفته، زبان بخش بزرگی از مردم تبریز را «پهلوی» نامیده است (در این لینک.) برخی پژوهشگران دیگر مانند عباس اقبال و جواد مشکور نیز گفته اند که این، گویش ایرانی-پهلوی تبریزیان در قرن هفدهم بوده است. اما ایرانشناس آلمانی هنینگ و همچنین استاد احسان یارشاطر بر آنند که این گویش، نوعی «زبان فارسی نو» است که ظاهرا در این قرن در تبریز بین عوام تبریز رایج بوده (۱) اگرچه همین نمونه ها هم نشان میدهند که در این قرن یعنی تقریبا ۳۵۰ سال پیش زبان اکثریت و یا اقلا بخش مهمی از مردم تبریز هنوز کاملا ترکی نشده بود.
البته در اینجا منظور از «پهلوی» (فهلوی، آذری، تاتی) که این یا آن مورخ و یا ادبیات شناس و سیاح در باره زبان پیشا ترکی بخش مهمی از مردم آذربایجان بکار می برد، نامش هرچه باشد، گونه ای شفاهی و محلی از زبان فارسی (و یا کلا زبان های ایرانی) است که همزمان با تشکل زبان تا حدودی معیار و استاندارد کنونی فارسی بدنبال فروپاشی امپراتوری ساسانی و آغاز دوره اسلامی در مناطق مختلف ایران تاریخی و کنونی اساسا بطور شفاهی بین مردم بکار برده میشد.
معلوم است که این گونه آثار کتبی که به گونه و یا لهجه محلی و شفاهی مثلا مردم اصفهان، شیراز، مشهد و یا هرات، قندهار و سمرقند و از سوی دیگر همدان و تبریز و سواحل خزر نوشته شده باشند، یا اصولا موجود نیستند و یا تعداد نمونه های آنها فوق العاده کم و پراکنده هستند. اولا تعدا آثاری که تالیف و اغلب بصورت استنساخ یعنی نسخه برداری از سوی «کاتبان» منتشر میشد بسیار محدود بود و ثانیا اکثریت قریب به اتفاق این آثار به زبان «ادبی» و یا رسمی و معیار کشور یعنی فارسی دری و پیش از آن پارسی میانه و یا پهلوی کتبی بود که آن هم گونه های مختلفی مانند پارتی و سُغدی داشت. از سوی دیگرمعین کردن نام و تاریخ آن عده از گویش های شفاهی و محلی که نمونه های زبانی شان تا اندازه ای موجود است بسیار مشکل است. مثلا کدام نمونه های مکتوب از ریشه کردی و یا بلوچی و پشتوی معاصر که متعلق به ۸۰۰ و یا۱۰۰۰ سال پیش باشد، وجود دارد؟ آن گونه های فارسی را چگونه نامگذاری میکنیم؟
بنظر میرسد نامگذاری هائی مانند کردی، تاتی، آذری، زازا، پشتو، شغنانی، بلوچی، تالشی که امروزه در رابطه با گونه های منطقه ای زبان های ایرانی بکار برده میشود پدیده هائی بیشترمعاصر هستند و مثلا هزار سال پیش این گونه نامگذاری ها موجود نبوده و فقط میگفتند زبان تبریز و یا هرات و قندهار و اردبیل. اما توافق زبانشناسان تاریخی عموما بر آن است که فارسی میانه را که مرحله ای بین پارسی باستان و فارسی دری یعنی فارسی معاصر ایران است مجوعا «پهلوی» بنامند که با تاثیر عربی «فهلوی» نیز نامیده شده است، تا جائیکه پس از اسلام، مورخین و بخصوص آنهاکه «عجم» یعنی ایرانی نبودند و فارسی نمیدانستند هر آنچه را که زبان شفاهی و محلی مردم ایران تاریخی بوده و از نظر فارسی استاندارد قابل فهم نبوده «پهلوی» و اینگونه آثار و اشعار و ادبیات را «فهلویات» نامیده اند.
در ضمن خوانندگان این نمونه باید دقت کنند که این اثر مربوط به تقریبا هزار سال پس از فروپاشی ساسانیان و آغاز دوره اسلام و نفوذ عربی است. از طرف دیگر اگر غزنویان و یا سلجوقیان را آغاز نفوذ زبان ترکی در ایران تاریخی محسوب کنیم، این اثر تقریبا۶۰۰ تا۸۰۰ سال پس از نفوذ فزاینده زبان و فرهنگ ترکی در مجموع ایران و بویژه خراسان، آذربایجان (و طبیعتا آناتولی) نوشته شده است. از این جهت حتی در زبان غیر ادبی و شفاهی مردم که در این نمونه هم میتوان شاهد آثار و واژگان عربی و ترکی بود.
اما این را هم باید علاوه نمود که در اواسط قرن هفدهم یعنی ۳۵۰-۴۰۰ سال پیش دیگر زبان ترکی در آذربایجان ریشه دوانده و اگر هم در خود تبریز نباشد، اقلا در بسیاری شهر ها و قصبات دیگر آذربایجان به تدریج تبدیل به زبان اکثریت مردم میشد.
اولیاء چلبی باز از سیاحت خود در همین دوره در باره مراغه میگوید که «زبان نسوانش پهلوی و زبان مردانش ترکی است.» این نمونه ها نشان دهنده یک دگرگشت زبانی در این مناطق هستند که صد ها سال طول کشیده است. شاید «صفوه الصفا»ی ابن بزاز اردبیلی را که شرح زندگی شیخ صفی اردبیلی است، بتوان از نخستین نمونه های دگرگشت زبانی مردم اردبیل تا سلطانیه (قزوین) به شمار آورد.
اگرچه چیزی بدیهی بنظر میرسد اما باز بیفایده نیست که بگوئیم این دگرگشت زبانی نتیجه جابجا شدن انسان ها، قتل عام و یا کوچ اکثریت مردم بومی سابق و جایگزین شدن یک قوم و تبار دیگر و نورسیده نبوده، پهلوی زبان بار و بندیلش را نبسته و نرفته و بجای او اقوام ترک زبان جایگزین نشده اند، بلکه طوری که در نمونه های آذربایجان و آناتولی می بینیم، این همان مردم سابق و بومی است که با قبایل تازه نفس ترک زبان آمیخته اند وزبانشان ترکی شده است. همین اتفاق قبلا در زمان ماد ها و پیش از آن ها حتی قبل از آمدن اقوام ایرانی ماد به آتروپاتن و یا «ماد کوچک» نیز اتفاق افتاده بود. یعنی بطور خلاصه از نظر تباری و قومی، مردم این سرزمین ها مانند همه سرزمین های دیگر ایران و کشور های همجوار، نتیجه آمیزش قومی و تباری ده ها و شاید حتی صد ها طایفه و قوم و نژاد در طول هزاران سال هستند در حالیکه زبان آنها همانند زبان عراق، آناتولی، مصر و اکثر مناطق دیگر دنیا دچار دیگرگونی شده است.
از این جهت است که مطالعه زبان شفاهی مردم تبریز حدود ۳۵۰ سال پیش فوق العاده جالب و هیجان انگیز است، اما طوری که در نوشته های پیش هم گفته ایم، به شرط آنکه از این واقعیت های تاریخی نتیجه های سیاسی، یا ناسیونالیستی و یا قومگرایانه گرفته نشود كه مثلا در اين صورت آذرى هاى ايران امروز برگردند، زبان فعلى خود را ترك كنند و آن گونهِ شفاهى پهلوى را زبان نخست خود بكنند و يا ديگران از روى عنادى آلوده با جهالت و خودفريبى خلاف همه داده هاى علمى و تاريخى مدعى شوند كه زبان آذربايجان ٥٠٠٠ سال است كه تركى است.
اولا واقعيت را طورى كه هست بايد قبول نمود. ثانيا به این قبیل اطلاعات تنها بعنوان غنا و رنگارنگی فرهنگی همه انسان ها نگریسته شود. این دگرگشت ها و رنگارنگی در تاریخ، زبان، دین، عادات و فرهنگ همه ملل و اقوام سرتاسر دنیا مشاهده میشود و ویژه ایران نیست. موضوع بر سر خوب و یا بد بودن این تحولات نیست. خود تحولات طوری که واقعا اتفاق افتاده اند مهم و برای دانستن جالب هستند.
برای مطالعه فصل پایانی رساله روحی انارجانی روی این لینک کلیک کنید.
(1) Yarshater, E.: Azerbaijan vii: The Iranian Language of Azerbaijan, in: Encyclopaedia Iranica Online, viewed on 10.10.2016
On Sunday, I woke up and, as usual, skimmed through the news on Twitter over breakfast. I looked at Turkish news sites and the social network accounts of journalist colleagues.
As is often the case these days, there was a lot about military and security campaigns against the extremist Islamic State (IS) group as well as the Kurdistan Workers Party (PKK) and its Syrian offshoots.
There was also plenty of material on traffic accidents and on people returning from the long Ramadan Bayram vacation to celebrate the end of the fasting month.
And there was an awful lot about Turkish President Recep Tayyip Erdogan’s recent idea to grant Turkish citizenship to “our Syrian brothers and sisters” who have fled to Turkey.
I had been curious about what had been said regarding Erdogan’s participation at the NATO summit in Warsaw on July 8-9, but there was virtually nothing to be found.
Before leaving for the summit, Erdogan had asked NATO “not to forget Turkey” in its fight against terror, coming both from IS and the PKK.
A slim report said that NATO chief Jens Stoltenberg promised to support Turkey in the form of a comprehensive Airborne Warning and Control System (AWACS), which would ensure surveillance planes and early notifications of any potential threats. He also promised to send more military trainers to Iraq to strengthen the campaign against IS.
It seems the NATO Summit was so busy with Russia, Ukraine, and European matters, including Brexit, that it didn’t have too much time for the Middle East. That region has never been its direct priority anyway.
Geographically and politically, Turkey has always looked both East and West. For the last six years or so, however, it has become a more Middle Eastern country and less European. The same could not be said of the period from 1952 (when it joined NATO) to 2010 (eight years after Erdogan started to lead the country).
Erdogan’s Early Years
There are a number of developments that occurred during Erdogan’s first years in government which may have persuaded him to move away from the West.
He came to power in 2002, a rather unfortunate time since the United States was preparing to invade Turkey’s neighbor, Iraq, and effect a change of regime there.
The Turkish parliament rejected the U.S. Army’s request to use Turkish territory for the Iraq invasion. This started a period of distrust between the West and Turkey, which was exacerbated by Erdogan’s pro-Islamic background and rhetoric.
Later, the Erdogan government opposed both the occupation of Iraq and the bombing of Libya, which helped precipitate another regime change with the subsequent fall of Muammar Qaddafi.
Both operations resulted in hundreds of thousands of deaths, millions of displaced people, and the mass destruction of infrastructure in the two countries.
Later revelations, including the recent Chilcot report on British participation in the Iraq invasion, indicate that Erdogan was right not to get involved.
Erdogan’s pivot eastwards could also have been reinforced by the Arab Spring, which saw masses of people come out onto the streets of Arab countries in the Middle East, protesting their corrupt and authoritarian governments.
Iraq’s Saddam Hussein had already been overthrown, and his country had since fallen into chaos. Now, Bashar al-Assad of Syria and Hosni Mubarak of Egypt were teetering and Erdogan perhaps saw an opportunity to ensure that Turkey was well placed to capitalize on the situation should their regimes collapse.
You could also factor in Erdogan’s personal, national and religious romanticism, which has been colored by a nostalgic view of the Ottoman Empire.
Another thing that could have been influencing Erdogan’s thinking was the internal uproar that had been caused in Turkey by supporters of his former ally turned enemy, Fethullah Gulen, an exiled cleric who had been granted asylum in the United States in the late 1990s. He and his supporters had quietly infiltrated the Turkish army, police, education system, judiciary, and media even before Erdogan came to power.
And maybe the Kurdish insurgency also played a role in shaping Erdogan’s attitude.
To be fair, Erdogan started his tenure with the intention of reconciling Turks and ethnic Kurds and he took the first steps toward achieving this.
However, even many ethnic Kurdish intellectuals would admit that the PKK, and its political arm, the Democratic Union of Peoples (HDP), which is represented in the parliament, have been reluctant to clearly denounce the terror that has been unleashed by the PKK’s 32-year war on the Turkish state and army, which has resulted in the death of tens of thousands of Turkish and Kurdish citizens.
Derailed Policies
At some stage though, Erdogan very clearly changed tack.
In his dealings with opponents, his language and tone became aggressive, even unusually rude. He became intolerant of criticism, including dissent from within his own party.
This happened around 2010-2011. Erdogan may have thought he was following the international trend, actively backed by the West.
It was very clear from his fiery speeches at the time that he felt he would need to support a number groups and movements, most of whom turned out to be violent Islamic extremists. He volunteered to give all possible, occasionally uncontrolled, support to the enemies of his old friends, such as Assad and Mubarak.
His foreign policy took a disastrous turn — and clearly moved away from the traditionally good relations Turkey had enjoyed with its neighbors and other countries in the region.
In 2010 he attacked Israeli President Shimon Peres over the Palestinian issue. He accused Israel of “wildly killing Palestinian youths without mercy” and said the Jewish state was “no better than Hitler.”
Later, in 2011, he tolerated and indirectly supported a group of Turkish Islamic NGOs sending a flotilla of humanitarian aid to Gaza via the Mediterranean in order to break Israel’s blockade of the Palestinian territory. Israeli troops attacked the ships at sea and killed nine Turkish citizens, blocking the way to Gaza. Turkish-Israeli relations deteriorated hugely and this was accompanied by hostile rhetoric on both sides.
From 2011 onward, the Erdogan government increased its all-round support for rebel groups in Syria with the clear objective of overthrowing Assad. Turkey became a safe backyard for all sorts of armed Syrian and non-Syrian groups fighting against Assad and against each other.
The Damascus regime managed to survive, however, mainly thanks to support from Russia and Iran.
Meanwhile, extremist groups kept using Turkey as source of recruitment, arms, and money. They came to Turkey for the purposes of smuggling, receiving hospital treatment, and taking a rest.
There are now many rebels fighting in Syria with families living in Turkey — some of them Syrians, others from other Arab countries as well as Central Asia and the North Caucasus. These groups of rebels include the Al-Nusra Front, which has ties with Al-Qaeda, and even IS, which has recently turned against its Turkish host,
Initially hoping that these rebels would also fight with Kurdish insurgents across the border, Ankara finally came to realize that the PKK and IS now pose a major threat to its stability and existence.
The situation deteriorated even further after Russia actively entered the war in Syria to support Assad. Turkey, still buoyed by a mood of “imminent victory,” downed a Russian Su-24 fighter jet last November, right on the Syrian-Turkish border. The plane’s pilot was shot dead by pro-Turkish militants as he descended by parachute after ejecting from the aircraft.
After that, Turkey’s relations with its “old neighbor and friend” Russia and its president, Vladimir Putin, turned positively glacial. The Russian leader froze almost all relations, took punitive measures, such as a boycott of tourism and imports from Turkey. He also demanded an apology from Erdogan — a gesture that nobody in Turkey could imagine him making.
Something Clicks
Eventually, however, something “clicked” on June 27 and almost simultaneously triggered a fast and effective U-turn with both Israel and Russia.
Relations with Israel started to normalize. Prime Minister Benjamin Netanyahu had already sent a letter of apology to Erdogan two years after the flotilla incident and talks were going on for some time, it was reported.
On the Russian front, Erdogan sent an apology to Putin “expressing his wish to restore Turkish-Russian relations as swiftly as possible.”
Turkish Foreign Ministry officials have been hinting that efforts are underway to address relations with Egypt, too. This has not proven easy given the harsh tone Erdogan had taken against the military government, which overthrew the elected administration of the Turkish leader’s ally, the Muslim Brotherhood.
Even more unexpectedly, leaked reports from Ankara suggest that Erdogan is even ready to accept a solution in Syria without the precondition of Assad’s removal from power, something Turkey and the West have been insisting on so far.
What triggered this “click”? One can only guess, but various reasons have been suggested. These include the need to find a quick fix for Turkey’s vital tourism industry, whose rapid decline could negatively affect Erdogan’s perennially high approval ratings. Ankara may now also find it expedient to unite with as many countries in the region as possible in order to tackle the country’s number-one problem: the Kurdish insurgency and, more recently, the expansion of IS terror to Turkish soil.
Is Erdogan now seriously returning to the “good old days” of Turkish foreign policy and refraining from interfering in the internal affairs of its neighbors?
After six years of consistently making enemies in the region and now trying to become friends with them again, one would hope that he can also start to make peace with his opponents and with the some 50 percent of the electorate who did not vote for him in the last 14 years. “Getting along with people cannot harm anybody,” noted Ertugrul Ozkok, a prominent columnist with the Hurriyetdaily.
Pro-Erdogan Aksam daily quotes Cavusoglu: “Why not open Incirlik to Russia?”
Is it just a show of resolve, or a new conviction — or desperation? The Turkish foreign minister, Mevlut Cavusoglu, said on July 4 in Istanbul that Turkey might “open the Incirlik air base” to Russia “as we did to all others who actively fight” the Islamic State extremist group. “We cooperate with anyone who fights against [IS], so why not work together with Russia?”
He was widely quoted by virtually all media outlets as saying Turkey would even go so far as to open the Incirlik air base to Russia for this purpose. That apparently went too far. The Russians reacted happily and opponents in Ankara (and maybe the West) took to the barricades.
Did he go too far? The reports were soon taken off the Internet.
Cavusoglu moved fast to deny that Turkey was opening the base for Russian use. “I did not talk about Incirlik,” he said. “I reiterated what our president has said and that is that we are ready to cooperate with Russia in the fight against terror.”
Since Turkish President Recep Tayyip Erdogan made the surprising agreements of normalization and improved relations with both Israel andRussia in the last 10 or so days, critics from right and left have started to attack him.
“What has changed that you are making a U-turn?”
“Yesterday’s jihadist brothers are becoming today’s terrorists.”
“You sold Gaza for dealing with Israel.”
That does not seem to bother Erdogan too much. “We have never left our path,” he assured his supporters. “We are just correcting what went wrong in our Russia and Israel relations because of artificial tensions,” he said.
Even tolerating Syrian President Bashar al-Assad, at least for a period of transition, is not being ruled out, according to Turkish press reports.
But every Turkish citizen I asked who is not committed to any partisanship or ideology said, “Forget for a moment all those animosities inside and outside of Turkey, why not?”
For all too long, more than 32 years, Turkey has paid a terribly bloody and expensive price to the PKK terror without, to be fair, much addressing the source of the evil. IS, on the other hand, is a rather new plight that became a quickly expanding cholera following the easy fall or miscalculated overthrow of Middle Eastern dictatorial regimes to be replaced by fundamentalist and extremist groups.
In the beginning of this decade, the Islamic-leaning Erdogan was overenthusiastic about the Arab Spring and started to support those groups in his neighboring Syria, Iraq, and even Egypt, expecting that soon a number of those regimes might be replaced by more like-minded ones. It did not materialize and soon, his Islamic “brethren,” many of them extremist and violent in mind and deeds, started to bite Turkey, too.
Ahmet Usta, a professional carpenter from Aksehir now living in Ankara and a lifelong conservative voter, gave me his take with a Turkish proverb: “From wherever you stop the loss, it is a gain.” And Nurgul Hanim, a retired secular lawyer and fierce opponent of Erdogan, told me what I’ve been hearing for the last year or so from all corners of Turkish society: “We are worried about the very existence and the territorial integrity of this beautiful country and now very seriously worried about the lives of our loved ones and citizens of Turkey.”
“Erdogan and AKP [the Justice and Development Party] may be guilty of many wrongdoings,” said Arper, a high-tech specialist in his 30s. “These are tough times for Turkey. U-turns are necessary and they are best done by those who messed up most — and also did the best, frankly, of the last 10 or more years in the economy and social services.”
Turkish President Recep Tayyip Erdogan would never apologize — and he is really not the type to do so. Reconciling with Israel and Russia? Never! Erdogan is an Islamist (is he?) facing Israel — no way. And Russia, well, Turkey and Russia are too deeply involved on opposite sides in Syria. So, no!
But on June 27 we were surprised by two bits of news: first Israel and then Russia – yes — on exactly the same day and one after another. Turkey will normalize its relations seven years after the Israeli attack on the Turkish aid vessel Mavi Marmara heading to Gaza and seven months after Turks downed a Russian Su-24 fighter on the Syrian-Turkish border.
Turkey wanted an apology from Israel and Russia wanted an apology from Turkey in the two incidents.
Everybody was predicting that no apologies would come. But both came, in one or another way, and it worked.
In Turkey, the opposition and critical media cried foul after the apologies with good questions that nobody can answer with certainty.
So, what was all that bragging and slogans about “brotherhood with the Palestinians” seven years ago? Why then did you shoot down the Russian fighter jet and proudly announce how tough you are with the Russians? To apologize after just seven months? Pros and cons started to argue: did Erdogan say “I am sorry” or “apologize”?
Turkish media report two versions, of him expressing “apology” or “regret,” depending on the outlet’s political standing. Apparently, Erdogan’s letter included both words.
Did he apologize to the killed Russian pilot’s family or to Russian President Vladimir Putin? One Tweet by Erdogan’s office, dated two or so years ago, went viral. There, typical for Erdogan, he was saying how strong now Turkey has become compared to the past: “Gone is now the old Turkey, a Turkey with a fallen head, a Turkey that others dictated its agenda, a Turkey that apologized.”
At first, I didn’t believe it and thought that it was yet another of those exaggerations made by opponents of Turkish President Recep Tayyip Erdogan. And I checked it. And double-checked it. And gosh, it is true. The speaker of the Turkish parliament — yes, the speaker himself, Ismail Kahraman — said in a get-together for breaking the Ramadan fast, “The whole world is waiting for our leadership. Why are we ourselves not aware of this?”
Bear with me and read a bit more. It’s fun:
“The whole world is waiting for our leadership. Why are we ourselves not aware of this? Turkey holds a big mission. It’s not only 776,000-square-kilometers large. That is Turkey’s size within our political borders. But we also have borders of heart, of spirituality: a geography of heart and spirituality. The whole world is waiting for our leadership.”
I thought I was reading former Iranian President Mahmud Ahmadinejad again after so many years, or the late Venezuelan President Hugo Chavez. And I again thought it was Erdogan. But no. It is new, refreshing stuff in the jungle of occasionally fake but usually bad news nowadays (WATCH HERE.)
Turkey and Israel have agreed to normalize relations. Negotiations have been going on for some time. Finally, on Sunday, it was reported that Turkey and Israel had reached a “normalization deal.” Later in July, both Erdogan and Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu will sign the deal officially, to be followed by an upgrade of relations to the ambassadorial level. A resumption of military drills, trade relations, as well as joint energy and defense projects will follow.
Tensions rose after then-Prime Minister Erdogan and Israeli President Shimon Peres attended a discussion about Gaza at the annual Davos conference in Switzerland in 2009, with the Turkish leader accusing Peres and Israel of “blindly killing Palestinian youths.” The culmination of the tensions was the deadly Israeli attack on a Turkish aid convoy in 2010 that was reportedly bringing food and medicine to besieged Palestinians in Gaza.
There has been a lot of bragging since then by Erdogan and other Turkish officials, meanwhile, posing as friends of the Palestinians. Regardless of the rhetoric and the freeze in relations, Turkish opposition figures — and even the Istanbul-based Jewish-Turkish newspaper Salom — reported that Erdogan’s son, Ahmet Burak, a businessman with his own vessels, has kept on trading with Israel through the port of Ashdod.
The last few months, however, brought some movement. The first Turkish condition to normalize bilateral relations was partially fulfilled a while ago. According to the daily Hurriyet, Netanyahu — through U.S. President Barack Obama — conveyed his “apologies” to Erdogan. The Israelis were later quick to stress that they had apologized for the loss of lives but that their actions were an act of “self-defense” to prevent the vessel from nearing Gaza (HERE.)
The Israeli side also agreed to grant compensation to the families of the deceased “in the form of assistance,” but did not accept Turkey’s third demand of dropping the current widescale embargo on Gaza. Still, they agreed to tolerate Turkey’s humanitarian assistance to the people of Gaza.
Opposition politicians and journalists questioned Erdogan’s “bragging, screaming poses” about Israel seven years ago, asking why he had recklessly moved to destroy relations with his tough talk and what had triggered this change of policy. Shortly before the deal, Hamas leaders running Gaza complained that Turkey had backed off from insisting on the lifting of the siege on Gaza. They were quoted as saying that Erdogan had told them that “he tried hard, but the Israelis stubbornly kept rejecting the lifting, so that Erdogan had to go ahead with the deal for Turkey’s national interest.”
Again, just a week ago, Turkish Foreign Minister Mevlut Cavusoglu felt he had to make a few “strong comments” to still appear as a hero on the “Arab street.”
“We will never drop our Palestinian brothers and Hamas,” and “there will be no concession on our condition of lifting the siege on Gaza,” he said.
Well, you didn’t get the Gaza siege lifted. But anyway, we have a Turkish-Israeli deal. Let’s focus on that. Congratulations! Reason won at last, despite screaming slogans.
PKK Commander: ‘We’ll Target New Mayors’
I know the Kurdistan Workers Party (PKK) and its offshoots don’t like to be called “terrorists” or separatists. They keep thinking of themselves as “freedom fighters.” “Struggle” or not, those attacks have been directly targeting civilians on the street and not only Turkish security forces.
It happens that, wrong or right, the government believes that city councils and mayors’ offices in the southeast that are run by the pro-Kurdish People’s Democratic Party (HDP), which is widely considered to be the PKK’s “political arm,” have been funneling the money they receive from the central government to the PKK. And now the government wants to bring them to court and, once the accusation is proven, put these city councils under appointed “trustees” — appointed, obviously, by the government.
This practice of appointing a trustee has been used quite often recently — for example, against some opposition-related newspapers and businesses that were believed to be related to the dissident Turkish Muslim cleric Fethullah Gulen, a former Erdogan ally who has sought asylum in the United States (WATCH HERE.)
It is obviously excellent that there are free elections to parliament and city councils, the results of which anyone rarely disputes. But what to do if these councils are run by a political party that is related to a terrorist organization? Should the government, the political system, step away and look on without doing anything?
Isn’t it a typical or classical example of uncertainty between democracy and security?
Now, the commander in chief of the PKK says: If you put trustees in the city councils that are loyal to us, to the PKK, we will target those trustees and city councils.
And they still deny two things: that the HDP is a political cover for the PKK and that the PKK is, indeed, a terrorist organization, as recognized by Turkey, the United States, and by most European countries.
Then Let Turkey Enter England!
And at the end, my pick, my selected piece from among columns or op-eds that I read last week. Sure, about Brexit, what else? But Turkey-relevant, by the satirist and TV writer Gulse Birsel in the Hurriyet daily:
“If even England doesn’t want the EU, we would surely not have ourselves humiliated to get in. The EU doesn’t want us anyway. And we are no longer that popular with the five-member Shanghai thing. I believe we as two lonely and beautiful countries should build a union. We have enough common ground to make this union easy.
“I was a little thing when they were saying in three to five years we would join the EU. And, when I was a baby, England got into the EU and now gets out just looking up a friend. And we are still not in. Is that fair?
“I believe the answer is hidden in the genetics of the gentleman who has been leading the Brexit campaign. This gentleman called by the name Boris Johnson, a former mayor of London, is a great grandson of the Ottoman Interior Minister Ali Kemal wo was known for his publications against Ataturk during the National Struggle years. That means it is clear like the sun that they as a family could never make a reasonable decision and choose to be on the right side…” (HERE.)
Turkish President Recep Tayyip Erdogan would never apologize — and he is really not the type to do so. Reconciling with Israel and Russia? Never! Erdogan is an Islamist (is he?) facing Israel — no way. And Russia, well, Turkey and Russia are too deeply involved on opposite sides in Syria. So, no!
But on June 27 we were surprised by two bits of news: first Israel and then Russia – yes — on exactly the same day and one after another. Turkey will normalize its relations seven years after the Israeli attack on the Turkish aid vessel Mavi Marmara heading to Gaza and seven months after Turks downed a Russian Su-24 fighter on the Syrian-Turkish border.
Turkey wanted an apology from Israel and Russia wanted an apology from Turkey in the two incidents.
Everybody was predicting that no apologies would come. But both came, in one or another way, and it worked.
In Turkey, the opposition and critical media cried foul after the apologies with good questions that nobody can answer with certainty.
So, what was all that bragging and slogans about “brotherhood with the Palestinians” seven years ago? Why then did you shoot down the Russian fighter jet and proudly announce how tough you are with the Russians? To apologize after just seven months? Pros and cons started to argue: did Erdogan say “I am sorry” or “apologize”?
Turkish media report two versions, of him expressing “apology” or “regret,” depending on the outlet’s political standing. Apparently, Erdogan’s letter included both words.
Did he apologize to the killed Russian pilot’s family or to Russian President Vladimir Putin? One Tweet by Erdogan’s office, dated two or so years ago, went viral. There, typical for Erdogan, he was saying how strong now Turkey has become compared to the past: “Gone is now the old Turkey, a Turkey with a fallen head, a Turkey that others dictated its agenda, a Turkey that apologized.”
I have to admit I thought Erdogan is very traditional-Turkish and believed he would stick to the Turkish saying that “a real man does not change his word.” Sharper critics reminded us of the Turkish saying that a man would “not lick his own spit.”
But he apparently had no problem changing his mind. Reason prevailed. Emotion had to step aside.
Now let the analysts analyze and journalists write and the man on the street guess. Maybe there is some truth in everybody’s word and maybe none at all. In my discussions on either side, the pros and cons, I asked them to calm down and reminded them of another Turkish saying: “Alan memnun, veren memnun,” which translates something like: “Why are you upset? You have nothing to say.”
Both sides are happy with what they have done. And both sides hope it is better for their countries, for peace and well-being of the region to make a deal rather than to argue and fight.
The fact is Erdogan, Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu, and Putin proved to be much more flexible than anybody was expecting. And that is most probably good for all three of their countries and good for the region — inshallah.
Screenshot from Twitter: “Terrorist attacks are now so often that we just need a form to fill in the date, place and number of casualties.”
Questions following a deadly suicide attack in Istanbul
Two weeks ago I was sitting in a small shop in Izmir to have my watch cleaned and its battery replaced. Husnu Bey, the owner, a very professional watchmaker, was extremely pleasant to talk to and, no surprise for Turkey, he immediately came to politics — and President Recep Tayyip Erdogan.
I was interested in his take on Turkey’s “Kurdish issue,” now that the government is waging a tough military and security campaign against Kurdish militants from the Kurdistan Workers Party, or PKK, and its offshoots, in both cities and villages. I wanted to hear what he had to say about the campaign itself, as well as the issue of ethnic and cultural rights for the country’s large Kurdish minority.
“Yes, I understand that they are waging a terrorist war,” I said, “both against the army and security forces and against civilians.”
“But imagine, if the government succeeds in eradicating a good portion of Kurdish militants and lowering the number and intensity of their attacks, who else will be left to talk to? In the end, there must be a political solution and military action alone will not provide it. There seems to be no Kurdish alternative to the PKK yet.”
The PKK is a militant Kurdish organization that has been waging war against Turkey for the past 32 years. It is recognized as a terrorist organization, not only by Turkey but also by the United States and most European countries.
Not surprisingly, as a dedicated Ataturkist (“Ataturkcu,”), Husnu Bey’s main criticism was directed mainly against Erdogan himself.
“The majority of our Kurdish co-citizens are against PKK terror,” he replied. “But Erdogan first decided to negotiate with the PKK without disarming them. And meanwhile the PKK amassed thousands of weapons and tons of ammunition in the basements and cellars of private homes. You don’t negotiate with somebody who is still armed. Now Erdogan is panicking and doesn’t know whom to attack where.
“You clean up the terror and take away their arms first and then tell them, ‘Now, let’s sit down and talk.’ That was previously the policy and we had just a few dozen casualties every year. Since the AKP [President Erdogan’s ruling Justice and Development Party] came to power, we have dozens of casualties dying in terrorist attacks every week. See what they did yesterday in Istanbul.”
Deaths In Vezneciler
Indeed, the previous day, on June 7, an offshoot of the PKK attacked a police vehicle guarding a road in Vezneciler, a crowded neighborhood of Istanbul’s old Fatih district. Six policemen and six civilians were killed as a result; more than 36 were wounded, and dozens of shops and cars were damaged. Twelve families lost their loved ones and were devastated. The entire country was shocked and speechless.
The suicide attacker was Eylem Yasa, a 32-year old woman originally from Baglar, a suburb of the southeastern city of Diyarbakir, a city that Turkey’s Kurdish nationalists have declared as their “capital.” She was reportedly trained in PKK camps in northern Iraq and later inside Turkey.
Didn’t these Kurdish citizens know what had happened? Did they know what kind of message they were sending throughout Turkey on the country’s future, Turkish-Kurdish ethnic relations, and that Turkey’s Syrian and Iraqi border regions are becoming increasingly similar to northern Syria?
I am sure if you asked Eylem before her suicide attack, she would justify them as a “fight for freedom.” She would verbally condemn terrorism. ُShe would strongly condemn ISIS. But deep in her heart, she would probably think PKK is different. Her’s and similar attacks are “good” terrorist attacks, responding to the “state terror” as they usually say to justify it.
“Good Terrorism,” “Bad Terrorism”?
Since PKK and its off-shoots ended a fragile ceasefire in the summer of 2015, they brought out their weapons and ordered their militants such as Eylem to attack military, security as well as civilian targets – “everywhere in Turkey, in cities and towns,” their military commanders were quoted saying.
The government reacted proportionally harsh, often ruthlessly.
After months of clashes between PKK militants and the Turkish army, some southeastern cities of Turkey look today similar to Syrian cities bombed to ruins.
I don’t know if the “cemetery demonstration” in Diyarbakir is representative of most of Turkey’s Kurdish minority. I hope it is not.
Sometime later I will tell you about my encounter with Necla, a fine ethnic Kurdish hotel manager from Izmir. She is from Tunceli, another city in eastern Turkey with a sizable Kurdish minority. She was telling me that her personal goal is to make a career and to “gradually move away from whatever is close to Iraq and Syria.”
“Westward, westward,” she told me. “In the east, it smells of ammunition and hatred — religious hatred, ethnic hatred — and ignorance. I don’t need politics. I need security, education, health, and a normal life.”
But, still, I am not sure if the Turkish watchmaker’s statement about “the majority of our Kurdish co-citizens’ opposition to the PKK” offers a complete picture of Turkey today.
It is Ramadan, the month of fasting for Muslims worldwide. Mustafa Askar, a professor of theology at the state University of Ankara, is being interviewed live on the first channel of state TV, TRT1. The topic: “Happiness of the Ramadan.”
He talks about a conversation with his fellow teachers when they were visiting a zoo in Australia. “Why do people brag about praying and fasting?” he asked. “That’s not a good deed, that’s your obligation.”
And he got excited: Watching the animals in that zoo, he says, you realize that “humans are the only living species who pray. Obviously no animal prays. That means, let me be open, and the scripture [the Quran] says this, too: Nobody should feel offended, that means only animals don’t pray. That means those who do not pray are animals.”
Something like this would not have happened 14 years ago in Turkey, before the Justice and Development Party (AKP) and its leader Recep Tayyip Erdogan came to power.
And nothing happened. Until people noticed it., then the video went viral. First by the “still-independent media” and later through all social networks and blogs.
The government spokesman and deputy prime minister, Nurettin Canikli, was asked about the comments by the “professor.” He didn’t condemn them or even take a position on them. He just said that he “would rather pass on this issue. I think this is being intentionally overblown. If there is anything illegal here, the prosecutors will have a look into that.”
But most probably the reaction was stronger than expected. For some reason, the “professor” finally emerged, saying he “was misunderstood” and apologizing for the misunderstanding.
What’s also sad is it’s only one case in an growing trend to make life difficult for those who do not want to follow the religious practices as understood and “strongly recommended” by the government.
During Ramadan many restaurants make special offers to break the fasting at sunset.
In an Aegean resort I was talking to a shopkeeper, expressing my appreciation that everybody seems to be free to fast or to eat openly in the restaurants. He smiled and said, “Yes, here on the beaches of the Mediterranean it’s the case, because they live from tourism.” And he added, “But go 50 kilometers inside the country and let me see how you smoke or drink water on the street.”
And somebody from the northern city of Trabzon on the Black Sea took a selfie video of himself going through the streets: “Look at Trabzon’s streets; look at people passing by. Is anybody smoking, eating, or drinking water? Democracy and such is all fine. But if you try to break your fast during the day in Trabzon, I swear to God they would dig out your eyes.”
And yet, Turkey’s beauty, compared with many of its Middle Eastern neighbors, is that there is still room for somehow saying “no” even though those ways are being increasingly closed.
In the case of the theology professor insulting those who do not pray and fast, a citizen from the Beykoz district of Istanbul filed suit against him: “I have never prayed in my life. A study from 2015 shows that 27.5 percent of Turkish people and 85 percent of the world’s population don’t pray at all. This is an insult against billions of people worldwide.”
For years, former Turkish Foreign Minister Ahmet Davutoglu’s policy of “zero problems with neighboring countries” was a flagship concept of the ruling Justice and Development Party (AKP) led by President Recep Tayyip Erdogan.
A few years ago when a wave of protests inside Turkey started against the government and the Arab Spring began in the Middle East and northern Africa, everything went wrong. Ankara started to have problems and even serious conflict with almost all neighboring and regional countries as well as with big powers.
Today, there is almost no “country of immediate interest” for Ankara that Turkey has no problems with.
But that “zero problems” policy worked for some time. And it worked quite fine
As of 2002, when the AKP came to power, the EU and accession talks were still top of Turkey’s foreign policy agenda. The still new “Islamic-conservative” government of Erdogan was increasingly considered both in Washington and European capitals as a “model” to act as a “bridge” between Western democracies and the Muslim world of the Middle East.
There was a thaw in Ankara’s relations with Armenia and Greece. With respect to the Cyprus issue, unlike the previous, rather obstructive, approach of the northern Turkish Cypriot government, Ankara was leaning more toward EU policies aimed at the ultimate unification of the divided island.
‘Boost Trade With Everybody’
Ties with Bashar al-Assad’s government in Syria were very good and even Erdogan himself had established a decent personal relationship with Assad.
With Georgia and Iran there were no major problems. Turkey even offered to mediate between Iran and the United States on the dispute over Tehran’s nuclear program.
Russia had become a “close friend” and the increasingly cordial relations between the two maritime neighbors occasionally raised eyebrows among Turkey’s NATO allies.
Relations with Iraq were a little more complicated because a Shi’a government was sitting in Baghdad while the Turkish government consisted of devout Sunni Muslims. Also, a semi-independent Kurdish regional government was acting in a quite sovereign way across the Turkish-Iraqi border. While both Turkey and the northern Iraqi Kurdish government were interested in increased trade and investment, Ankara was still careful enough not to undermine the central Iraqi government in Baghdad.
Ankara gave every indication that the Erdogan administration was simply not interested in causing problems or interfering in other countries’ affairs.
“Boost trade with everybody” seemed to be the mantra of the Turkish government under the “moderate Islamists” of the AKP.
When speaking about all the countries he visited, Erdogan himself mainly cited increased volumes of trade with those nations and talked about major growth in business and investment involving these partners.
This continued until sometime around 2013 and then everything started to fall apart.
What Went Wrong?
Yes, something went wrong, but we cannot say what exactly.
Interestingly, however, everything started in 2013 when a group of rogue prosecutors revealed a bribery scandal and abuse of power by the AKP, involving some ministers and relatives of government officials.
Erdogan and other AKP leaders rejected the allegations although they were later reiterated by American prosecutors investigating the case of an Iranian-Turkish gold trader who was accused of breaching U.S. sanctions on Iran and bribing Turkish officials.
Erdogan reacted swiftly, in his favored role as a victim.
He accused the exiled cleric Fethullah Gulen of heading an “international plot” and “parallel state” that was intent on overthrowing the AKP government. His rhetoric against internal opposition and foreign countries — especially Western governments — became much sharper.
Everybody outside of the government and his AKP party was now being viewed as part of this “plot.” All allegations of wrongdoing were denied by Erdogan and the ruling AKP. And soon all prosecutors investigating the allegations were arrested themselves and the defendants were quietly acquitted.
Arab Spring
The period 2012-13 was also the time of the so-called Arab Spring movements, which erupted in Syria, Egypt, and Tunisia.
Erdogan clearly sided with the Islamic opposition movements in these countries who were trying to lead demonstrations for civil and human rights in Arab lands.
Erdogan strongly supported individual Islamic groups’ campaigns against their governments — regimes that the Turkish leader had been on good terms with for so long. However, very much to Erdogan’s dismay, the groups he backed so strongly did not succeed in Syria and they also failed in Egypt after the pro-Islamic government they established there proved to be short-lived.
Erdogan started to actively support, even with money and arms, rebel groups against neighboring governments, including Syria and Iraq. His support did not exclude backing radical, armed Islamist groups.
The increasing confrontation with Syria and Russia on the one hand and the Sunni-Shi’a confrontation in Iraq on the other, pushed Erdogan toward a more aggressive, sectarian, and pro-Sunni policy and rhetoric. This new, assertive approach alienated Turkey, both from its own Alevi minority as well as Shi’a Iran and also brought Ankara closer to its old, wealthy allies in Saudi Arabia.
Western Concerns
At the same time, Western countries became increasingly concerned about Turkey’s more radical and aggressive approach to human rights and press freedoms. They were also worried about how Erdogan began concentrating legislative and judicial powers in the hands of the government and taking a more controlling attitude toward the media and business.
Eventually, the West became openly critical of Ankara — and of Erdogan’s penchant for an oriental style of authoritarian, one-man rule, in particular.
All those years of not interfering in other countries’ internal affairs and preferring a “friendship and trade first” policy went up in smoke in just a short space of time.
Of all those neighbors and countries who were friendly in the past, one remains even closer to Turkey today than at any time previously: Saudi Arabia.
Otherwise, from Washington to Berlin and Moscow, from Tehran to Baghdad and Damascus, you can hardly find a government in Turkey’s immediate neighborhood and beyond that has “zero problems” with Ankara.
Recently, when he was asked about long-time EU applicant Turkey’s chances of joining the bloc, British Prime Minister David Cameron said that the country would probably not be ready to join “until the year 3000”based on its current rate of progress.
This gave Erdogan the perfect opportunity to react and accuse Western countries of “plots.” However, the Turkish president added a new element to his “Western plot” when he claimed a day later that the West was “jealous” of Turkey and “of our dams, bridges, and metros.”
There are indications that the appointment of the new Turkish prime minister, Binali Yildirim, will open a “new phase” in Ankara’s approach toward the “Kurdish issue.”
In this new phase, the government is said to solve the Kurdish issue without the cooperation of the Kurdistan Workers Party (PKK) and its “political arm,” the Peoples’ Democratic Party (HDP), which is represented in the Turkish parliament. This will reportedly mean using more force against militants, adopting a tougher approach toward the HDP, and more openness toward nonviolent Kurdish groups and civilians. But it is not clear at all how the government wants to carry out such a plan in the absence of credible alternatives on the Kurdish side to talk to.
An ethnic Kurdish parliamentarian, Orhan Miroglu, himself a member of Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP), recently told a Turkish TV channel that in this “new era” there will be no talks whatsoever with the PKK or the HDP, unlike the last two years. The “dialogue will now be with all the layers of the people and the Kurdish population,” he said.
“It is not only PKK terror that we are fighting against,” Miroglu said. The PKK has become “an organization of the Iranians, of Syrians, Europeans, Americans, and of the Assad regime and [they plot to] dismember Turkey.”
Confidential talks between the Turkish government and PKK officials broke down last summer. Unconfirmed reports from the government side indicated that the Kurdish side was raising demands that included a separate region with a separate flag and security force that, in the Turkish view, came close to de facto independence. The collapse of talks ended a cease-fire agreement between the two parties and the PKK resumed its terror attacks, with the Turkish military and security forces fiercely hitting back.
Kurdish militants increased their bombings of public and civilian targets in urban centers. According to an International Crisis Group survey, 350 Turkish police and security forces and 250 civilians have been killed in hostilities related to Kurdish militantcy since July 2015. The HDP, though publicly expressing regret about “all kinds of violence,” has demonstrated a reluctance to clearly condemn terrorist attacks, maintaining its rhetoric that such attacks are a “reaction” to the “just and suppressed” demands of the Kurdish population.
Turkish President Recep Tayyip Erdogan himself has been clear in his recent messages, stressing that there will be no more talks with those who still use weapons against civilians and Turkish military and security forces. The Turkish parliament has already approved depriving parliamentarians of their immunity if they are suspected of being involved in terrorism or other criminal offenses. There are reportedly dozens of deputies from all political parties with pending allegations against them who could now face criminal charges.
In Ankara’s Kurdish political circles, there is no doubt that this bill primarily targets members of the HDP’s parliamentary faction. That could seriously weaken parliament’s third-biggest party or even cause its closure. Yes, it seems Ankara is formulating a “new policy” toward its armed conflict with the PKK. In the next few months, we may observe a further surge in the current armed campaign against the insurgents in order to “eliminate” a large portion of the militia organization.
The question that remains to be asked and which has found no clear answer yet is with whom the ruling AKP government would then negotiate, if not with the PKK or the HDP? It is expected that ethnic Kurdish members and officials inside the AKP, such as Miroglu, will increase their activities in an effort to gain more support for the government’s efforts. In fact, the HDP and AKP are the two main political forces in southeastern Anatolia, where large numbers of Turkey’s large Kurdish minority live. But they have always acted as “supra ethnic” and as rather national Turkish entities and not “ethnic members” of society.
The HDP and the PKK represent leftist and Kurdish nationalist thinking, while Kurdish members of AKP (or other national parties) do not limit themselves to only one issue. The PKK and its political arms (the HDP and previous parties that were disbanded) have survived 32 years of political struggle and an armed rebellion that has seen more than 35,000 people killed, around 350,000 citizens displaced, and which has caused large-scale destruction, as well as distrust and division in the population.
The PKK is labeled as a “terrorist” organization in Turkey as well as in the United States and by many nations in Europe. And, yes, it is a matter of principle not to talk to terrorists. It is comfortable and even right to say so, while taking revenge would find a lot of support in some segments of society. But the PKK and the HDP seem to be the only organizations currently speaking out about Kurdish ethnic interests in Turkey. And they have not disappeared after 32 years of often bloody confrontation.
Who is the Turkish government going to talk to if both the PKK and HDP fall out? This is an extremely difficult question to answer, especially now that calls for an independent Kurdish state are being heard more often and louder. Recently, Masud Barzani, head of the semi-independent Kurdish administration in northern Iraq, said that the “time is ripe” now for the world’s 40 to 50 million Kurds, noting that the Kurds are basically divided among four countries (Turkey, Syria, Iraq, and Iran) and that “each part has its own situation and each should find a solution with its central government.”
In Turkey, can a nonpartisan embracing of the Kurds in the southeastern regions of the country and further investments there to make people’s lives easier be enough to turn around the current state of de facto civil war?
Is the ethnic Kurdish basis of the AKP and other parties strong enough to rise to a majority voice in this community of 15 to 20 million people?
The AKP and other political parties do not seem to have any clear answer to these basic questions, which should justly be asked about any “new phase.” The “new phase” in tackling Turkey’s “Kurdish issue” seems to be a big gamble — for all sides involved.
Last weekend, Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP) held an extraordinary congress whose aim was to accomplish just one thing: Elect Binali Yildirim, a close friend of President Recep Tayyip Erdogan, to the chairmanship of the party, thus making him the country’s new prime minister.
Former party chief and Prime Minister Ahmet Davutoglu resigned in early May, reportedly after being critical of efforts to change the country’s governmental system from parliamentary to presidential. Former President Abdullah Gul and former parliament speaker Bulent Arinc, both also “old friends” of the current president, were swept aside in a similar manner. They have joined a new group of AKP dissidents who mildly complain but who never rebel against the current state of affairs in the country, and that is: There is one, and only one, person who decides all important government matters in Turkey.
The new prime minister, Yildirim, was candid in his remarks to the congress, saying, “AKP’s leader was and remains our esteemed president, Recep Tayyip Erdogan.”
According to Yildirim, the most important task now is to legalize the “de facto situation” and introduce a presidential system through a constitutional change approved in a referendum.
But it is not so much about the system itself. It is about Erdogan becoming — officially and legally — the ultimate person ruling over all powers of government in Turkey.
First, A One-Party Government
After decades of less effective coalition governments based on parliamentary mathematics, Turkey’s government has been run by a single party that has consecutively won elections with absolute majorities for the last 13 years. Obviously, it has been more effective than previous governments, but there was a problem: Gradually, it became a one-man rule. That one man has been running the government for all of this period and is planning to stay — and nobody knows for how long.
In early May, when Erdogan basically forced out the prime minister — his old friend and “brother” Ahmet Davutoglu — it was a clear signal that Turkey had already entered the era of an “executive presidential system,” with Erdogan himself at the top of it.
Erdogan has been campaigning for this change in the Turkish government system for the last decade. But to formalize that shift, he needs to change the Turkish Constitution, and that require a two-thirds’ approval in a referendum. Erdogan’s party, however, consistently had 50 percent or more of the popular vote, albeit in a slow and consistent decline. Being elected and reelected over the course of 13 years was reason to be proud of, but not enough to create a much higher, personal position and to climb to that new peak and undisputed position himself.
Turkey’s constitution requires a parliamentary system in which the president is only a formal position uniting all parties and segments of the society.
Meanwhile, the public has never shown much enthusiasm for making the switch to a presidential system, especially after thinking about the potential candidate: Erdogan.
But Erdogan, being Erdogan, could not wait.
Ministers who leave the government, and journalists and business executives who were once on good terms with the president have all said that there is almost no single important decision made in any branch of the government — in parliament, on issues of the military and security, as well as in the justice system — that is not made without Erdogan’s approval, even when he was prime minister (2002-14).
A referendum on constitutional changes in 2007 required the president to be elected by direct vote instead of being elected by parliament, as it was before. Also, the president could be reelected only once.
In 2012, a new law on the election and the authority of the president enlarged the president’s powers. Unlike the past “neutral position,” the president would chair the meetings of the cabinet of ministers and “influence” its decisions — even in the presence of the prime minister.
Erdogan was elected president in 2014.
“Our respected president” — as they call Erdogan in the vast apparatus of government as well as big business and the media — refers to his subordinates as “my minister,” “my commander,” and “my citizen.”
A De Facto One-Man System
Since then, in contrast to tradition and quite in opposition to the constitution, the president has the right to talk about everything in the country’s political, economic, social, and cultural lives and to ask his subordinates to carry them out. He can even remain the leader of his political party and campaign for that party in elections. He can pick up the telephone and order the change of an ambassador, cancel a big construction plan, direct military operations against Kurdish rebel positions in northern Iraq, or just instruct a TV executive to fire a talk show moderator. He can intervene and change the daily agenda of parliament. And, as seen in the latest episode around the sacking of the prime minister, he can simply get rid of the head of the government against his will without even informing parliament and start looking himself for candidates to fill that position: a premiership that is only tasked to execute the president’s wishes and decisions.
On paper, there was a prime minister, Ahmet Davutoglu. But all key speeches and decisions on domestic, security, foreign relations, and economic issues were not made by the head of the government, as was the norm until 2014.
“We have already entered the period of a one-man rule,” says Tarhan Erdem, a prominent opinion polls expert and analyst. “Now it is time for the creation of new political parties,” adding, “If one-man rule continues without emerging new political parties, there would be no more hope from politics and people would turn to find other ways.”
In fact, it would be nice for Erdogan to formalize everything with a referendum to legally switch to a “presidential system.” And as Prime Minister Yildirim announced last week, he has been tasked to speed up all preparations for “making legal this de facto situation.”
It will come, seemingly sometime soon. But even without that referendum, Turkey is now practically being led by one man, the president, Recep Tayyip Erdogan.
In Geographical Context
From Central Asia and the Caucasus to the Middle East and northern Africa, we could categorize all governments into two groups:
(1) Those with changes in ruling individuals, groups, and political parties. These changes are made through elections — fair and free to some extent, or not, depending on the country and tradition; and
(2) Those with one individual (interestingly, always one man!) at the top with all powers and authorities concentrated in his hands; one man who even changes laws and the constitution just to accommodate his life-long rule and possibly turns it over to his son or daughter;
This is not about ideology, political programs, or any individual’s or political party’s policy preferences. It is merely about whether or not the leader and ruling elite is ready to accept to step aside and leave the government to newcomers — not only on paper, but in practice.
Turkey was a country proudly on the first team until the 2002 parliamentary election that brought the ruling AKP — and more importantly its leader, Erdogan — to power. Until then, there were widely fair and free elections, a free media, a powerful parliament, and a government headed by a prime minister, usually based on coalitions of two or more political parties.
These governments were not always as effective and functioning or as democratic as people wanted. But the government was never a one-man shop. It was led by a prime minister and the presidency was a formal, nonpartisan position.
Since 2002, without waiting for changes to the country’s constitution, Erdogan has moved his country from the first team to the second team, along with the republics of Azerbaijan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and Iran, and the kingdoms of Saudi Arabia, United Arab Emirates, Jordan, and Syria.
On May 19, Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP) elected Transportation and Communications Minister Binali Yildirim as the candidate for the party’s chairmanship.
Traditionally, those who chair Turkey’s majority political parties in parliament are also elected as prime minister to head the government.
In this position, Yildirim will replace outgoing Prime Minister Ahmet Davutoglu, who resigned as both party chairman and prime minister earlier this month.
Yildirim graduated from the Ship Building and Maritime Sciences Department of Istanbul’s Technical University and later gained experience working in Scandinavian countries.
More recently, he switched to Istanbul’s sea-transportation sector where he burnished his reputation by improving the megacity’s sea lines.
Yildirim has been a “close friend” of President Recep Tayyip Erdogan for the last 22 years, since the time when the latter was mayor of Greater Istanbul. He was also one of the founders of the AKP, which Erdogan established in 2001.
Yildirim was appointed transportation minister after the AKP won an absolute majority in the 2002 general election. He has presided over a dozen transportation projects, including a new bridge on the Bosphorus. A fatal train derailment in 2004, however, prompted opposition calls for him to resign.
Yildirim and his brother-in-law were also named in connection with aninfamous bribery scandal in December 2013, when some prosecutors went rogue and opened cases against a number of AKP officials and their relatives.
After surviving this scandal, the government saw to it that the troublesome prosecutors were themselves arrested and the legal proceedings they initiated were halted. Erdogan and the AKP called the scandal a “plot” by a “parallel state” led by the exiled cleric Fathullah Gulen, who now lives in the United States.
The ‘Man Of Millions’
Calling Yildirim “the man of millions (of dollars),” the head of the social democratic opposition, Kemal Kilicdaroglu, accused Yildirim in 2014 of doling out government tenders to raise finances for the AKP.
According to Kilicdaroglu, Yildirm was involved in the sale of a prominent TV station and newspaper that raised $630 million. Prosecutors later claimed that this money was illegally collected with a view to using it illicitly for projects managed by the ruling party and its leaders.
Erdogan and his government rejected those allegations.
Yildirim will be the second prime minister in the “de facto” presidential system that was introduced in Turkey in 2012.
In recent years Erdogan has been advocating an “executive presidential system,” which would do away with the need for a prime minister and provide the president with far greater powers.
Such a move would require a two-thirds majority in a national referendum. Although the AKP has persistently won 50 percent of the votes or more in national elections, this level of support would still not be enough to push through the constitutional amendments that would allow the system of government to be changed.
Nonetheless, in the face of increasing public opposition to the plan, Erdogan has introduced a de facto presidential system in which he decides upon all the important matters of government and the prime minister basically implements his decisions.
In effect, this means that, like his predecessor Davutoglu, Yildirim also won’t actually have a big say in the Turkish government. Instead, Erdogan will still be the main man, who will take all important decisions and who will be responsible for running the country.
These days, we are marking the 100th anniversary of the Sykes-Picot Agreement, which laid the ground for the borders of the new Middle East following the fall of the Ottoman Empire.
Many historians, politicians, and even radical Islamist groups, such as Islamic State (IS), blame this colonial pact, which was agreed by Britain and France and accepted by Tsarist Russia, for being the main source of most of the failures of modern Arab countries.
Many analyses invariably end up speculating about developments and policies based on a world without the Sykes-Picot Agreement.
And, considering current politics and especially Islamic extremism, they argue that without the “artificial borders” for countries like today’s Iraq, Syria, Saudi Arabia, Jordan, etc., there wouldn’t be any (or there would be less) authoritarianism, religious extremism, scientific stagnation, backwardness, anti-Western bias, and terrorism in the Middle East today.
It’s an attractive idea, but it’s ultimately wrong.
Yes, fantasy is fun, even in science fiction, but all professional historians know how misguided it is to start speculating about “what ifs.”
We all know that the Arabs of the Middle East had no solid statehood of their own after the fall of the second Islamic caliphate of the Abbasids in the 13th century.
For 750 years, most of today’s Middle Eastern Arab world was ruled by the Ottoman and, to a lesser extent, the Iranian empires.
How could these “artificial borders” have been solely responsible for contemporary Arab states’ failures when these nations had no independent statehood experience for at least 700 years?
It is also clear that the Sykes-Picot Agreement alone did not create these “artificial borders.”
The agreement was the basis for a new map of the Middle East at a time when the region’s leading power, the Ottoman Empire, had been in decline for 300 years and was ceasing to function as a collection of ethnic, religious, and linguistic units.
This demise occurred in parallel with the rise of Europe’s Western powers. It took some three centuries for the West’s age of discovery, industry, and renaissance to overtake the last Islamic empire, which had been established based on victories achieved on horseback and traditional land grabs.
Dividing Up The Cake
Ultimately, the Sykes-Picot Agreement was not just about the Arab world. It was primarily about how to dismember the Ottoman Empire, which ruled the Muslim world west of Iran as well as the Arabian Peninsula and North Africa. It was a way of cutting and divvying up the cake.
Ultimately, today’s modern Republic of Turkey was not created because of Sykes-Picot, but despite it.
There are two important reasons for why this is the case.
First, modern Turkey’s war of national independence was led by an exceptional military commander and charismatic leader called Mustafa Kemal Pasha, or Ataturk.
Second, events were precipitated by Russia’s October Revolution and its leader Vladimir Lenin, who decided to withdraw Russian troops from the former Ottoman lands and even supported Ataturk’s pro-independence movement.
To understand this a bit better, let’s take a look at the evolution of the Ottoman Empire, the former “overlord” of the biggest chunk of the Middle East, including today’s Arab countries.
A year before Sykes-Picot, the British high commissioner in Egypt, Sir Henry McMahon, “promised” the Sharif of Mecca, Hussain, a vast Arab Kingdom if Arabs would help Britain and France defeat the Ottomans.
What actually happened was different, however.
A year later, on May 16, 1916, a Briton and a Frenchman, Sir Mark Sykes and Georges Picot, drew up a map to officially dismember the “qanimat,” or the bounty that comprised the defeated Ottoman Empire.
Did this pact consider nation-states and the right of nations to self-determination?
No way.
Just like in previous centuries, it was purely about the strategic interests of victorious powers, i.e. British dominion over oil and sea routes, a French share of influence in the Mediterranean space, and some sops for the Russians to keep them happy.
“Mandates” or “spheres of influence” were constructed, borders were drawn up, and countries were created in lands that had dozens of ethnic, religious, cultural, and linguistic mixes.
‘Broken Promises’
Today, you still hear complaints from some Arabs and others about “broken promises” concerning the creation of smaller and more mono-ethnic national states.
After 100 years, however, people forget, or still don’t know, that any putative borders would have been “artificial” – since it was not about changing the ownership of clearly defined countries and territories but distributing a “war bounty” consisting of a defeated, once powerful overlord.
In Arab lands, the Sykes-Picot Agreement became a symbol of injustice and double standards. It provided a reason to rebel against the West and to fight against one another.
The agreement is viewed in some quarters as the starting point for wars of liberation — first against Western mandate-holders, and then against their local representatives, Israel and the United States.
More recently, these conflicts have taken on other forms — with Sunnis fighting Shi’a, one Sunni group waging war against another faction it considers “non-believers,” Kurds taking on Turks, Turks fighting among themselves, and IS fighting everybody else.
Now, the world is wary of the entire Middle East as a result of this upheaval.
Ultimately, perhaps the only “what if” we can permit ourselves to consider is the following:
Today, both Iraq and Syria can already be viewed as “failed states.”
But what if Turkey (which is the biggest and most “significant” country in the region, but not without vulnerabilities) were also dismembered with or without a plan and map similar to Sykes-Picot 100 years ago?
Imagine three (or maybe even four or five) smaller states based on ethnicity, religion, language, and historical and cultural values (both real and perceived) that would all be hostile to each other.
Now, that’s a scenario where the real tragedy of the Middle East would begin to play out.
For a long time the Turkish government was accused of assisting the Islamic State of Iraq and the Levant (ISIS) group. These accusations were heard especially since the battle Syrian Kurds fought with ISIS over the town of Kobani on the Syrian-Turkish border almost a year ago.
Turkish forces avoided any action to help the local Kurdish militia to take Kobani from ISIS. This even provoked a higher suspicion that Ankara does not want to fight the brutal Islamic group.
Is Ankara really helping ISIS? There have been reports, photos, and video footage of arms and ammunition being shipped from Turkey into Syria. Some Turkish journalists are even being tried in Ankara for revealing those reports and information. Countries and groups not so sympathetic to Ankara and the Turkish president, Recep Tayyip Erdogan, have been arguing that these shipments were sent to ISIS.
There has been no proof of that accusation, while we know that Ankara has been arming and training armed rebel groups other than ISIS who fight the Bashar al-Assad government — some also considered “radical Islamist” and “terrorist.”
The “hardest” proof showing the alleged support of the Turkish government for ISIS were documents showing that ISIS has sold part of the crude oil exploited in its territory to some Turkish citizens, including a few described as “Turkish government employees.” We also know that, desperate to exchange their oil for hard currency, ISIS has also been selling crude to some in the Assad government and neither of these cases is enough to prove the direct involvement of either Ankara or Damascus as an institution, or a senior Turkish or Syrian official.
Both ISIS and Kurdish militias hold territories on the Syrian side of the Turkish border.
In the last few months Turkish forces intensified their air and cross-border attacks against ISIS militants. They have been doing the same, even more aggressively, with the Kurdish militant groups that they accuse of being an extension of Turkey’s Kurdistan Workers Party (PKK) that has been raging a bloody war against Turkey for the last 32 years.
Turkey is a NATO ally of the West while the Kurdish regional government in northern Iraq as well as Kurdish militia groups in northern Syria (along part of the Turkish border) are the most reliable armed force for the West to fight against ISIS.
But the fact is that unlike in the West, fighting ISIS has never been and still is not Turkey’s No. 1 priority — that would be fighting PKK terror and separatism.
Kurdish militant groups also have their own agenda and priorities. But fighting ISIS is not their top priority either. They have used the Syrian civil war to take control of territories inhabited by Syria’s Kurdish minority and they are trying to expand that territory at the expense of other ethnic groups. They have even been accused of ethnic cleansing to reach their expansionist goal.
Their strategic goal seems to be to fill the gap of some 90 kilometers of the non-Kurdish part of northern Syria along the Turkish border. Ankara’s top concern is that this would mean expanding the Kurdish presence along the entire Syrian border, completing the ground for a “Greater Kurdistan” and even giving them access to the Mediterranean Sea.
Strategically, its a huge mistake to eliminate ISIS before we are done with Hashd militiamen. They represent a much bigger danger to Iraqis.
Two years ago when the Iraqi city of Mosul was falling into the hands of ISIS, Iraq’s semi-independent Kurdish regional government under Masud Barzani delivered some weaponry to ISIS in order to weaken Iraq’s central government and later withdrew its troops without fighting the advancing ISIS militants. Hiwa Afandi, the head of the Kurdish region’s information-technology department, even tweeted that “Strategically, it is a huge mistake to eliminate ISIS before we are done with Hashd militiamen. They represent a much bigger danger to Iraqis.” Hashd is a collection of mainly Shi’ite militia groups that was created to support Iraq’s central government.
Add to this mix a few dozen small and big players — countries, ethnic, religious, or political groups with overlapping and contrasting interests. It seems to be a perfect Middle Eastern classic: You don’t know who is your enemy’s enemy for how long.
Meanwhile, a few nations like Iraq and Syria are dying and the wholesale conflict is threatening to spill over to so far more stable nations like Turkey.
Islamic or not, unchecked power produces corruption. For a concrete example of this, look at Turkey’s ruling Justice and Development Party, or AKP, and the direction it took after its charismatic and iron-fisted leader, Recep Tayyip Erdogan, won parliamentary elections in 2002 with nearly two thirds of the seats.
The size of that electoral victory put an end to 40 years of paralyzed coalition governments, which had been unable to do anything substantial. The AKP’s success meant a one-party government could effectively take decisions and carry them out.
Inflation and the dysfunctionality of past governments were dealt with quickly and quite efficiently. The Kurdish insurgency did not end but Erdogan sent signals to Kurdish groups and the West that he was ready to reach a negotiated settlement. It was a time of confidential talks with Turkey’s Kurdistan Workers Party, or the PKK.
This organization has been named in Ankara and internationally as a terrorist grouping. Nonetheless, it is seemingly supported by many Kurds, even though it is the primary force behind the armed conflict in Turkey.
These negotiations produced an atmosphere of conciliation that created some breathing space — and optimism, which boosted stability. And all of this helped bring in increasing foreign capital and investment.
The government enacted liberal reforms. Concerns and complaints by different groups such as the Alevis and the Kurdish insurgents were considered to have been “inherited from the authoritarian past” and they were something that needed to be dealt with based on common “national interests.”
Consecutive election victories with absolute majorities have now kept the AKP and its leader Erdogan in power for more than 13 years. The party governs alone and is almost unchallenged in parliament.
Turkey has been and still is one of a handful of Muslim countries with a functioning parliament and a generally free election system. As in all democratic counties, the parliament has been a strong tool for checking, correcting, or even stopping and changing governments.
Having an absolute majority in parliament made this new, ambitious and hardworking government very effective and initially successful.
The AKP majority in parliament had only one main goal: backing the AKP government and Erdogan, who, for his part, increasingly felt emboldened to pass any law, make any appointment, adopt any policy, domestic or foreign, and govern as he wished.
Still, it generally worked nicely. For a few years…
‘Fleeing Forward’
This “air of pluralism and tolerance” probably started to disappear after the constitutional referendum in 2010 and the general elections in 2011.
The results of the national vote in 2010 on changing the constitution showed 58 percent support for the AKP and Erdogan, but also strong opposition with 42 percent voting against. Most of those who rejected the proposed changes were based in Western, more developed provinces of Turkey. The result mainly supported legal changes aimed at bringing the country closer to EU standards, but that had never been Erdogan’s “big dream.”
In the following 2011 general election the ruling AKP again won a big majority of 50 percent, enough to govern alone, but clearly showing that support for the party was continuing to decline gradually.
Erdogan understood that he could not win a new referendum to change the constitution and take Turkey from a parliamentary to an “executive presidential” system that would have him standing atop a regime that was effectively a “one-man show.”
By this time, the AKP government and Erdogan himself were heavily assisted by the strong, but hidden, hand of an unofficial ally: a large religious, half clandestine group that had formed around Fethullah Gulen, an Islamic cleric whose many supporters had in the previous decades successfully but very quietly infiltrated the media, the military, and other branches of government, including the justice and education departments.
Gulen himself had to seek political asylum in the United States when governments before the AKP came to power suspected his group of orchestrating an overhaul of government agencies.
Erdogan, being Erdogan, probably felt that he had to consolidate his grip on the entire system — not just on the parliament and the economy.
The other hurdles that could control and limit his dreams of unchecked power were the justice system (judges and prosecutors), the military and the police, and, finally, the media, which was traditionally free and quite varied in Turkey.
The first serious cracks in this “tyranny of the majority” appeared in 2013 after the emergence of protest movements that were not as weak and toothless as before. These protests were followed by serious allegations of corruption against AKP leaders and even members of Erdogan’s family.
Seeing that his regime was in steady decline and under attack, Erdogan rather typically decided to “flee forward.”
The public tone against opposition parties and their leaders became rude and personal. They also responded in a similar “Erdoganian” manner.
The language used in discussion about foreign leaders, countries and parliaments, as well as their history and culture, became increasingly embarrassing.
Political discourse became a competition of insult and abuse, a contest of accusations and unfounded claims.
Ruled By Fear
Secular, pro-republican and critical military commanders were sent into retirement. The military, by then the major instrument in defending secularism and the country’s territorial integrity, “lost its teeth” as a retired chief of staff noted.
The government and a changed pro-Erdogan justice and security system went after anybody in the military, the police, the judiciary, political parties, the education system, and the media who was not clearly loyal to them. Military commanders, judges, university professors, and top journalists were arrested in overnight operations and brought to court based on unclear and unfounded allegations or documents that were later openly declared “fake.” Newspapers and TV channels received “midnight phone calls” on how to formulate their editorials and whom to invite on talk shows.
Government agencies, courts, the military, and the media began to be ruled by fear and the need to feign loyalty.
Erdogan and his whole party and government apparatus then turned against their allies and insiders, including the Gulen group, co-Islamists whom they accused of trying to create a “parallel state” in Turkey with their prosecutors, judges, bureaucrats, and journalists.
Media organizations were pressured and even directly instructed to fire dissident executives as well as leading journalists and columnists. The same happened with secular judges who lost their jobs or were even tried themselves by their former colleagues loyal to the AKP.
When there was nobody else left, they turned against their “brothers” from the early days of the AKP.
Most of them, including former President Abdullah Gul as well as former Prime Minister and Foreign Minister Ahmet Davutoglu (who have both been AKP leaders), have already abandoned Erdogan. Asked if the AKP is still pursuing any political ideals, Gul’s former chief adviser Ahmet Sever recently said “What ideals? What cause? Nothing is left.”
For Erdogan and the AKP, it is now all about keeping power. Their power base is eroding and it can no longer win the support of two-thirds of the population in order to legalize a one-man regime. So, at least they can clip the wings of all institutions that could check and limit their power. Doing this helps them to stay at the helm.
That is the mixed story of the rise of the AKP and its slow — some would say sadly too slow — decline.
Their drama began at the start of the 20th century, like in many other predominantly Muslim countries. But Islamists of the former Ottoman Empire, and especially in the Republic of Turkey since 1923, have traveled a very specific road to arrive at today’s Erdogan regime.
The gradual downfall of the Ottoman Empire and the rise of Western powers, followed by the loss of vast lands of this last Islamic empire where the sultan was also the caliph of the state, was a big blow. The new Turkey was reduced to a sixth or less of its pre-17th-century size.
But not only that. The new system, a republic after the Western model, put an end to both caliphate and sultanate and declared a republican regime with state and religion not only independent from each other but with religion strictly following the state.
The alphabet was changed from Arabic-Persian to Latin. Clothing was Europeanized. Saturday and Sunday became the weekend instead of Thursday and Friday. It was forbidden for religious schools and religious courses to be outside of state control. All sheikhs and mullahs who wanted to continue teaching became state employees reporting to the government. Women were strongly encouraged to put aside Islamic clothing and to actively take part in social activities. Most religious sects and groups, as well as many mosques, were closed or became dysfunctional.
The new regime created a new “secular” elite — businesspeople, bureaucrats, the military, with a new education system and a new view of history — and looked for a new place in the world community, one that was closer to the West and further from the Islamic world.
For nearly 80 years, those who were faithful Muslims — traditional and provincial — were looked down upon, pushed into isolation and poverty by the new elite in the major cities, especially Istanbul, Ankara, and Izmir — ironically called “the White Turks.”
The more they were ignored and pushed out, the more political they got.
They were mostly just the faithful in the early 20th century. They had widely become “Islamists” of different variations by 2000.
And they had dreams. Dreams to use the democracy to come to power, to put an end to the discrimination against the Muslim faithful; against women who just wanted to wear the hijab according to their beliefs without being thrown out of schools and universities; against men who wanted to wear beards and pray during work times without being laughed at.
They said they wanted peace and equal opportunities for all — regardless of their faith.
They opened schools and foundations. They increasingly found their way into the military, education, and justice systems — without making much noise about their beliefs and plans. They established television stations and newspapers. And they created political parties, which were closed and banned. Their newspapers and TV channels were also closed and banned.
But still, they kept going. They worked hard. Very hard.
People saw, enjoyed, and appreciated their work results — from city administrations to which they were first elected to the schools that they built and ran.
The more the “secular” system prevented them from growing, the more they cried foul and grew stronger.
In fact, many people outside of the Islamic sector supported them, from left-wing social democrats and Ataturkists (“Ataturkcu”) to all those “White Turks,” to secular Alevis and Kurds, to liberal and pro-republican journalists and judges.
The Justice and Development Party, or AKP, was born. It was 2001.
Just a year later, in 2002, it came to power — alone, in a fair-and-free election, and unlike past elections that produced impotent coalitions of the “unwilling.”
In its first years, things were going quite smoothly. Everybody was happy and thought the past was one-sided. Now, they thought, we will have a cohesive and inclusive Turkey, a more pluralistic system, looking more like Europe.
Even the secularists felt pleasantly proven wrong. “Why were we afraid of these people?” they thought.
And Western governments followed suit. The more good things, reforms, stability measures, and economic improvements the AKP governments demonstrated, the more eager were Western governments to embrace the new, pluralistic “Muslim conservative” Turkey.
And they kept being elected by big majorities.
But things started to change. Quite soon.
—————————————-
In the second part of this report: Islamic Or Not, Unchecked Power Makes You Corrupt
Turkish Prime Minister Ahmet Davutoglu has announced that he will not run again for the chairmanship of the ruling AKP party in an upcoming extraordinary party congress. This means he will resign as Turkey’s prime minister. “I have never asked for a higher position in my own academic and political life and will never do so,” he said, intimating that it was more important to maintain ties with “friends and brothers” than to risk those relationships by staying in his post.
In a public speech he made after meeting President Recep Tayyip Erdogan, Davutoglu said he would not say a “single word” against his “brother and friend” Erdogan, whom he referred to as “our respected president.” Nonetheless, he added that his decision not to stand for reelection “was not his choice, but a necessity.”
Davutoglu had previously complained that some decisions in Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP), which he leads, were not coordinated with him.
But the reasons behind Davutoglu’s planned resignation may go much deeper.
Davutoglu became prime minister when the former incumbent, Erdogan, decided to run for the presidency in August 2014. Erdogan won the election but the presidency he took over is still not the institution he has publicly advocated for many years.
Erdogan has never made a secret of his plans to change the Turkish Constitution, which provides for a weak president and a prime minister elected by parliament based on democratic electoral mathematics, i.e. a parliamentary majority or a coalition.
Erdogan wants a “presidential system” controlled by one man, the president, rather than a “parliamentary system” where the president is a rather symbolic figure cutting ribbons.
That, however, would require constitutional change that can be only done in a referendum and with the approval of at least two-thirds of the electorate.
Two years ago, his “yes votes” were strong enough to give him yet another parliamentary majority after 12 consecutive years of victory, but not enough votes to change the constitution.
The public increasingly turned against the kind of presidency they fear Erdogan envisages, which is nothing like the French or American forms of government with strong and independent legislatures and judiciaries, but a one-man presidential system where he, as president, would decide on any law, as well as decisions regarding personnel appointments, banks, foreign policy, courts, and, say, the headlines of daily newspapers and who should moderate which talk show on which popular TV channel.
It is strange and it doesn’t in any way prove anything but, for some reason, ever since the AKP decided a few days ago that it would be holding an extraordinary congress on May 22, all news about the prime minister disappeared from the front pages of the newspapers.
Levent Gultekin, a new star and insider in the Turkish media community, claims he knows that the management of the “very loyal” Sabah daily was recently called at midnight and asked to remove a news item featuring Davutoglu. It was a major rebuke for the newspaper, Gultekin said, adding that “we all know what kind of consequences this could have for a newspaper’s business.”
Actually, Erdogan has been rehearsing his version of the presidential system for some time. Although not backed by the current constitution, he has tried to intervene in every aspect of the country’s political, economic, social, and media life.
Given Davutoglu’s burgeoning reputation outside of Turkey and his recent prominence on the Turkish political scene, as well as his “little efforts” to appoint people from his own circle to both mid-level and higher positions, it may have occurred to his “friend and brother” Erdogan that the prime minister may start to emerge as a challenge to him personally, becoming in Gultekin’s words “a second-man alternative” and posing a threat to the constitutional referendum that is planned for the fall of 2016.
Meanwhile, Erdogan and the people still around him are doing whatever they can to sweeten a “yes vote” in the upcoming referendum. This has included promoting the view that removing Turkish nationalist notions and concepts from the current constitution is not possible without a “strong leader” and without making changes to the Anayasa, or the “Mother Law,” as the constitution is known in Turkey. This initiative has mobilized nationalists, liberals, and pro-Kurdish groups.
Strangely, one of the two minority parties in the parliament, the nationalist National Movement Party (MHP) has all of a sudden started to split into factions. And suddenly you are also hearing voices saying that Turkey’s suppurating “Kurdish issue” will be impossible to solve unless Erdogan’s “super authority” is formalized and made legal.
Visiting Washington, D.C., Selahattin Demirtas, co-chairman of Turkey’s pro-Kurdish Unity of Peoples’ Party (HDP), felt it difficult to clearly answer the question he was asked when opening the Kurdish Policy Research Center. “Is there a risk of a Turkish-Kurdish [armed] conflict?”
Demirtas passed. “I try to speak very carefully on this issue; making statements and assessments on this subject is very sensitive,” he replied.
Then, in an interview with The Washington Post, Demirtas was a bit more open and even threatening: “Many Turks and Kurds could die and this could trigger a civil war.”
Unofficially, the HDP is the main political arm of Turkey’s banned Kurdistan Workers Party (PKK) that has waged a bloody war against the Turkish state and army for the last 32 years. Recent suicide attacks by Kurdish militants have killed hundreds of civilians in major Turkish cities, with the Turkish Army pummeling suspected PKK targets both inside Turkey and in northern Iraq.
Similarly, this has created tension between Turks and Kurds in general, including occasional attacks on shops or gatherings of either community by assailants leaving graffiti behind, blaming “the Turks” or “the Kurds” (in plural).
Recently dozens of shops owned by both Kurds or Turks were set on fire and destroyed in different cities including the central Turkish city of Kirsehir, where both communities have been living peacefully for centuries. Local authorities blamed the attacks on “provocateurs” and both Turkish and Kurdish shop owners blamed “outsiders who infiltrated our city to draw a rift between us.”
Many Kurdish activists and columnists accuse past and present Turkish governments of being “racist” and “fascist,” while nationalist-leaning Turkish analysts see each and every demand for improvement of ethnic rights as a “hidden attempt” of separatism and “plans for a Greater Kurdistan.”
Meanwhile, bias and resentment keep spreading wider with each death on either side, regardless of whether the victim is a soldier, guerrilla, or civilian.
So, still no answer to the clear question whether there will be a civil war, an ethnic confrontation, or an all-out massacre between the Turkish majority and the Kurdish minority of an estimated 20 million people out of a total population of 78 million?
What Happened?
Until a hundred years ago, there was no big distinction between Turks and Kurds in political and social life. In the Ottoman Empire as in other Muslim states like Iran, “nation” was determined on the basis of religion and not ethnicity or language. Inside the empire, there were the nations (“millet”) of Islam, Christianity, and Judaism who lived side by side, even under their own religious laws and regulations, though in distinct city districts or villages. They had to pay additional taxes on property and income (“jizye”). But they were widely free, especially compared to, say Jewish communities in France or Spain.
Turks and Kurds, however, were and still are mostly Muslims. Moreover, they were and still are of the same, Sunni, school of Islam.
So, it’s not about religion or confession.
And it’s not even about ethnicity and race. Yes, history tells us that in the early 11th century Turkic tribes invaded the then-Byzantine Empire and gradually took over the entire empire, including its capital, Constantinople, in 1453 that became Istanbul under Turkish rule. But history also tells us that the Turkish newcomers’ numbers were less than that of the locals, who were primarily Greek, Aramaic, Armenian, or Iranian speakers.
To adapt to new rulers and their rule, most of the locals gradually and in the course of centuries changed their religion to Islam, their language to Turkish and even their names. Today, almost all anthropological studies find that more than 90 percent of the ancestors of today’s Turkish population are Mediterranean or Southwest Asian like their Greek, Caucasian, Iranian and Middle Eastern neighbors. Only around 5-6 percent of the current Turkish population’s genetic code is Central Asian, going back to the migrants of the post-Byzantine period.
To sum up: the vast majority of Turkish and Kurdish speakers in today’s Turkey have a very similar set of genes.
Two Different Languages
But yes, sure, the language. Turkish and Kurdish are two different, though very connected languages. Turkish arrived in Anatolia 1,000 years ago with the migration of Turkic tribes. It originates from Central Asia and is a branch of the Altaic language group, like Turkmen, Uzbek, Kazakh, or Mongolian. But well before Turkish, languages of three different groups, Indo-European, an old Anatolian, and Semitic groups were spoken in eastern Anatolia, such as Hittite, Urartian, Greek, Armenian, Median, Pahlavi, as well as Aramaic.
Kurdish is one of the descendants of Western Iranian languages.
Contemporary Turkish and Kurdish/Iranian Persian have heavily influenced each other in the course of the last 10 centuries.
The Last 90 Years
Most probably, something went wrong after the collapse of the Ottoman Empire and since the founding of the Republic of Turkey in 1923.
Emerging from the ruins of the empire that had lost much of its lands as a result of World War I, Ataturk’s young republic tried to define itself as a new, modern, Western-oriented nation-state. Following its heavy defeat in the war, the young republican regime needed a strongly confident nation looking ahead as a member of the Western community.
Doing so, it fell into the trap of the extreme, even occasionally racist, and simply false imagination of the “pure Turkishness” of the new nation — ethnically, linguistically, and historically. “A Turk equals the whole world” was the early Turkish government’s slogan and “Turkish culture and language is the origin of all the world’s languages and civilizations.”
Not only was learning Kurdish banned, but even reading Kurdish books could be punished, as was identifying yourself as a Kurd with Kurdish as your mother tongue.
Soon, though, that euphoria of the first years left room for a state ideology of a “Turkish identity based on Turkish citizenship only” — and not race, language, or religion. But many laws and especially practices of the past remained intact. And it was apparently too late. Many members of ethnic, linguistic, or religious minorities rejected identifying themselves as “Turks,” even if that was just supposed to mean citizenship.
Add to all that the imbalance between the western, quite developed part of Turkey and the more backward, eastern provinces of the country that were the original geography of Turkey’s Kurdish community, bordering Iran, Iraq, and Syria.
And add to that the repressive military coups that came time and again to power in Turkey, interrupting the country’s civilian governance and bringing “order” to the occasional “chaos of democracy,” using methods such as banning political freedoms, state terror, and torture.
This was the ideal moment for the PKK, a Marxist-Leninist guerrilla organization that combined far-left ideology with Kurdish nationalism. Founded in 1984, it started a war against the Turkish state and army, hitting and retreating to northern Iraq and provoking harsh attacks by the Turkish Army.
In the last 10-20 years, some practices were relaxed. You can now buy songs and books in Kurdish and there are newspapers and even a government-owned Kurdish TV channel. But for many Kurdish militias and activists the Turkish government’s plans to “solve the Kurdish issue” are not honest and too slow. Some even believe they have achieved these “little steps” only because of actions publicly condemned as “terrorist attacks.”
The PKK is branded a “terrorist organization” by Turkey, the United States, and the European Union. But that is not the issue, at least not a key to open the door for peace and reconciliation before it’s too late.
Call it a “struggle,” as does the PKK, or a “war on terror,” as does the Turkish government and army. Since the war started 32 years ago, it became a “de facto civil war” that expanded to western regions of the country through attacks on military and civilian targets and killed about 40,000-45,000 people and cost billions of dollars.
Forget about “they started first, we are just responding to them.” Forget about “NATO’s strongest army” that is fighting PKK, forget about Turkey’s majority and minority, and forget about PKK’s hope of support from the Kurdish hinterland and militias in northern Iraq and Syria.
The question is whether both parties genuinely believe that they can emerge victorious from this vicious circle of violence, destruction, and national divide. And if they genuinely believe they can reach a solution alone and without the other side of the conflict.
این کتاب مجموعه ای از مقاله هائی است که بین سال های 2010 و 2015 نوشته شده اند و همگى به نوعی مربوط به موضوع هویت و مناسبات قومی از نگاه تاریخ، زبان و جنبه های سیاسی این موضوع هستند. در این رهگذر جغرافیای اصلی مورد نظر این بحث در درجه نخست ایران و از جمله آذربایجان در مناسبات و همسایگی با مناطق و کشورهای دور و نزدیک مانند قفقاز، آسیای صغیر و آسیای میانه است.
در صورت عدم دسترسی به فروشگاههای فوق میتوانید از طریق پیپل برای خرید نسخه چاپی اقدام کنید.
متوسط زمان ارسال سفارش با توجه به آدرس شما بین یک تا چهارهفته خواهد بود.
کتاب الکترونیک: 15 دلار
گوگل پلی :: کتاب گوگل :: در صورت عدم دسترسی به فروشگاه گوگلپلی میتوانید از طریق پیپل برای خرید نسخه الکترونیک اقدام کنید.
در ايران:
برای خرید نسخه الکترونیک محافظت شده این کتاب در ایران مبلغ ۱۵٫۰۰۰ تومان به یک موسسه خیریه پرداخت و کپی فیش واریز را به ایمیل ناشر ارسال کنید.
ketab@hands.media
برای مطالعه آنلاین کتاب در «گوگل ریدر» به این لینک مراجعه کنید.
همچنین: سه فصل نخستین این کتاب (شامل بیش از 200 صفحه از کتاب) را می توانید آزادانه در این لینک به صورت پی دی اف بخوانید و یا دانلود کنید.
The thing that divides Turkey first and foremost is not religion. It is the Turkish-Kurdish conflict, an ethnic-military confrontation that has been going on for more than 32 years.
But there is one major religious disparity between two large sections of Turkish society, which creates tensions and potentially threatens to aggravate the ethnic conflict and emerge as an acute threat to the country’s stability: a row between the Sunni and Alevi followers of Islam.
This almost sounds like the 17th-century wars in Europe between Catholics and Protestants.
Well, yes, though not exactly. The Sunni-Alevi conflict started 500 years ago. In the early 1500s, the Alevis of the Ottoman Empire sided with the country’s neighbor to the east, the Safavids of Iran, who were fierce Shi’ite believers and made Shi’a the official school of Islam in Iran.
During the wars between these two regional “superpowers” of the time, Turkish Alevis strongly supported the Iranians and helped the Safavid clan rise to power. They were ideologically and militarily trained by Iran and sent back to the Ottoman lands to incite social upheaval. The Ottoman Army and regional tribal forces killed and deported the rebellious Alevis for being “heretic agents of Shi’a Iran.” Tens of thousands of them immigrated to Iran while large groups of Iranian Kurds found refuge and support in the Ottoman Empire.
This was the first and largest Sunni-Shi’a/Alevi confrontation in history and its “aftershocks” would be felt for centuries to come.
A Bit Of History
Alevis are Sufi or mystical Shi’ite Muslims who are NOT Sunnis like the majority of Turks. They are followers of Imam Ali, the fourth caliph of Islam who succeeded the Prophet Muhammad in ruling the Muslim world. Unlike the Sunnis who recognize all four caliphs, the Alevis believe that the first three caliphs “usurped” their power from the “rightful” Ali, the prophet’s cousin, and his descendants. That is why they call themselves Alevis or “followers of Ali” a group inside “Twelver Shi’a Islam” whose adherents believe in the divinely ordained leadership of Ali and his 11 successors.
Syrian Alevis are usually known as “Alawites” in the Western world.
Sunnis account for around 85 percent of the world’s Muslim population of some 1.6 billion people, while the Shi’a make up about 15 percent of that number. Iran is the country with the biggest Shi’ite population.
There are estimated to be around 15-20 million Alevis in Turkey out of a total population of 78 million.
Initially, the Alevis mostly lived in rural areas. Originating in Central Asia, centuries before they settled in what is now Turkey, parts of Iran, the Caucasus, Iraq, and Syria, they lived mainly as Turkic tribal groups and were the last to urbanize and integrate with their new social and political environments.
In the Ottoman Empire, the confrontation with Safavid Iran pushed the Alevis further into poverty as well as into political and social isolation.
Both Alevis and Shi’a are followers of the Twelver Shi’a branch of Islam. But there are major differences between them.
Unlike the Shi’a in Iran and Iraq, Alevis do not pray — as tradition prescribes in both the Sunni and Shi’ite beliefs. Nor do they fast the same way in the month of Ramadan. They also don’t go to mosques to pray or to Mecca for pilgrimage. Alcohol is not forbidden in the Alevi faith, and women don’t have to wear Islamic clothing or the head scarf known as the “hijab.”
Many scholars believe Alevis have mixed their Islam with heavily mystical or Sufi approaches, which they adopted from the pre-Islamic, Shamanist traditions of Central Asia prior to their migrations westward a few centuries later, as well as from Iranian mysticism.
In the first centuries of Islamic expansion in Central Asia, mainly Iranian and not Arab thinkers and sheikhs taught and guided Turkic tribes to convert to Islam.
While converting to Islam and migrating to Iran and Turkey, Alevis took the essence and dropped the form of their new religion. In daily life, many political observers consider Alevis to be far more secular and “liberal” than most other schools of Islam — Shi’a or Sunni.
In the last few decades many historians and researchers have argued that, after the Islamization and Turkification of Byzantine Anatolia, thousands of formerly Greek, Armenian, Aramaic, and Iranian-speaking members of the indigenous population had to change their first language to Turkish and convert to Islam.
These scholars also claim that, with respect to religion, a large portion of the converts chose the Alevi faith since it was easier for them to adapt to. For decades if not centuries, they say, these converts have lived as “genuine Muslims and Turks” although their origins once used to be Greek, Armenian, Aramaic, and Kurdish.
This is the essence of a potential split in Turkish society – if the players choose to play with it. And they have — at least partly — done so given the rising religious and ethnic tension in the wider Middle Eastern region.
In the next edition of this report, we will take a look at the sociopolitical implications of this religious tension in modern Turkey and the potential threats it poses.
In today’s Turkey, there is not one, not two, but at least three major areas that deeply cut society into occasionally quite antagonistic fronts: politics, religion, and, more importantly, ethnicity, which is being translated into terror. All of them intertwine.
The first deep divide is about politics.
In Izmir, there are two grocery shops (markets or “bakkal,” as they are called in Turkish) just a few steps from our home in a middle-class neighborhood where hundreds of government employees also live. These two markets are divided along political lines.
One shop owner is a tough, secular, pro-Ataturk retiree who does not miss any opportunity to criticize the government of President Recep Tayyip Erdogan. The other shop owner has a portrait of the president hanging in his store and every small manner of his speaking and behavior suggests that he is a devout Muslim.
The first shop owner greets you in a traditional Turkish manner with “gunaydin” (“nice day”) and the second in a traditional, Islamic way: “Selamun-Aleykum.”
Finally, the second shop owner sells no alcoholic drinks whatsoever, not even beer, in a city that has traditionally been quite secular. The first shop owner used to sell any sort of alcoholic drink in the past, especially the Turks’ favored raki (Greek ouzo). But with increasing pressure, direct or indirect, by the Islamic-leaning government of Erdogan, our secular “bakkal” started to cover the shelves holding “undesired” drinks. No law (yet) bans the sale of alcohol and the secular bakkal keeps selling it. But the shop owner doesn’t want to incur the protests of loyal government employees, either.
Depending on your political point of view and to which party or personality you lean toward (and that can vary,) you don’t trust parliamentarians a word, nor TV moderators, nor in fact TV channels, or newspapers, or neighbors and co-workers considered to be supportive of the other side.
The deepest political divide is between seculars, who think of themselves as true followers of principles of laicism and a democratic republic introduced in 1923 by Ataturk, on the one side, and those who claim to be faithful and committed to Islam and tradition, on the other.
The second group is far more conservative and primarily religious in all aspects of life, from women wearing Islamic clothing to men publicly going to mosque to pray during work hours.
The seculars are in fact more “democratic-minded” in some sense of Western standards. Not only do they not pressure women to wear head scarves, but they even encourage them not to do so, although their mothers or at least grandmothers usually went out with their heads covered in the traditional way (different from the “political” hijab that became fashionable among the Islamic movements of the Erdogan era.)
The seculars usually don’t pray but still fast during the month of Ramadan. Also, drinking beer or raki, and more recently the more fashionable wine, is a normal thing for them. Family relations are more liberal but still very traditional. They are oversensitive to any criticism of Ataturk and the Turkish Army and history. They usually don’t like the Ottoman sultans, especially the last ones before the founding of the republic, and believe most of them had become puppets of Western colonial powers in the early 20th century.
But ironically their understanding of democracy is usually very anti-Western and generally overwhelmed by diverse and occasionally incomprehensible conspiracy theories that are impossible to prove, although sometimes difficult to deny. All bad that has come upon Turkish society was and still is from the West, as well as Israel and Armenia. All the world is plotting against the Turks and now the West is helping the Kurdish groups in Iraq, Syria, and inside Turkey to split their country, as they did with Iraq and Syria. Their political representation is mostly in the main opposition “social democratic” party, the Republican People’s Party (CHP), but also in the main nationalist party, the Nationalist Movement Party (MHP).
In many aspects, the pro-Kurdish Peoples’ Unity Party (HDP) also shares a lot of these political concepts. Probably they are more areligious, called secular, and more liberal toward women, at least in urban and politically rather leftist circles. But before anything else, they are heavily ethnicity-focused — with the Kurdish community in Turkey and neighboring countries as their guiding compass.
Many of the conspiracy theories enthusiastically defended by seculars and the Kurdish groups, and more, and in different variations, are shared by the conservative/religious group that is politically represented by the ruling Justice and Development Party (AKP). The outbursts by Erdogan that we regularly hear and read in local media are partly played for political consumption, but are generally genuine, though embarrassing. They are, in essence, Islamic-minded with a quite strong, though not MHP-like, nationalism that borders on racism.
This brings us to the second factor, the religion dividing the Turkish nation, before we talk about the main divisive cut through society: the Kurdish issue and the ethnicity problem.
هنوز بطور یقین و با استدلالی علمی نمیتوان گفت که دو گویش ترکی عثمانی و آذری از کی و تحت کدام شرایط تاریخی و مردم شناسی از همدیگر جداشده بصورت زبان ها و یا گویش هائی مستقل در آمده اند. بعضی چیز ها اما روشن است. هنگام کوچ بزرگ قبایل ترک زبان به ایران و آناتولی که از قرن دهم و بخصوص یازدهم میلادی به بعد شروع شد، تفکیکی بین ترکی ایران و آناتولی نبود. علت این امر هم احتمالا قبل از همه چیز در این بود که قبایلی که به ایران و یا آناتولی کوچ میکردند از قبیل افشار و یا بیات و تکه لو و غیره همه یکی بودند. بعضی از آنها در ایران مانده و برخی به آناتولی و مناطق دیگرمیرفتند یعنی ریشه قومی آنها و زبان و لهجه شان یکی و یا بهمدیگر بسیار نزدیک بود. ظاهرا بعد از سکنای تدریجی آنها و آمیزششان با مردم محلی و زبان و فرهنگ آنانست که دو گویش آناتولی و ایرانی زبان ترکی که در ابتدا با تعابیری نظیر ترکی عجمی و سپس ترکی قزیلباشی و صفوی و آذری و در آن سو ترکی رومی و بعد هاعثمانی خوانده میشد بوجود آمد. حتی میتوان به جرات ادعا نمود که احتمالا تا ایجاد دو دولت عثمانی در آن سو و صفوی در این سو هنوز نمیتون از دو گویش کاملا جداگانه سخن گفت. تحقیقات تاریخی و مردم شناسی و به ویژه زبانشناسی که به درک این موضوع کمک کنند بسیار کم اند. از نظر زبان شناسی مناسب ترین راه، مقایسه آثار کتبی ترکی آن دوره است که در بلاد روم یعنی آناتولی و ایران کنونی منتشر شده اند. تعداد اولین آثارخطی که در هر دو سو به ترکی منتشر شده اند زیاد نیست و اکثر آنها در ابتدا لغات و یا ترجمه آثاری مانند دیوان اشعار (از قبیل مثنوی مولانا جلال الدین بلخی) ویا آثار اخلاقی و دینی وبودند. مقاله مختصرمرحوم استاد ترخان گنجه ای از این نقطه نظر بسیار پر اهمیت است. این مقاله با عنوان «ترکی عجمی» در یاد نامه 70 سالگی آندراس تیتسه در سال 1986 درمجله شرقشناسی وین (اتریش) چاپ شده است:
Tourkhan Gandjei: “Turcica Agemica”, in: Wiener Zeitschrift fuer die Kunde des Morgenlandes, Wien 1986
استاد گنجه ای در این مقاله دو ترجمه ترکی کتاب صفوه الصفای توکلی بن اسمعیل بن بزاز (قرن هشتم هجری) را که در باره زندگی و آثار شیخ صفی الدین نوشته شده مورد بحث قرار میدهد: یک ترجمه که در شیراز انجام شده و ترجمه دیگری که تقریبا 90 سال قبل از آن از یک باب همین کتاب به ترکی عثمانی در دست است. استاد گنجه ای تعدادی از لغات ترکی این دو ترجمه را کنار همدیگر گذاشته کوشش به مقایسه این دو گویش در ترجمه میکند اما ظاهرا بخاطر کمبود جا و فرصت، این دو را بطور دقیق و مفصل مقایسه نکرده، نتیجه گیری های لازم را نمیکند بلکه ضمن راهنمائی های کلی و اشاراتی مثلا به تاثیر زبان و فرهنگ های بومی بر تشکل این دو گویش ترکی، فقط زمینه تامل و بحث در این باب را مطرح مینماید. مقاله مزبور را که از سوی دکتر حسن جوادی استاد سابق دانشگاه های تهران وبرکلی کالیفرنیا به فارسی ترجمه شده است در زیر ملاحظه میفرمائید.
ترخان گنجه ای، لندن – کتاب صفوة الصفا نوشتۀ توّکلی (توکلی) بن اسماعیل (اسمعیل) بن بزاز، که تالیف آن اندکی پیش از 759 هجری/ 1358 میلادی تما م شده ،اثری است پرحجم به فارسی دربارۀ زندگی، گفته ها و معجزات شیخ صفی الدین (متوفی 735/1334)، جدّ صفویه که نام سلسلۀ صفویه هم از اوست. از همان اوایل یعنی از زمان شاه اسماعیل در متن کتاب دست بردند تا صفویه را از احفاد پیغمبر نشان دهند. در روزگار شاه طهماسب هم نسخه دیگری که بصورت زیادی تحریف شده بود به همین منظور توسط ابوالفتح الحسینی تهیه گردید.
تمامی کتاب در تحریر میرابوالفتح به تشویق و حمایت شاهقلی خلیفه، از شاخۀ قاورقالو قبیلۀ ذوالقدر، که در زمان شاه طهماسب منصب مهم مُهردار سلطنتی را عهده دار بود، توسط محمد الکاتب مشهور به نشاطی به سال 949/1542 در شیراز به ترکی ترجمه گردید. نشاطی در مقدمه میگوید که این کار را برای استفاده مریدان ترک زبان و در واقع تمام مردم ترکستان ( قامو ترک مریدلر بلکه بیتون ترکستان آدملری) انجام داده است. ریو در بخشی که در فهرست خود به نسخ ترکی شرقی تخصیص داده است شرحی از این نسخه می دهد و می گوید : «زبان این ترجمه چغتایی خالص نیست، بلکه فورمهای آن نرم تر گشته و بیشتر به فورمهای ترکی آذربایجانی شبیه است.»
فواد کوپرولو و اکمان ، که بنظر میرسد دسترسی به ترجمۀ نشاطی نداشتند، گفتۀ ریو را دربارۀ زبان این اثرخلاصه وار تکرار می کنند. کوپرولو، ظاهراً تحت تاثیر کلمۀ «ترکستان» که در مقدمه می آید و ریو هم آنرا ذکر می کند، نتیجه می گیرد که این کتاب جهت گسترش تبلیغات صفویان در میان ترکان آسیای مرکزی وبه مقصد مطالعه توسط قزلباشان چغتایی زبان تحریر گشته است.
توغان، که علاوه بر نسخۀ کتابخانۀ بریتانیا دو نسخۀ کتابخانۀ سلطنتی تهران را نیز دیده بود، پس از این که تقریباً با گفته های عالمان فوق اظهارتوافق میکند و زبان ترجمه را «ترکی-چغتایی با مخلوطی از ترکی غربی» می داند، می گوید:«این کتاب نه تنها اثرماندگاری به ترکی شیراز را نشان می دهد، بلکه نمونه ایست از ترکی که در دربار شاهان اولیه صفوی صحبت میشده است.»
این زبان مسلماً ترکی غربی است و ریو اولین کسی است که آنرا بعنوان چغتایی معرفی می کند و بعقیده من تحت تاثیر نحوه املا و بعلاوه کلمۀ «ترکستان» که در مقدمه می آید دچار اشتباه گشته است. نحوۀ تحریر این متن در حقیقت از متون معرب عثمانی فرق دارد و در عین حال شبیه تحریر متون چغتایی است ولی عیناً مثل آنها نیست. برای مثال استفاده
(ş)
و
(ţ)
در کنار
(s)
و
(t)
در کلمات ترکی را می توان ذکر کرد که شامل حروف صدا دارخُلفی می شوند که از حلقوم و یا سقف دهان می آیند و این با سیستم تلفظ چغتایی مباینت دارد. این شیوه املا همانست که در دیوان های جهانشاه ، هدایت، و شاه اسمعیل دیده می شود و این را می توان به نسخه های خطی باصطلاح «عادی نشدۀ» {و یا مدرن نشده} نسیمی رساند. در مورد کلمۀ «ترکستان» هم باید گفت که این کلمه در اینجا به معنایی محدود تر برای آذربایجان و نواحی مجاورترک زبان آن بکار رفته است و به همین معنی کلمه یا اصطلاح “ترکستان” توسط دیگران نیز بکار رفته است. مثلاً یک نویسندۀ قرن هفدهم از شهر بومی خود گنجه بعنوان «اعظم بلاد ترکستان» نام می برد، و اهل حقّ شاه اسمعیل را «ترکستانین پیری» می خواندند.
مطالعه جامعی از زبان ترجمۀ نشاطی از صفوة الصفا از لحاظ مقایسۀ واژگان و ساختار و صرف آنها با آثار منظوم پیشتر از آن تا حال انجام نشده است، و مسلماً چنین بررسی برای دانستن وضعیت زبان ترکی نوشتاری که در آن زمان در ایران شکل می گرفت حائز اهمیت زیادی خواهد بود. فعلاً، چون ترجمه ای به ترکی عثمانی از باب چهارم صفوة الصفا، مورخ 861/1457 ، در دست است ، بعنوان بزرگداشت آندریاس تیتزه و علاقمندی او به آثار آذری-عثمانی، من پیشنهاد می کنم که قسمت های معادل این دو متن را باهم مقایسه کرده و فرق های عمدۀ این دوشاخه زبان ادبی اوغوز را از دید زبانشناسی بیان نمایم. بعلت کمی جا من این مقایسۀ واژگانی را محدود به یک فصل از باب چهارم می کنم که در آن سی و سه حکایت در هر دو ترجمه آمده اند.
مترجمین دربارۀ کلمات کلاسیک فارسی متن اصلی رفتار متفاوتی دارند. در حالی که نشاطی می کوشد کلمات فارسی متن را به معادل های اصیل ترکی آنها ترجمه نماید و اشعار را به ترکی ساده ترجمه می کند، مترجم عثمانی بصورت گسترده از کلمات فارسی و عربی متن اصلی استفاده کرده ، اشعار فارسی را گاهی با ترجمه و گاهی بدون ترجمه نقل می کند.
در فهرست زیر اول کلماتی از ترجمۀ نشاطی و سپس معادل آنها از ترجمۀ عثمانی و بالاخره ترجمه فارسى اين لغات داده شده اند.
آخ/ روان اُل – روان شو
آلقیش/ دعا – دعا
آریت/ پاک اِت – پاک کن
آرتیق اِت/ زیاده اِت – زیاد بکن
آشاقی دِلوک/ مقعد – مقعد
بای کیشی/ منعم – مرد ثروتمند
بِلّو/ظاهر – آشکار
بیتیک/نسخه – ًنوشته
بیتون/جامع – تمام
بولاق/چشمه – چشمه
بولاشیق/ملموّث – کثیف
بویوروق/امر – فرمان
چاغ/ وقت – وقت و زمان
چاخیر ایچیجی/ شارب الخمر – شرابخور
چوخ/ جمیع – تمام
دنگیز/ دریاً- دريا
دیشی خاتون/عورت – زن
دُغ/وجوده گل – زاده شو
اینگن/ غایت – زیاد
ايپك/ابريشم – ابريشم
ایی/ رایحه- رايحه
ایت/کلب – سگ
نچه/ خيلى – خیلی
اٶگوت/نصيحت – نصیحت
اٶرتول/ مستور قال – پوشیده بمان
اٶزگه/ غیره – دیگری
قارقا/ زاغ – کلاغ
قات/ کرّه – دفعه
قرانقولوق/کدورت – تاریکی
قازمه/كلنگ – کلنگ
قوللوق/ حضرت – خدمت
قورتول/ خلاص بول – فرار بکن
ساتیجی/بازرگان – بازرگان
صایرو/خسته – بیمار
سئچ/فرق اِت – فرق بگذار
سئوین/فرح بول – خوشحال شدن یا خوشوقت بودن
سوچلو/گناه ایشلی ین – گنهکار
اوشاق/ولد – بچه
یاپینوق/كفن – کفن
یاقیشور/مناسب – مناسب
جالب تر مواردی است که این دو ترجمه کلمات متفاوت ترکی را در مقابل کلمات فارسی و یا عربی که در متن اصلی استعمال شده بکار می برند:
آپار/ایلت – چیزی را بردن
چئویرت/ دوندور – برگردیدن
ده/ ایت – گفتن
دیچی/سویله ایجی – گوینده
دیشهارو/طاشرا – بیرون
دونگوز/طنقوز – خوک
دوپتالو/طوپ طولو کاملاً پر
ایله/ اِت – کردن
گنه/گرو – دوبار
من/ بن – من (شخص اول)
نسته/نسنه – چیز
نیشون/نیچون – چرا؟
اٶز/ کندو – خود
قالخ/ قوپ، طوری گَل – برخیز
قرانقغولو/قرانو – تاریک
(qaraŋu)
قایئت/گری دٶن – برگشتن
قیل/ ائت – کاری را کردن
صال/بیراق – بیانداز
سٶیله/ اِیت – گفتن
سورو/بولوک – رمه واحشام
تانی/بیل – دانستن
تاپ/بول – پیدا کن
تور/دوزاق،طوزاق – تور و دام
اوفات/ صی – شکستن
اولو/بویوک – بزرگ
اوشاق/اوغلان – بچه، پسر
وار- /گِت – رفتن
یاخشی/ ایو – خوب
یامان/یاوزً- “بد”
یان (یندا) / قات (یندا) – در نظرش، در نزدش
یاندور-/یاق، – گٶیند سوزاندن
ینگیدن/گرو – از نو
در حالی که واژه “ترکش” فارسی در ترجمه عثمانی “بیلیک ”
(bilil<bil-lik)
است ، نشاطی برای آن کلمه مغولی “صداق” را بکار می برد. همین طور هم برای “مقراض” عربی (قیچی) ترجمه عثمانی واژه ترکی “صیندو” را بکار می برد ولی در ترجمه ای که در ایران شده کلمه مغولی “قایچی” می باشد. در ترجمه نشاطی واژه “هزه” برای “هنوز” فارسی و “سایا” از “ساده” فارسی (امرد عربی به معنی جوان بی ریش) کلمات باقیمانده ای از زبان ایرانی از میان رفته آذربایجان، یا الآذریه می باشند که پیش از آمدن ترکان در این ولایت به کار میبردند.
ریشه های زبان ادبی که در ترجمه نشاطی بکار رفته است را می توان در زمان جلایریان در نواحی آذربایجان و عراق یافت و تکامل بیشتر آن را نیز میتوان در زمان سلسله های قراقویونلوو آق قویونلو مشاهده نمود. گذشته از خصوصیات املائی، این زبان تعدادی وجوه مشخصه خود را دارد که آنرا از ترکی عثمانی مجزا ساخته و هویتی مستقل بدان می بخشد. همین زبانست که دردورۀ صفویان در اصفهان توسط نویسندگان بومی “قزلباشی” خوانده می شد تا از ترکی عثمانی (رومی) و ترکی شرقی (چغتایی) متفاوت باشد.
عباس جوادی – بعضی غلط های بزرگ اما رایج و جا افتاده هستند که اولا غلطند و ثانیا مرتبا تکرار می شوند. آن روز با یکی از اساتید دانشگاه ترکیه که انسانی بسیار شریف و داناست و به تاریخ و علوم اجتماعی هم علاقه وافری در حد کتابخوانی و بحث منطقی دارد، هم صحبت بودم. میان کلام می گفت «وقتی ما ترک ها از آسیای میانه بلند شدیم و به آناتولی آمدیم…» نخواستم دلش را بشکنم ولی چند بار خواستم به نرمی بگویم «آقای دکتر، واقعا فکر می کنید و یا مطمئن هستید که اجداد مستقیم و بلاواسطه شما و پدر و مادر محترمتان و پدر و مادر آنها و نسل های قبل از آنها تا هزار سال پیش یعنی حدودا چهل نسل پیش از سرزمین های قزاقستان و قرقیزستان کنونی بار و بندیل را بسته و از طریق خوارزم و بخارا و بلخ و نیشابور به استانبول آمده اند؟ اصلا در آیینه یک نگاهی بیاندازید ببینید شباهتی میان شما و مردم کنونی آن سرزمین ها که بنده هم بسیار و بیکران دوستشان دارم، وجود دارد؟ فکر نمی کنید در این هزار سال چه آب هایی که از زیر این پُل نگذشته و چه اختلاط های رنگارنگی که نشده تا هر کس را به صورتی در آورده که امروز هست و کودکانش را طوری که فردا آنگونه خواهند بود و هرکدام از آنها داستان دیگری دارد؟ فکر نمی کنید این فقط زبان و شهروندی و احتمالا مذهب شما و تا جاییکه می شناسید، پدرانتان و پدربزرگانتان هستند و فرهنگ و آموزش و تربیتی هست که گرفته اید و گرفته اند و همه ما و همه ملل و اقوام می گیریم و می گیرند و هر کداممان فکر میکنیم که این هستیم و آن هستیم، اما اصلا و ابدا فلان و بهمان نیستیم؟»
اگرزبان مادری کسی انگلیسی و یا عربی باشد، تبار و قومیت او نیز لزوما انگلیسی و یا عربی نیست. ممکن است تبارش چیز دیگری است و به احتمال بسیار قوی ترکیب ژنتیک او آمیزه ای از ریشه های قومی گوناگون است، اما زبان مادری و یا پدری اش انگلیسی و یا عربی است، ترکی و یا فارسی است، روسی و یا ارمنی است. دور از جدیت است کسی که امروز زبانش فارسی است و خود و خانواده اش هم جد اندر جد اهل ایران بوده اند، تصور کند که تبار و نژاش هم آریایی و ایرانی «ناب» است و صرفا بخاطر فارسی زبان بودنش تکیه کلامش این باشد که «وقتی اجداد ما از دو هزار سال پیش فلان کار را کردند…» و غیره.
زبان، شاخص تبار و «نژاد» نیست. دیگر نیست. در مورد هر قوم اگر به دوران پیشا تاریخ، مثلا سه چهار هزار سال به عقب، یعنی به زمانی برگردیم که آن قوم هنوز آخرین کوچ های بزرگ و آمیزش های کلان دو سه هزار سال پیش خود با دیگر اقوام را شروع نکرده بود، میتوان زبان را تا اندازه ای شاخص آن قوم شمرد. اما پس از كوچ های مستمر و اختلاط اقوام در سه چهار هرار سال گذشته، زبان دیگر به تنهائی نشانه قوم و نژاد نیست.
برای نمونه «عرب» که میگوئیم یعنی چه؟ یک سوء تفاهم وجود دارد که در اکثر کشور ها شاهدش هستیم. تصور این است که هر کس عربی زبان باشد، مخصوصا اگر اهل سوریه و عربستان هم که باشد و مسلمان هم که باشد، لزوما و حتما عرب هم است. یعنی قومیت، تبار و باصطلاح «نژادش» عرب است.
این تصور نادرست است. هر کس که عربی زبان است عرب نیست، یعنی عرب تبار نیست.
مثلا مصر را بگیرید. به یقین می دانیم که قبل از اسلام، مردم مصر عرب زبان نبودند. زبان اکثریت مصریان پیش از اسلام قبطی و حتی تا حدی یونانی و پیش از آن مصری باستان بود. همزمان با اسلام، چندین هزار نفر از اعراب به مصر می آیند که حتی نسبت به مردم محلی از نظر تعداد در اقلیت بودند. اما از آنجا که عربی و دین و فرهنگ اسلامی حاکم بوده، به تدریج قبطی به زبان اقلیت تبدیل می شود و عربی زبان اکثریت می گردد. از نظر کُد ژنتیک، عنصر عربی هم به ترکیب تباری و نژادی مردم باستانی مصر اضافه می شود که شاید دیر تر، با کوچ های بعدی، سهم این عنصربیشتر هم می شود. اما نمی توان مصریان عربی زبان را صرفا بخاطر مسلمان و عربی زبان بودنشان از نظر قومی و یا تباری «عرب» نامید. آنها از نظر قومی و طبیعتا ملی (یعنی شهروندی) مصری هستند، اما زبانشان عربی و دینشان اسلام است، در حالی که قبلا چنین نبود.
انگلیسی زبان های دنیا حتی «پُلی اتنیک» تر و یا چند قومی تر، یعنی از نظر نژادی حتی آمیخته تر از اعراب هستند.
آمریکائی و بریتانیائی هم انگلیسی زبان است، استرالیائی، زلاند نوی و اغلب مردم آفریقای جنوبی و زیمبابوه هم.
پس قومیت؟
امروزه قومیت انگلیسی ها را «آنگلو ساکسون» می نامیم. این تعبیر، ترکیب نام دو قوم ژرمن (آنگل ها و ساکسون ها) است که ۱۵۰۰-۱۲۰۰ سال قبل به بریتانیا سرازیر شده، در آنجا بعد از جنگ و جدال و اختلاط زیاد با اقوام بومی و کِلتی زبان، قومیت کنونی انگلیسی یعنی آنگلو ساکسون و زبان انگلیسی امروزه را بوجود آورده اند که با ژرمنی (آلمانی کنونی) قرابت زیادی دارد.
زبان انگلیسی جزو زبان های ژرمنی است، درست مانند آلمانی، سوئدی و یا دانمارکی و داچ («هلندی»). اما اصل و ریشه مردم انگلستان و کلا بریتانیا از نظر تباری و نژادی ژرمنی نبود، کلتی بود. زبان های مردم بومی بریتانیای کنونی هم ژرمنی نبود، بلکه اسکاچ، وِلش و یا ایرلندی بود که زبانهای کلتی هستند و نه ژرمنی مثل انگلیسی. یعنی امروز هر کسی که در بریتانیا انگلیسی زبان است، اگر به ۲۰۰۰ سال پیش برویم، زبان و حتی تبارشان اصلا ربطی به انگلیسی و تبار و «نژاد ژرمنی» یعنی آنگلی و ساکسونی نداشت. هم زبان مردم عوض شده و هم تبار مردم. زبان، انگلیسی شده. تبار اکثریت مردم هم، وابسته به اقوامی که آمده، در این سرزمین ها مسکون شده و با دیگران آمیزش یافته اند، مخلوط شده است.
و یا آیا در ایران هر کس که فارسی زبان است، ریشه و اجدادش از همان اقوام آریائی یعنی ماد ها، پارس ها، پارت ها و دیگر قبایل هند و ایرانی است که سه چهار هزار سال پیش از آسیای میانه به جلگه ایران کنونی آمده و با ايلاميان آمیزش یافته اند؟ به غير از اختلاط با ايلاميان، اقوام هند و ايرانى كه از اوراسيا آمده بودند، با اقوام ميانرودان، آسياى صغير، يونان وآسياى ميانه، با ارامنه، اعراب، تركان و مغول ها در آميختند و تركيب جديدى از ملت و مليت ايرانى را تاسيس نمودند كه فارسى، زبان و فرهنگ مشترك و ملى اش شده بود.
در ترکیه بعضى ها به صرف اینکه «ترک» یعنی ترک زبان هستند، تصور می کنند ریشهٔ تباری شان هم به آسیای میانه برمیگردد، یعنی به هزار وبیشتر سال پیش از آنکه سلجوقیان و دیگر اقوام ترک زبان از آسیای میانه به ایران و آناتولی کوچ کردند. اغلب ترک ها هنگامیکه در باره «تاریخ ترک ها» می نویسند، آن را از آسیای میانه، از کوهستان های آلتای شروع می کنند و می گویند که «ما چگونه از را ه خراسان و ایران به آناتولی آمدیم»، اما به تاریخ بیزانس یعنی اصولا آناتولی دو هزار تا هزار سال پیش یعنی قبل از مهاجرت ترکان به بیزانس اهمیت چندانی نمیدهند.
حتی از نظر ظاهر انسان ها هم این موضوع، چیز پیچیده ای نیست و پژوهش زیادی نمی خواهد. کافی است در استانبول، آنکارا و دیگر شهر های ترکیه گردشی بکنید و به سیما و قیافه مردم «ترک» نظری بیاندازید. آیا آنها شبیه مردم آسیای میانه، یعنی مثلا قزاقستان، قرقیزستان و اوزبکستان هستند؟ اکثر ترک ها چنین ظاهری ندارند. تاریخ آناتولی یعنی روم شرقی هزار وچند سال پیش هم نشان می دهد که بعد از کوچ، سکونت و حکومت قبایل ترک و بخصوص سلجوقیان در قرن یازدهم، این قبایل با مردم بومی آمیخته و از نگاه دولت داری و اختلاط تباری با بومیان که اکثریت مردم را تشکیل می دادند، ملت جدیدی را به وجود آورده و زبان و حتی دین این مردم را عوض کرده اند. زبان و دین اکثریت مردم در این هزار سال برگشته، زبانشان ترکی و دینشان اسلام شده است. ولی تبار و قومیت مردم، به معنی نژادی و ژنتیک «ترکی» نشده، چرا که کسی مردم سابق آناتولی را از پیر و جوان نیست و نابود نکرده، بلکه آنها بودند که با مردم تازه رس آمیخته، ملت جدید عثمانی و سپس ترک را به وجود آورده اند.
تورکولوگ معروف فرانسوی ژان پل رو در اثر معروف خود «تاریخ ترکان» می نویسد: «… تنها معیار ترک بودن، زبان است. این معیار (ترک بودن) مطلقا قومی و نژادی نیست. باستانشناسان کوشش کرده اند به کمک جمجمه های براکیسفال یعنی تیپ مغولی که در قبر های باستانی ترین مناطق مسکونی ترکان قدیم (در مغولستان کنونی) یافته اند، نخستین سرزمین های آنان را معین کنند. (…) درست است که نخستین شاخهٔ ترک ها مشخصات معین نژادی داشته اند. اما این مشخصهٔ مردم شناختی، به سرعت ویژگی تمایز گر خود را از دست داده است. مدت کوتاهی پیش از پیدایش مسیحیت شاهد آسیائی های باستانی بلند قامت، مو بور و آبی چشم و یا قوم ترک قرقیز هستیم که احتمالا همان هند و اروپائی های ترک شده بودند» (۱). قبیله های ترک، بعد از آن به سوی جنوب (چین)، غرب (اروپا) و جنوب غرب (ایران و ترکیه) کوچ کرده با صدها قوم و قبیله و طایفه آمیزش یافته اند.
نمونه های تحلیل دی ان ای اکثریت مردم، هم در ایران و هم در ترکیه، نشان از اختلاط و آمیزش آنها دارد. این تحلیل ها نشان می دهند که ۸۰-۹۰ درصد مشخصات دی ان ای اکثریت بزرگ مردم ایران، ترکیه، قفقاز، عراق و سوریه ویژگی های حوزه های آسیای جنوب غربی، مدیترانه و قفقاز را دارند. در مقابل، در حوض دی ان ای اکثریت بزرگ این ملت ها سهم مشخصات ژنتیک آسیای میانه بسیار کم، یعنی تا پنج درصد است (۲).
برخى زبان ها به هر دلیلی نسبت به زبان های دیگر در جغرافیای بزرگتری از کره زمین پهن شده، ریشه دوانده، زبان های دیگر را تحت تاثير خود قرار داده و یا حتی تبدیل به زبان مللى شده اند که قبلا زبان دیگری را تکلم می کردند. این دلیل ها گوناگونند: توسعه اقتصادی و علمی و یا حاکمیت سیاسی و نظامی (انگلیسی)، لشکر کشی و فتوحات همراه با زبان و ادبیات (اسپانیولی)، زبان و ادبیات، فرهنگ و هنر (یونانی و یا فارسی)، فتوحات و گستردگی دینی که با آن شناخته میشوند (مثلا عربی)، کوچ ها، حاكميت و سکونت در سرزمین های جدید (ترکی) و یا تعدد جمعیت و باستانی بودن تاریخ و تمدن آن قوم (مثلا چینی).
می توان حدس زد که در ابتدا (اگر اصولا بتوان برای اختلاط های قومی و زبانی نقطۀ آغازی فرض کرد) زبان و قومیت یک قوم و قبیله به هر حال همخوان تر از امروز بود. فرانسه زبان ها در ابتدا از فرانک ها و گُل ها و کلت ها ریشه گرفته اند که بعد از جدائی ژرمن ها از فرانک ها، زمینه شکل گیری دو زبان فرانسه و آلمانی بوجود آمد. زبان کنونی انگلیسی محصول آمیزش زبان های ژرمنی، کلتی و فرانسه است. ترک زبان ها ابتدا اقوامی بودند که در آسیای میانه زندگی می کردند و به زبان های «ترکی ریشه» («پروتوترکی») صحبت می نمودند. آنها دیر تر به سوی غرب، جنوب و شرق پخش شدند و زبان های آن مناطق و از جمله آذربایجان و ترکیه را عوض کردند.
در سه-چهار هزار سال گذشته تقریبا زبان همۀ اقوام خاورنزدیک و همچنین قفقاز یا کاملا تغییر یافته، یا بصورت تمایز ناپذیری تحول نموده و یا با دیگر زبان های منطقه از نگاه واژگان، دستور و حتی تلفظ مخلوط شده است.
-زبان عراق امروز از سومری به آشوری و اکدی و آرامی و آنگاه به عربی تغییر یافته،
-زبان مصر از مصری باستان به قبطی و یونانی و آنگاه به عربی تغییر یافته،
-زبان ارمنستان و آناتولی شزقی از اورارتوئی به ارمنی و آرامی و یونانی و ایرانی و آنگاه به ارمنی و کردی و ترکی تغییر یافته،
-و زبان آتروپاتن از گوتی و لولوبی و هوریتی به مادی و پهلوی و لهجه های محلی ایرانی غربی و آنگاه به کردی و ترکی تبدیل شده است.
پارسی باستان و یونانی باستانِ ۲۵۰۰ سال پیش آنقدر تحول یافته اند که ایرانیان و یونانیان معاصر زبان های باستانی خود را مطلقا نمی فهمند.
ترکی آنقدر از فارسی و عربی و فارسی آنقدر از عربی متاثر شده که امروزه این زبان ها را نمیتوان جدا از همدیگر تصور کرد.
این همه تحول و دگرگونی زبانی، فرهنگی، مذهبی و حتی قومی نتیجهٔ جابجا شدن یک قوم و چیرگی قوم دیگر نبوده است. کسی قومی را ازبین نبرده و به گفتهٔ ایگور دیاکونوف، اقوام بومی سابق «نه نابود گشتند و نه از میهن خویش رانده شدند.» این اقوام کنونی نوادگان همان انسان ها هستند که «بلا تغییر ماندند،» اما هر بار با اقوام جدید، با زبان، دین و فرهنگ نو آمیزش یافتند (۳).
اگرچه روابط تاریخی و سیاسی اقوام و ملل منطقه همیشه صلحجویانه و دور از تشنج نبوده، اما به هر تقدیر دستکم سه هزار سال همسایگی و همزیستی یک نتیجه غیر قابل انکار داشته است: آمیزش قومی، زبانی و فرهنگی عمیق همه این اقوام وبه ویژه اقوام همسایه.
عجیب است که با اینهمه، بخصوص صد سال گذشتهٔ این منطقه، دوره ای پر از التهاب و تفرقه داخلی و منطقه ای، خصومت و حتی جنگ و خونریزی بود و سرچشمه بسیاری از این اختلافات خونین نیز تصورات متخاصم طرف ها در باره قومیت، تبار، زبان و دین بوده و هنوز هم چنین است. معلوم میشود که آن همه مشترکات و گذشتهٔ همسایگی طولانی و همچنین آمیزش قومی و فرهنگی هنوز قادر نشده است بطور لازم و به صورتی درازمدت تر رویاروئی های خشونت آمیز بین دولت ها، ملت ها، اقوام و حتی گروه های کوچک این جوامع را مهار کند.
منابع
(1) Roux, J.-P.: Türklerin Tarihi, İstanbul 2013, s. 29
(2) Grungi, V., et al.: Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians. PLoS ONE 7/7
Cinnioğlu, C., et al: Human Genetics: Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia, Volume 114, Issue 2, pp 127-148, January 200
Hodoğlugil, U. and Mahley, R. W: Turkish Population Structure and Genetic Ancestry Reveal Relatedness among Eurasian Populations, Annals of Human Genetics, 2012
(۳) دیاکونوف، ایگور. م.: تاریخ ماد، ترجمه فارسی، تهران ۱۳۴۵، ص ۹۳
منظور از این نوشته و نقشه های تاریخی، دادن یک تصور و تصویر عمومی و مختصر درباره تاریخ حدودا ۴۵۰۰ سال گذشته ایران و خاورمیانه است. اغلب مشاهده میشود که مطالعات و بحث های تاریخی در مورد مراحل و حوادث جدگانه تاریخ ایران و منطقه، بطور انتزاعی و بدون توجه به محیط کلان تر و چشم انداز فراختر کل تاریخ منطقه و جهان انجام میگیرد و گاه به همین جهت به کجراهه میرود. امید است که این کوشش، با وجود همه کمبودی هائی که حتما دارد، کمک کند که افراد غیر متخصص و کم آشنا با تاریخ، «وقتی از درخت صحبت میکنند، جنگل را از نظر دور ندارند».
نقشه های این اطلس مختصراز«اطلس تاریخی جهان»، بخش ایران (در این لینک) ساخته موسسه «تایم مپس» گرفته شده، تنها در نقشه دوره «قراقویونلو ها» عنوان و سرزمین حاکمیت «آق قویونلو ها» هم به نقشه علاوه شده است. در تالیف متن از همان منبع و منابع دیگراستفاده شده است.
این اطلس اینترنتی کاملترین اطلس تاریخی موجود در فضای مجازی است. استفاده از این نقشه ها در سایت «چشم انداز» مطابق با شرایطی است که در سایت «تایم مپس اطلس» درج شده اند.
موسسه بریتانیائی «تایم مپس» ۷۰ سال است که انتشارات و نرم افزار برای تدریس تاریخ تولید میکند.
ایران تا ۲۵۰۰ قبل از میلاد
ایران تا ۲۵۰۰ قبل از میلاد
۲۵۰۰ سال قبل از میلاد (یعنی ۴۵۰۰ سال پیش) در بخش اعظم ایران جوامع گوناگون مشغول کشاورزی و دامداری بودند. در باره تیره و زبان آنها اطلاع مشخصی در دست نیست. در نتیجه طبیعت ناهمگون کشور، مردم این سرزمین در واحد های کوچک اجتماعی به سر میبردند. تنها استثناء جنوب غرب ایران بود که تحت تاثیر تمدن سومری بین النهرین (میانرودان) قرار گرفته بود. در همین جاست که پادشاهی ایلام (عیلام) با مرکزیت شوش و انشان ایجاد میشود. ایلام بخشی از تمدن های بین النهرین (از جمله شامل شومر/سومر، آشور/آسور، اکد و بابل) است که اولین شهرنشینی و تمدن های دنیا بشمار میروند.
ایران ۲۵۰۰ تا ۱۵۰۰ قبل از میلاد
ایران ۲۵۰۰ تا ۱۵۰۰ قبل از میلاد
در طول این هزار سال تغییرات بزرگی در منطقه رخ داد. در جنوب غرب منطقه، پادشاهی قدرتمند ایلام بوجود آمد. این پادشاهی تحت تاثیر هنر، معماری، و الفباهای بین النهرین قرار گرفت و در جنگ های گوناگون بین پادشاهی های بین النهرین نقش مهمی بازی کرد. بعضا ایلام تحت حاکمیت دولت های بین النهرین مانند امپراتوری اکد («آکاد») و شهر «اور» قرار گرفت و بعضا خود ایلام بر پادشاهی های بین النهرین حکومت راند. در این دوره، شوش، پایتخت ایلام، یکی از مهمترین شهر های خاور میانه بود.
اهالی جلگه ایران در این مدت چندان تحت تاثیر این تحولات نبودند و بیشتر به شکل جوامع کوچک روستائی زندگی مینمودند. در شمال، جمعیت های هند و اروپائی استپ ها زندگی میکردند که ظاهرا از شمال، احتمالا آسیای میانه و قفقاز آمده بودند. این ظاهرا اولین کوچ انسان های هند و اروپائی (ایرانی) به جلگه ایران بود. شاخه دیگری از آنان از گردنه های سلسله کوه ها گذشته به سوی هندوستان رفتند و جمعیت های آریائی آن منطقه را تشکیل دادند.
ایران ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد
ایران ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد
در شمال و شمال غرب ایران کنونی، قبیله های هند و ایرانی (آریائی) که به زبانی هند و اروپائی سخن میگفتند و میتوان آنرا همچون ریشه فارسی کنونی ایران در نظر گرفت، از استپ های غرب آسیای میانه به این منطقه مهاجرت کردند و بتدریج در کوهستان های غربی و دشت های مرکزی ایران مقیم شدند. از این تاریخ به بعد است که بخش بزرگی از جمعیت فلات ایران کنونی، هند و اروپائی و یا آریائی میشود. مهمترین گروه این نورسیدگان، قومی بنام ماد ها بود که بزودی تبدیل به رقیب دولت آشور (آسور) در غرب شدند. گروه دیگر را تاریخ همچون پارس ها میشناسد. آنها در این دوره احتمالا رو بسوی غرب میاوردند و فشار بر مناطق ایلام را افزایش میدادند. در مقابل این فشار ها، پادشاهی ایلام احتمالا به خان نشین های کوچک تقسیم شده است.
ایران ۱۰۰۰ تا ۵۰۰ قبل از میلاد
ایران ۱۰۰۰ تا ۵۰۰ قبل از میلاد
در این چند قرن گذشته گروه های هند و اروپائی همچنان به گستره ایران پخش شدند. بخشی از آنان بنام ماد ها تبدیل به گروه حاکم شدند و در قرن هفتم قبل از میلاد نقش مهمی در شکست دادن امپراتوری آشور بازی نمودند و سپس امپراتوری وسیعی بنباد کردند که تا آسیای صغیر گسترده بود. در این بین، گروه دیگری موسوم به پارس ها رو بسوی غرب و جنوب غرب منطقه آوردند. پادشاهان پارس دست نشاندگان پادشاهان ماد شدند تا اینکه کورش (سیروس) دوم (حکومتش حدودا ۵۶۰-۵۳۰ قبل از میلاد بود) از تابعیت مادها سرپیچی کرد و به سرعت قدرت را بدست خود گرفت. کورش سپس با مغلوب نمودن امپراتوری بابل در غرب ، آسیای میانه در شمال شرق و هندوستان در شرق امپراتوری پارس را توسعه داد. با این ترتیب ایران تبدیل به بزرگترین امپراتوری شد که دنیا تا آن تاریخ دیده بود.
در حالیکه ایران با فتوحات کورش وارد صحنه بین المللی شده بود، در داخل کشور نوعی انقلاب شهری در جریان بود و در چهار گوشه مملکت شهر های مختلفی ایجاد میشد. یک علت این روند هم آن بود که در نتیجه فتوحات، ثروت عظیمی وارد مملکت میشد. اما در عین حال در نتیجه گسترش تمدن آریائی بسوی شرق یعنی هندوستان، ایران دیگر نه در حاشیه، بلکه در مرکز دنیای متمدن قرار گرفت و باج و درآمد مناطق گوناگون به کشور سرازیر شد و تجارت رشد بسیاری نمود و شرق و غرب بهمدیگر وصل شد. ظهور آئین زرتشت که دین جدید یکتاپرستی بود و احتمالا با تاثیر متقابل شرق و غرب وارد صحنه شده بود، نیز به این روند تاثیر و قدرت جدیدی بخشید.
ایران ۵۰۰ تا ۲۰۰ قبل از میلاد
ایران ۵۰۰ تا ۲۰۰ قبل از میلاد
ایران، در سال های ۳۲۰ قبل از میلاد، همانند بقیه خاورمیانه تحت تصرف اسکندر کبیر در آمد. او شهر های جدیدی به سبک یونانی بنیاد نهاد که ساکنینشان هم یونانی بودند. پادشاهان سلوکی که جانشینان اسکندر بودند نیز نمونه حکومت اسکندر را ادامه داده با استفاده از یونانی زبانان همین شهر ها حکومت کردند. اما فرهنگ یونانی در کشور ریشه ندوانده بود و سیاست های یونانی سلوکی ها اشراف زمیندار بومی را ناراضی نموده بود.
توجه اصلی پادشاهان سلوکی به مبارزه با همسایگان غربی شان در حوزه دریای مدیترانه معطوف بود. در نتیجه همین اوضاع، در شرق، پادشاهی های مستقلی ایجاد شد. در امتداد سرحدات شمالی، قبایل دشت ها خطری دائمی بشمار میرفتند. یکی از همین قبایل بنام اشکانیان (پارت ها) بودند که از سال ۲۵۰ قبل از میلاد به بعد دولتی مستقل تشکیل دادند. یک دولت مستقل دیگر پادشاهی «باختر» (بلخ) در آسیای میانه بود که یک فرمانده یونانی بنام «دیودوتوس» آن را با اعلام استقلال از سلوکیان اعلام کرد. تاسیس دولت باختر برای سلوکیان شکست بزرگی محسوب میشد چرا که منطقه بلخ با زمین های وسیع و بارور خود به «سرزمین هزار شهر» معروف شده بود.
ایران ۲۰۰ تا ۳۰ قبل از میلاد
ایران ۲۰۰ تا ۳۰ قبل از میلاد
قبیله اشکانیان (پارت ها)، حدودا در سال ۲۵۰ قبل از میلاد پادشاهی خود را در شمال شرقی ایران تاسیس کرده بودند. آنها بتدریج همه ایالاتی را که در شرق سوریه تحت حاکمیت سلوکی ها بودند به تصرف خویش در آوردند. ایران دوباره مرکز یک امپراتوری وسیع شد. در این راه، سیاست های یونانی اشکانیان به آنها کمک میکرد و شهرهای یونانی زبان مراکز تمدن یونانی بودند. در امتداد مرزهای شمالی، قبایل صحراگرد همچنان خطری جدی بشمار میرفتند و اقلا یک پادشاه اشکانی در جنگ با آنها کشته شده بود. اما در مجموع، اشکانیان در دفاع از سرزمین های خود موفق بودند. خود اشکانیان که ریشه در آسیای مرکزی و طرز زندگی قبیله ای دشت ها و صحرا ها داشتند اولین نیروی سواره نظام تاریخ جهان را بوجود آوردند که مجهز به سلاح های سنگین زمان خود بود. شاید هم بهمین خاطر، سمت هجوم های قبایل بسوی شرق، یعنی هندوستان تغییر مسیر داد و در همین چارچوب بود که حکومت هندی – یونانی بلخ بدست سکا ها (اسکیت ها) افتاد.
نیروی سواره نظام اشکانیان در نبرد «کارهه» (سال ۵۳ قبل از میلاد ) ضربه سنگینی به ارتش روم وارد کرد که جزو بزرگترین شکست های این امپراتوری بشمار میرود. این ارتش سواره نظام که زیر نظارت اشراف ایرانی بود و بخاطر همین نفوذ و در ضمن ثروت این اشراف و نفوذشان در روستاهای ایران، لشکر فوق در دربار اشکانی صاحب مقام رفیعی بود. اما تمایل پایان ناپذیر این طبقه اعیان و اشراف به رقابت ها و دشمنی های بین خود، باعث تضعیف و زوال آنها شد.
ایران ۳۰ قبل از میلاد تا ۲۰۰ بعد از میلاد
ایران ۳۰ قبل از میلاد تا ۲۰۰ بعد از میلاد
این دو قرن دوره افزایش فشار بر فرهنگ یونانی شهر ها بود که بدون این فشار هم بیشتر محدود به قشر بالای جامعه بود. همزمان، طبقات حاکم امپراتوری اشکانی در این مدت فرهنگ بومی ایرانی را رواج دادند. تاثیر و قدرت اشراف اشکانی را در این هم میشود مشاهده کرد که بین خانواده های اشراف رقابت و کشاکش در حال افزایش بود و خانواده های قدرتمند بین خود در مسئله حکمرانی بر پادشاهان ضعیف رقابت میکردند. عدم ثبات که نظام اشکانی را بصورت جدی تهدید میکرد، در نهایت آن را به پرتگاه زوال کشانید. در عرض چند سال، سلسله پادشاهان اشکانی جای خود را به ساسانیان داد که رژیم جدیدی متشکل از اشراف ایرانی بودند.
ایران ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلادی
ایران ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلادی
همانند بقیه امپراتوری اشکانی، ایران هم در سال ۲۲۴ میلادی زیر حاکمیت ساسانیان رفت. نظام ساسانی در مقایسه با اشکانیان قادر به برقراری حکومت متمرکزتری در مملکت شد. خانواده های سرشناس و اشراف ایرانی نفوذ خود را حفظ کردند اما این نفوذ تا حدی تقلیل یافت. طبقه حاکم یعنی خانواده سلطنتی، دربار، اشراف ایرانی و دیوان همه پایبند آئین زرتشتی بودند که دین رسمی امپراتوری بود اگر چه بخش قابل توجهی از جمعیت احتمالا تا قرن چهارم مسیحی بود. از آن تاریخ به بعد که مسیحیت دین رسمی امپراتوری روم یعنی دشمن اصلی ساسانیان شد، مسیحیت هم در ایران با فشار و محدودیت جدی روبرو گشت اگرچه هنوز همچنان بعنوان یکی از ادیان اصلی جمعیت ایرانی باقی ماند. آئین مانوی نیز یکی از ادیان محبوب کشور بود اگرچه تحت پیگرد قرار داشت. در بسیاری از شهر های ایرانی جامعه های یهودی نیز وجود داشتند. مجموعا، از نظر فرهنگی، دوره ساسانی مرحله شکوفائی هنر و معماری ایرانی بود. هم سال های پادشاهی کورش و داریوش و هم تاثیر عناصر فرهنگی یونان در این شکوفائی تاثیر داشتند.
ایران تا ۷۵۰ میلادی
ایران تا ۷۵۰ میلادی
در سال های ۶۳۰ میلادی، هنگام هجوم قوای عرب ، ایران مرکز امپراتوری وسیع ساسانی بود. ده سال بعد، یعنی تا سال های ۶۴۰، ایران کاملا تحت کنترل اعراب قرار گرفته بود. آخرین امپراتور ساسانی در سال ۶۵۳ وقتی در شمال ایران از دست نیروهای عرب در حال فرار بود، کشته شد.
مهاجران عرب که به کشور های دیگر حمله میکردند، معمولا در آنجا تبدیل به نیروی ویژه و حاکم نظامی میشدند. اما در ایران، اکثر اعراب وارد زندگی معمولی اجتماعی شدند و بخشی از آنان به زندگی روستائی شروع کردند و با مردم بومی آمیختند.
خلفای اموی که تا سال ۶۶۱ بر سر قدرت ماندند، در سوریه دوردست زندگی میکردند و به ایران همچون منبع مالیات نگاه میکردند. آنها از نظام آبیاری در کشاورزی ایران مراقبت نکردند و با این ترتیب بسیاری از زمین های کشاورزی خشک و تبدیل به زمین بایر شد. امویان در عین حال قادر نشدند در داخل ایران صلح و ثبات را تامین کنند. وضع اکثر کشاورزان و تجار رو به خرابی نهاد.
مذهب شیعه بین مسلمانان کشور تبدیل به بیرق نارضایتی از رژیم اموی گردید. این مذهب بخصوص در ایالات شرقی خلافت موثر بود. در سال ۷۴۷، مالیات های سنگین و سرکوب موج اعتراضات در شمال ایران منتج به قیام گسترده ای تحت رهبری ابو مسلم خراسانی شد. این قیام در مدت کوتاهی فراگیر شد و توانست نیروهای اموی را که برای سرکوب جنبش فرستاده شده بود شکست دهد. رژیم اموی به پایان خونین خود رسیده بود. جای این سلسله را خلفای عباسی گرفتند.
ایران ۷۵۰ تا ۹۷۹ میلادی
ایران ۷۵۰ تا ۹۷۹ میلادی
پس از آنکه امویان از خلافت ساقط شده و عباسیان بر جای آنان نشستند، حاکمین جدید، بغداد را به شهر زیبائی تبدیل کرده پایتخت را از شام به بغداد منتقل نمودند. با این ترتیب مرکز قدرت خلافت به شرق امپراتوری انتقال یافت.
اما در اوایل قرن نهم ایالات شرقی خلافت عملا از نظارت بغداد خارج شدند. طاهریان که در شرق ایران حاکمین قدرتمندی بودند از سال ۸۲۱ به بعد عملا با استقلال عمل حکومت میکردند. آنگاه در سال ۸۷۳ یک فرمانده شورشگر، بخش بزرگی از ایران را تصرف کرده دولت صفاریان را تاسیس نمود. تقریبا بطور همزمان، امیری در ماوراالنهر (فرارود) دولت سامانیان را تاسیس کرد. در سال ۸۹۸ سامانیان صفاریان را شکست داده و بر بخش اعظم ایران و ماوراالنهر چیره شدند و عملا از خلافت در بغداد مستقل شدند.
اکنون پایتخت سامانیان یعنی بخارا بعنوان مرکز فرهنگ اسلامی و جلب دانشمندان با بغداد رقابت میکرد. ما در این مرحله علی الخصوص شاهد آمیزش ادبیات و هنر عربی و فارسی و ایجاد یک آمیزه فرهنگی جدید هستیم که بیان خود را در زبان نو فارسی و عربی می یابد.
در سال های ۹۳۰ گروهی بنام آل بویه در شمال غرب ایران قدرت خود را به صورت یک امپراتوری گسترش داد، اگرچه هنوز ظاهرا نسبت به خلفای بغداد وفادار بود. آنان نیز مانند سامانیان پایتخت خود یعنی شیراز را به یکی از مراکز مهم فرهنگ اسلامی تبدیل نمودند.
ایران ۹۷۹ تا ۱۲۱۵ میلادی
ایران ۹۷۹ تا ۱۲۱۵ میلادی
در سال ۹۹۲ دولت سامانیان در شمال ایران منقرض شد. جای این دولت را حکومت های کوتاه عمر ترکی گرفتند که معروف ترین آنها را محمود غزنوی تاسیس کرد. در این مدت دولت غزنوی مرکز اشاعه دین اسلام و فرهنگ ایران به هندوستان بود.
از سال ۱۰۴۰ به بعد ایران و بخش اعظم خاورمیانه زیر تسلط حاکمیت ترک های سلجوقی قرار گرفت. دولت آنها هنگامی بسر رسید که آخرین سلطان سلجوقی در سال ۱۱۵۳ بدست افراد قبایل دیگر ترک از آسیای میانه کشته شد. بدنبال این تحولات ایران وارد مرحله خانخانی شده بین سلاطین کوچک محلی تقسیم گشت. یکی از آنها، خوارزم شاه، قدرت را در ماورالنهر از آن خود کرد. خوارزمشاه برای آنکه دستش در فتوحات باز باشد، تابعیت از امپراتور قراختای در آسیای میانه را پذیرفت اما در عین حال تمام ایران و مناطق دور و بر آن را تحت تسلط خود درآورد. لشکر های خوارزمشاه که اکثرا از آسیای میانه استخدام شده بودند فرماندهان بیرحمی داشتند که هرجا که ظاهر میشدند به قتل و غارت میپرداختند.
ایران ۱۲۱۵ تا ۱۴۵۳ میلادی
ایران ۱۲۱۵ تا ۱۴۵۳ میلادی
امپراتوری خوارزمشاه در سال های ۱۲۲۰ و ۱۲۳۰ از مغول ها تحت رهبری چنگیز خان شکست خورد. در دوره فتوحات مغول، شهرهای ماورالنهر مانند سمرقند و بخارا که روزگاری در حال رشد و شکوفائی بودند با خاک یکسان و مردم این شهر ها قتل عام شدند. اما این شهر ها بزودی باز اعمار و احیا شده به وسعت و شکوفائی گذشته بازگشتند و این، قبل از همه به صلح و آرامشی و بدنبال آن تجارت فعالی وابسته بود که حاکمیت مغول به آسیای میانه آورد.
ایران در دوره حاکمیت مغول همچون ایالت اشغال شده ای بود که محکوم به پرداخت مالیات های سنگین بود. اوضاع کشور بعد از سال ۱۳۳۵ که کشاکش های منطقه ای افزایش یافت و جنگ داخلی شروع شد، وخیم تر هم شد. آنگاه، در اواخر قرن چهاردهم، فاتح دیگری از آسیای میانه، تیمور لنگ، ایران و سرزمین های ماورا آن را فتح نمود. امپراتوری گسترده تیمور بلافاصله پس از مرگ او رو به زوال گذاشت اما وارثین او برای مدتی طولانی تر در شرق ایران حاکمیت خود را ادامه دادند. در دوره حکومت طولانی یکی از پسران تیمور بنام شاهرخ ۱۴۰۵-۴۷)، هرات، پایتخت دولت تیموری شاهرخ، به مرکز تمدن اسلامی-ایرانی تبدیل شد.
ایران ۱۴۵۳ تا ۱۶۴۸ میلادی
ایران ۱۴۵۳ تا ۱۶۴۸ میلادی
بعد از ۱۴۶۷ ایران بدست گروهی ترک از آسیای مرکزی بنام «آق قویونلوها» (صاحبان گوسفندان سفید) افتاد در حالیکه گروه دیگری بنام قراقویونلوها (صاحبان گوسففندان سیاه) در منطقه کوچکتری در شمال غرب و بخشی از آناطولی حکومت کردند. اما بعد جنبش و سلسله ای بنام صفویه، ایران را تحت تصرف خود درآورد. بین سال های ۱۵۰۱-۱۵۲۴ صفوی ها تحت رهبری شاه اسماعیل ابتدا آذربایجان و سپس تمام ایران را در عرض فقط چند سال متصرف شدند.
پادشاهان صفوی با سرکوب طرفداران تند رو تر خود و تاسیس حکومت هائی کار آمد، قدرت خود را تحکیم بخشیدند. در دوره صفویان، ایران شاهد ثبات سیاسی و پیشرفت اقتصادی شد. شاه عباس اول (۱۵۸۸-۱۶۲۹) و جانشینان او ارتشی ثابت و قوی متشکل از سرباز- غلامان ایجاد کردند. صفویان کوشش میکردند که ارتش طبق نمونه های اروپائی تعلیم ببیند و مسلح شود. آنها دیوان یعنی اداره دولتی را بصورت موثر تری در آوردند و کشاورزی، تجارت و صناعت را تقویت نمودند. این دوره، از نظر ادبیات، هنر و بخصوص معماری همراه با دست آوردهای مهمی برای ایران بود.
یران تا ۱۷۸۹ میلادی
ایران تا ۱۷۸۹ میلادی
تا این دوره، قدرت و نفوذ روحانیت شیعه بیشتر و بیشتر شد. روحانیون از تقبل مناصب و مقامات دولتی اجتناب میکردند چرا که این را در تناقض با زندگی روحانی و مذهبی میدیدند. اما با این وجود، در دوره صفویان، روحانیون بطور روز افزونی در مقام هائی نظیر قاضی و دیگر منصب های اداری و درباری کار میکردند. آنها از قدرت و نفوذ خود در راه تقویت موقعیت خود در بین مردم استفاده کردند و هر چه نفوذ و قدرت علمای شیعه بیشتر شد، قدرت و نفوذ صوفیان و تندروها کمتر شد.
در نهایت یک والی دولت صفوی در افغانستان بنام محمود شورش کرده به پایتخت صفویان یعنی اصفهان حمله نمود و پادشاه را به قتل رسانید (۱۷۲۲). اما یک فرمانده صفوی بنام نادر در فرصت کوتاهی محمود را بیرون راند و خود عملا حاکم قدرتمند کشور شد. بعد از چندین پیروزی دیگر نظامی، نادر در سال ۱۷۳۶ تاج بر سر گذاشت و با این ترتیب سلسه . افشاریان را آغاز نمود. او به فاصله کوتاهی پس از تاجگذاری به هندوستان حمله کرد و خزانه و جواهرات امپراتور گورکانی (مغول هندوستان) در دهلی را تصاحب نمود. اما بنظر میرسد او بعد ها دچار اختلال حواس شده و در نهایت به قتل رسید (۱۷۴۷).
بعد از مرگ نادر، ایران به سرعت دچار آشوب گشت. با غلبه کریم خان زند بر رقیبان، آرامش نسبی به ایران بازگشت (۱۷۵۰-۱۷۴۷) اما پس از مرگ او مملکت دوباره دچار هرج و مرج شد.
ایران تا ۱۸۳۷ میلادی
ایران تا ۱۸۳۷ میلادی
آشوب ناشی از مرگ کریم خان زند زمانی به پایان رسید که آغا محمد خان قاجار در سال ۱۷۹۶ بر رقیبان خود غلبه کرده پادشاه جدید اعلام شد. برادرزاده او فتحعلی شاه، سال بعد بر جای عمويش نشست و این، سر آغاز یک دوره رکود اقتصادی و جدائی یک رشته از ایالات و ولایات ایران بود.
ایران تا ۱۸۷۱ میلادی
ایران تا ۱۸۷۱ میلادی
یدر این دوره پادشاهان ایران استقلال سیاسی کشور را حفظ کردند اما کشور را به دائره نفوذ بریتانیا کشاندند. صنایع تولیدی در مقابل محصولات وارداتی ارزان رو به زوال نهاد و صادرات اصلی کشور عبارت از محصولاتی نظیر برنج، توتون و تریاک شد. در این دوره ناصرالدین شاه که بر تخت نشسته، بود کوشش میکرد مشکلات مالی مملکت را با اعطا و در واقع فروش امتیازات تجاری به شرکت های خارجی حل کند. این هم باعث نارضایتی مردم و روحانیون شد و مهمتر از همه اینکه چندان مشکلی را حل نکرد چرا که مبالغ حاصل از این ناحیه عاید خرج سفر های اروپای شاه و درباریان میشد.
ایران تا ۱۹۱۴ میلادی
ایران تا ۱۹۱۴ میلادی
در آخرین دهه های قرن نوزدهم نفوذ اروپائیان و بخصوص بریتانیا در ایران بیشتر شد و با کشف نفت در سال ۱۹۰۱ تشدید هم یافت. این نفوذ، هم رشد اقتصادی و هم انتقاد روزافزون از حکومت ها را بدنبال داشت.
جامعه تجار ایرانی نگران امتیازات تجاری بود که به شرکت های خارجی داده شده بود. این امتیازات گذران آنها را تهدید میکرد و متحدین سنتی آنان یعنی روحانیون شیعه نگران تاثیرات غرب بر جامعه و فرهنگ اسلامی بودند. آنها میتوانستند مردم را در مخالفت با حکومت ها بسیج کنند و به حرکت در آورند و هیچ حکومتی نمیتوانست نسبت به این مخالفت فی القوه و یا گاه فی الفعل بی تفاوت باشد. بخصوص مانند آنچه که در سال های ۱۸۷۰ و ۱۹۸۰ اتفاق افتاد، وقتی شرایط تجارت خارجی باعث رشد تورم و محدودیت های اقتصادی در داخل کشور میشد، وضع وخیم تر میگشت. بدین خاطر حکومت در سال ۱۹۰۶ مجلس موسسان را تاسیس نمود که یک سال بعد بخاطر نقد حکومت لغو گردید ولی سال بعد دوباره افتتاح شد. اما وقتی مجلس قوانینی را تصویب کرد که امتیازات بریتانیا و روسیه را محدود میکرد، قوای روس مداخله کردند. در طی چند سال بعد، روسیه عملا حاکم ایران بود.
ایران تا ۱۹۶۰ میلادی
ایران تا ۱۹۶۰ میلادی
همزمان با آغاز جنگ جهانی اول، ایران صحنه رقابت و کشاکش بین روس ها و بریتانیائی ها با ترک های عثمانی و آلمانی ها شد. در پایان جنگ بریتانیا تنها قدرت بانفوذ اروپائی در ایران بود. در سال ۱۹۲۱ یک افسر ارتش بنام رضا خان دست به کودتا زد، یک حکومت دیکتاتوری راه انداخت و در سال ۱۹۲۵ بعنوان پادشاه جدید تاجگذاری نمود. ایران تحت رهبری رضاشاه از تعلیم و تربیت تا عدلیه، همه زمینه های زندگی اجتماعی را مدرنیزه کرد و کار دین و دولت را از همدیگر جدا نمود . حقوق زنان به تصویب رسید و بمنظور تاکید بر روند مدرن شدن، «ایران» در سال ۱۹۳۵ نام رسمی کشور شد. در اواخر دهه ۱۹۳۰ رضاخان با نیت ایجاد تعادل در مقابل نفوذ حاکم بریتانیا و شوروی، بطور روز افزونی به آلمان هیتلری نزدیک شد. بهمین جهت در جریان جنگ جهانی دوم، ایران از سوی قوای بریتانیا و شوروی اشغال شد و رضا شاه در سال ۱۹۴۱ وادار شد که به نفع پسر جوانش محمد رضا از سلطنت استعفا دهد.
در سال ۱۹۶۰ نخست وزیر محمد مصدق تمام منافع شرکت های خارجی در صنعت نفت را که بیشتر از همه مربوط به بریتانیا میشد ملی اعلام کرد. بریتانیائی ها بدنبال این اقدام حکومت، ایران را زیر تحریم اقتصادی و تجاری قرار داده، وضع اقتصادی کشور را متزلزل نمودند. خصومت بین شاه و مصدق افزایش یافت و هنگامیکه شاه از ایران فرار کرد، این بحران به اوج خود رسید. آنگاه مصدق از طریق یک کودتای اداره اطلاعات آمریکا (سیا) برکنار گردید و شاه به ایران بازگشت. در سال ۱۹۵۴ یک قرارداد جدید نفتی امضاء شد و بدنبال این قرارداد تولید نفت بطور چشمگیری افزایش یافت. شاه کنترل شخصی خود بر سیاست ایران را برقرار کرد و یک سیاست خارجی مناسب با دنیای غرب در پیش گرفت.
ایران تا ۲۰۰۵ میلادی
ایران تا ۲۰۰۵ میلادی
حکومت شاه در اواخر سال های ۱۹۵۰ و دهه ۱۹۶۰ شروع به اصلاحات وسیعی در زمینه های اقتصادی و اجتماعی نمود که تقسیم اراضی مالکین، سپاه دانش و سپاه بهداشت جزو مهمترین اصلاحات مزبور بود. در این دوره، در حالیکه صنایع و تجارت پیشرفت میکرد، درآمد سرانه مردم نیز بطوری جهشی افزایش می یافت.
این سیاست ها باعث شدت گرفتن خصومت قشر های با نفوذ جامعه نسبت به حکومت شد. روحانیت شیعه نیز به این جریان پیوست و بتدریج در راس آن قرار گرفت.
همزمان با افزایش شدید قیمت نفت بعد از ۱۹۷۴، اقتصاد ایران رشدی جهشی کرد. اما مردم در شرایط فشار و سانسور، هر چه بیشتر به نارضایتی و اعتراض رو آوردند. در سال ۱۹۷۸ خشم و غضب بر علیه شاه کاملا بیرون زد. این تحولات به سرعت به انقلاب اسلامی (۱۹۷۹) منجر شد که در نتیجه شاه برکنار و سلطنت ملغی شده، روحانیت شیعه تحت رهبری آیت الله خمینی کنترل نهائی کشور را از آن خود کرد.
اختلافی دیرین در باره مرزهای ایران و عراق به جنگی بین این دو کشور (۱۹۸۰-۸۸) منجر شد که پایانش به نفع هیچکدام از دو همسایه نبود. تحت رهبری انقلابی و دینی، سرکوب بزودی به اندازه سرکوب زمان شاه رسید و از آن هم گذشت، اگرچه انتخابات کم و بیش آزاد مجلس مورد تحمل قرار میگرفت. این انتخابات درزمینه رقابت بین سیاستمداران محافظه کار و اصلاح طلب انجام میشد که همگی وفادار به نظام دینی جمهوری اسلامی و رهبریِ مطلق یک شخص با عنوان «ولی فقیه» بودند که بعد از آیت الله خمینی، یکی ازروحانیون نزدیک به او بنام سید علی خامنه ای به این مقام بلا منازع برگزیده شد.
به مناسبت سالگرد 21 آذر 1324، مقاله ای که هفت سال پیش در همین جا منتشر شده بود، باز نشر میشود. «آمدن آفتاب دلیل آفتاب» زمانی رخ داد که در سال های 1989-92 رژیم شوروی فروپاشید و اسناد تا آن زمان «فوق العاده محرمانه» حزب کمونیست شوروی برای مدت کوتاهی در دسترس عموم قرار گرفت…رژیم یک ساله پیشه وری به دنبال اشغال آذربایجان از طرف ارتش سرخ و با کمک فعلی، سیاسی و مادی حکومت شوروی آمده بود و با رفتن ارتش شرخ از ایران فروریخت… اما هنوز هستند کسان و گروه هائی که نمیدانند و نمیخواهنند بداننند…
— عباس جوادی، 15 آذر 1342
آیا تاسیس حکومت فرقه دموکرات در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ چیزی «خودجوش» و نتیجه «خواست» و «مبارزه» مردم آذربایجان بود و یا اینکه این حکومت توسط شوروی طرح ریزی و سازماندهی شد و با تکیه بر ارتش شوروی که شمال ایران را در شرایط جنگ جهانی دوم اشغال کرده بود تاسیس یافت و یک سال بعد به دنبال تخلیه ایران از سوی ارتش شوروی، حکومت فرقه نیز سقوط کرد؟
جواب این سوال تا بیست سال پیش اغلب با تفسیر و گمانه زنی همراه بود. اما امروزه با بررسی اسناد سابقا سرّی اتحاد شوروی جای شک و شبهه ای نمی ماند. دیگر جای بحثی باقی نمانده است.
بیشک بدون درک اوضاع جنگ و اشغال صفحات شمالی ایران از سوی ارتش سرخ شوروی در زمان جنگ دوم جهانی، بررسی جریان پیشه وری در آذربایجان (و قاضی محمد در کردستان) چیزی جز گمراهی به بار نخواهد آورد.
اسنادی که ۵۰ سال با مُهر «فوق العاده سرّی» در صندوق های حزب کمونیست و وزارت خارجه شوروی در مسکو و باکو خاک می خورند، به دنبال فروپاشی اتحاد شوروی و انحلال حزب کمونیست در دسترس مطالعه عموم قرار گرفتند. صد ها سند مربوط به فرقه و حکومت یکساله پیشه وری هم در میان همین اسناد بود.
با تکیه بر همین اسناد، امروزه با اطمینان میتوان گفت: بله میدانیم که چه شد و چگونه شد. میدانیم که فرقه دموکرات آذربایجان و حکومت آن با برنامه ریزی، مدیریت و بودجه حزب کمونیست شوروی بوجود آمد، با تکیه به آن و ارتش شوروی در آذربایجان ایران یکسال حکومت کرد و بدنبال فشار آمریکا و بریتانیا بر شوروی برای تخلیه ایران و ثانیا توافق تهران و مسکو برای قرارداد مشروط نفت شمال، قوای شوروی از ایران خارج شدند، حکومت فرقه فروریخت و رهبران و کادر های آن به شوروی پناه بردند. این دیگر ادعا نیست. واقعیتی ثابت شده است.
حالا دیگر میتوان اینها را از زبان رهبری حزب کمونیست و خود استالین هم شنید.
از میان صد ها سند مربوط به روابط ایران و شوروی در زمان جنگ جهانی دوم، اشغال ایران و حکومت یکساله فرقه دمکرات در آذربایجان، سه سند به روسی و یک سند به ترکی آذری احتمالا مهمتر و گویا تر از دیگران هستند.
سندچهارمکهبهترکیآذریاست،عبارتازنامهسیدجعفرپیشهوریرئیسفرقهدموکراتآذربایجانو «نخستوزیر» حکومتیکسالهفرقهوبرخیرهبراندیگرفرقهبهاستالینورهبریشورویاستکهدر هفدهم آذر ۱۳۲۵ یعنی چهارروزماندهبهسقوطحکومتفرقه،ازرهبرشورویکسبتکلیفمیکندودر واقعشکوائیهایاستهمراهبادرخواستاسلحهوحتیطرحاینکهفرقهمیتوانداستقلالآذربایجانازایرانرااعلامکند.
فرمان استالین در باره ۲۱ آذر
متن زیر بخشی از قرار «فوق العاده سرّی» دفتر سیاسی کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی به دبیر اول حزب کمونیست جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان میرجعفر باقروف با تیتر «دربارهٔ اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استانهای ایران شمالی» (۶ ژوئیه ۱۹۴۵) است که در پایان از سوی استالین امضاء شده است (۱).
این فرمان در دو نسخه اصلی تهیه و صادر شده است:
نسخه اصلی یکم («نسخه مسکو») به مولوتوف، بریا، باقروف فرستاده شده و صورت آن به بولگانین، میکویان، یودین، کروتیکوف و زوروف (همگی از اعضای کمیته مرکزی حزب) ارسال گشته است. این نامه در آرشیو حزب کمونیست در مسکو مانده و بعد از انقراض شوروی به «آرشیو دولتی تاریخ اجتماعی و سیاسی روسیه»
RGASPI
شامل شده که همه اسناد حزب کمونیست و سازمان جوانان حزب کمونیست یعنی کومسومول را در بر میگیرد. مشخصات این سند در این مرکز چنین است:
RGASPI F.17, o. 162, d. 37, 1.147-148
نسخه دوم («نسخه باکو») مستقیماً و فقط به میر جعفر باقروف دبیر اول حزب کمونیست جمهوری شوروی آذربایجان فرستاده شده است. محل نگهداری کنونی این سند «آرشیو دولتی تاریخ احزاب سیاسی و سازمان های اجتماعی آذربایجان» در باکو
Azerbaijan State Archive of Political Parties and Social Movements, GAPPOD
و شماره و مشخصات این سند در آنجا این است:
GAPPOD AzR, f. 1, op. 89, d. 90, ll. 4-5
همین سند است که از سوی گاری گلدبرگ برای «مرکز مطالعات جنگ سرد موسسه وودرو ویلسون» (واشنگتن) به انگلیسی و توسط عباس جوادی (با کسب اجازه از «مرکز ویلسون») از انگلیسی (با مقایسه با روسی) به فارسی ترجمه شده است که ملاحظه میکنید.
هر دو نسخه را پژوهشگران دیگر از جمله فرناند شاید راینه نیز مستقلا مشاهده و بررسی کرده اند. بدنه اصلی هر دو سند یکی است اما متن مختصر پیش از تیتر و نامهای توزیع در دو سند تا حدی فرق دارند.
و اما بخش هایی از این سند:
«دربارهٔ اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استانهای ایران شمالی»
فوقالعاده سرّی
به: رفیق باقروف
اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استانهای ایران شمالی
۱. در نظر بگیرید که توصیه میشود به کارهای مقدماتی برای تشکیل یک ولایت («اوبلاست») خودمختار ملی آذربایجان در چارچوب دولت ایران شروع شود که صاحب اختیارات وسیع باشد. در عین حال در استانهای گیلان، مازندران، گرگان و خراسان هم یک جنبش تجزیه طلبانه سازماندهی شود.
۲. در آذربایجان جنوبی فرقهای دمکرات با نام «فرقه («حزب») دمکرات آذربایجان» با هدف رهبری جنبش تجزیه طلبانه ایجاد شود. ایجاد فرقه دمکرات آذربایجان جنوبی باید همزمان با تجدید سازماندهی شاخه آذربایجان حزب توده ایران باشد و طرفداران جنبش تجزیه طلبانه از تمام طبقات مردم را به آن جلب کند.
۳. فعالیت مناسب بین کُردهای شمال ایران برای جلب آنان به جنبش جدایی طلبانه و ایجاد یک ولایت خودمختار ملی کُرد انجام شود.
۴. درتبریز گروهی از کارگران مسئول برای رهبری جنبش تجزیه طلبانه را تشکیل داده به آنها وظیفه هماهنگ کردن («برقراری تماس») کارشان با سرکنسولگری اتحاد شوروی در تبریز را بدهید. سرپرستی عمومی این گروه به عهده باقروف و یعقوبوف است.
۵. طرح ریزی کار مقدماتی در رابطه با برگزاری انتخابات مجلس پانزدهم ایران در آذربایجان جنوبی و همچنین انتخاب نمایندگان طرفدار جنبش تجزیه طلبانه به کمیته مرکزی حزب کمونیست (بلشویک) (باقروف و ابراهیموف) سپرده شود. کار مزبور تحت این شعارها انجام خواهد شد:
الف – تقسیم اراضی دولت و مالکان بزرگ به دهقانان و دادن وامهای دراز مدت به دهقانان،
ب – از بین بردن بیکاری از طریق احیا و گسترش کار در موسسات و در عین حال از طریق ساختن راهها و دیگر کارهای اجتماعی،
ج – بهبود خدمات اجتماعی و تأمین آب از طریق لوله کشی،
د – بهبود بهداشت اجتماعی،
ه – استفاده حداقل ۵۰ درصد مالیات دولتی برای نیازهای محلی،
و – حقوق برابر برای اقلیتهای ملی و ایلات: افتتاح مدارس و نشر روزنامه و کتاب به زبانهای آذربایجانی، کُردی، ارمنی و آسوری، برگزاری جلسات دادگاه و مکاتبات رسمی در مؤسسههای محلی به زبانهای بومی، ایجاد یک مدیریت استانی از جمله ژاندارمری و پلیس که متشکل از افراد بومی محل باشد، تأسیس انجمنهای ولایتی، ایالتی و شهری (و) موسسات خودگردان محلی،
ز – بهبود چشمگیر روابط شوروی و ایران.
(و الخ…)
ششم ژوئیه ۱۹۴۵
دفتر سیاسی حزب کمونیست (بلشویک) اتحاد شوروی
(امضاء:) استالین
میدانیم که طبق برنامه، در ۱۲ شهریور ۱۳۲۴ فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری پیشه وری در تبریز تاسیس یافت و در ۲۱ آذر همان سال به اصطلاح «مجلس ملی» آذربایجان تشکیل شد و «حکومت ملی» آذربایجان با رهبری پیشه وری شروع به کار کرد. استاندار حکومت مرکزی سلب وظیفه گردید و پادگان های ارتش و ژاندارمری از سوی «فدائیان» فرقه خلع سلاح شدند. دولت و ارتش ایران در شرایط اشغال شوروی قادر به مداخله نبود.
من در عین حال به سند دومی نیز دسترسی پیدا کرده ام که نشان میدهد سه تا شش ماه بعد از همین فرمان استالین مبنی بر ایجاد یک حرکت تجزیه طلبانه در آذربایجان ایران از تاریخ ششم ژوئیه ۱۹۴۵، همان مرکز رهبری حزب کمونیست شوروی باز به دستور استالین در این فرمان تغییرات «کوچکی» داده و در تاریخ هشتم اکتبر همان سال با ارسال «ضمیمه» ای به آن فرمان تأکید کرده است که از آن تاریخ به بعد «وظیفه اصلی» فرقه دمکرات آذربایجان ایران باید نه «تجزیه طلبی» بلکه «خودمختاری ملی» آذربایجان در «چارچوب دولت ایران» باشد. ترجمه بخش مورد نظر آن ضمیمه به فرمان ششم ژوئیه چنین است:
«وظیفه اصلی فرقه دمکرات آذربایجان ایران، تاسیس خودمختاری ملی آذربایجان از طریق مؤسسههای خود مدیریتی دموکراتیک در چارچوب دولت ایران تعیین شود. در قرار کمیته مرکزی حزب کمونیست (بلشویک) اتحاد شوروی مورخه ۶ ژوئیه ۱۹۴۵ تغییرات معینی داده شود و به تصویب برسد که جنبشهای تجزیه طلبانه در ایالتهای آذربایجان ایران، گیلان، مازندران، گرگان، خراسان و کردستان شمالی صلاح نیست.»
در پایان این «ضمیمه» کلمات «کاتب (دبیر کل حزب، م) ژوزف استالین» با دست نوشته شده است. مشخصات این سند در مرکز نامبرده مسكو چنین است:
RGASPI F.17, o. 162, d. 37, 1.147-1 [52-183]
از همان آغاز
در واقع مشکلات فرقه از همان تشکیل حکومت فرقه در ۲۱ آذر سال ۱۳۲۴ شروع شده بود. طی دو سه ماه بعد از فرمان ژوئيه، هم حکومت ایران و هم واشنگتن و لندن دچار اضطرابی فزاینده در باره ادامه حضور قوای شوروی در آذربایجان ایران گشته چندین بار به شوروی ها خاطر نشان کرده بودند که آن ها باید به عهدنامه متفقین از سال ۱۹۴۱ عمل کرده نیروهای خود را از ایران خارج نمایند. آنها ارتش اشغالگر همسایه را تکیه گاه اصلی فرقه دمکرات می شمردند. و لیکن مسکو بطور حیرت انگیزی ضمن رد این قبیل اتهامات مدعی میشد که «نمایندگان شوروی و مقامات نظامی شوروی در حیات سیاسی داخلی استان های شمالی (ایران) کوچکترین مداخله ای نداشته و ندارند» (۲). این درحالی بود که هاری ترومن رئیس جمهوری آمریکا در بهار سال ۱۹۴۵ به دنبال آن همه هشدارهای غرب، در باره مسکو می گفت: «گمان نمی کنم بیش از این به بازی مصالحه ادامه داده شود… باید تا زمانی که با خواسته های ما همراهی نکرده اند از شناسائی رومانی و بلغارستان خودداری کنیم. باید مواضع خود را در قبال ایران به صورتی کاملا غیر مبهم آشکار سازیم… از این بازی کودکانه شوروی ها خسته شده ام (۳).
در آخر بهمن ماه ۱۳۲۴ سفر احمد قوام نخست وزیر ایران به مسکو برای مذاکره با استالین ابتکاری بسیار زیرکانه و درست در زمان لازم بود. احتمالا استالین نیز در حالی که خود را بالاخره ناچار به بیرون بردن قوای شوروی از ایران حس میکرد، تصور می نمود که میتواند در مقابل خروج قوای شوروی که به هر حال لازم الاجرا بود، اقلا امتیاز استخراج نفت شمال ایران را به دست آورد. در مقابل مسکو قبول میکرد که قوای نظامی خود را تا ماه مه همان سال یعنی خرداد ۱۳۲۵ از ایران خارج کند. ایران نیز متعهد میشد که در رفتار با حکومت فرقه رفتاری مسالمت جویانه در پیش گیرد به شرط آن که حکومت فرقه ملغی شده یک «انجمن ایالتی» شود و فدائیان فرقه تبدیل به یک نیروی «نگهبان» (ژاندارمری) گردند. طبیعتا این اقدامات برای شوروی منافعی در برنداشت. تنها چیزی که مسکو را دلگرم میکرد امتیاز نفت شمال ایران بود. این هم یک جنبه توافقی بود که قوام در باره اصول آن به استالین رضایت داد. این اصول در مسکو مورد قبول قرار گرفت اما چون یک رشته جزئیات قرارداد و از جمله شرایط امتیاز نفتی هنوز مورد توافق کامل نبود، قرارداد نهائی بین دو طرف قرار بود بعد از بازگشت قوام به تهران از سوی او و سفیر شوروی در ایران امضا شود.
و چنین هم شد.
حتی از همان ابتدای سفر قوام به مسکو نگرانی و دلهره ای جدی رهبران فرقه دمکرات را فراگرفته بود. آیا استالین آنها و حکومت فرقه را قربانی قرارداد ایران و شوروی کرده بود؟
چند هفته با اعمال و افزایش فشار بر مسکو برای تخلیه نیروهایش و ادامه مذاکرات تهران گذشت.
زیرکی اصلی قوام در پایان این دوره نهفته بود. دولت ایران پیوسته بهانه می آورد که چون مجلس پانزدهم هنوز انتخاب نشده، ابتدا می بایست انتخابات برگزار شود تا مجلس بتواند به توافقنامه نفتی ایران و شوروی رای دهد. اما برای قانونی بودن انتخابات، ایران نمی توانست تحت اشغال باشد و بنابراین قوای خارجی باید ابتدا آذربایجان را ترک می کردند.
مسکو بالاخره این شرط را پذیرفت و توافقنامه مذکور در تهران به امضاء رسید.
شاید هم استالین خوب میدانست که امتیاز نفت شمال ایران خیالی بیش نیست. شاید او چاره دیگری جز امضای توافقنامه در پیش روی خود نمی دید و احتمال هرچند بعید امتیاز نفت، برای دیکتاتور شوروی در درجه نخست وسیله ای برای حفظ شخصیت و وزن سیاسی اش بود.
در این میان پیشه وری مرتبا به سرکنسول شوروی در تبریز و باقروف در باکو هشدار میداد که قوام به تعهداتش وفادار نخواهد بود. او در عین حال در پیام های خود به باقروف پیوسته ادعا میکرد که «تمام ایران آماده انقلاب است» و آنها، یعنی فرقه برای مقاومت در برابر تهران به اسلحه نیاز دارند. تا آن آخرین ماه ها و حتی هفته ها، خود پیشه وری و دیگر رهبران فرقه ظاهرا از برنامه اصلی مسکو بیخبر بودند و یا نمی خواستند باور کنند که مانند بسیاری از نمونه های کلاسیک دیگر، آنها همچون یک نیرو و جریان محلی، مهره کوچکی در محاسبات کلان هستند که بعد از مصرف به دور انداخته خواهند شد.
اما استالین گوش شنوائی برای نگرانی های پیشه وری و هشدار های او درباره قوام و خواست هایش برای حمایت مسکواز «انقلابی در سرتاسر ایران» نداشت.
در هشتم خرداد ماه ۱۳۲۵ تمام نیروهای شوروی از ایران خارج شدند.
فرمان استالین از ششم ژوئیه 1945، ص یکم، نسخه مسکوصفحه دوم و پایانی فرمان استالین با امضای او
نامه استالین به پیشه وری
تاريخ نامه استالین به پیشه وری هشتم ماه مه ۱۹۴۶ (۱۳۲۵) یعنی یک روز قبل از خروج کامل قوای شوروی از ایران است.
در اين نامه، استالين علل خروج نيروهاى شوروى از ايران را به پيشه ورى توضيح مي دهد. تا آن زمان باور عمومى بر آن بود كه فرقه دمكرات زير سايه ارتش اشغالگر شوروی بر سر كار آمده بود و با خروج آنها از ایران قدرت ایستادگی را از دست داده و متلاشي شده است. این نامه مُهر تائید استالین یعنی بالاترین مرجع مطلع در باره این گمانه زنی عمومی بشمار میرود.
متن این نامه که جزو اسناد «فوقالعاده محرمانه» حزب کمونیست بود پس از فروپاشی اتحاد شوروی در دسترس عموم قرار گرفت. متن نسخه برداری شده این نامه که اصلش به روسی است ابتدا در مجله دانشگاهی «انستیتوی تاریخ معاصر» آکادمی علوم فدراسیون روسیه درج گردید. در عین حال همین نسخه متن اصلی (نه فتوکپی اصل آن) در اختیار مرکز «مطالعات جنگ سرد» موسسه «وودرو ویلسون» واشنگتن قرار گرفت. همین متن از سوی ولادیسلاو م. زوبوک به انگلیسی ترجمه شد.
این متن آنگاه با کسب اجازه از همین مرکز از سوی عباس جوادی به فارسی ترجمه شد که در سال ۲۰۱۱ در تارنمای «چشم انداز» منتشر شد. مشخصات اصل روسی سند در آرشیو سیاست خارجی فدراسیون روسیه این است:
Archive of Foreign Policy of the Russian Federation
AVP RF, AVP RF, f. 06, op. 7, p. 34, d. 544, ll. 8-9
پشت جلد مجله نوایا ای نویشایا ایستوریا چاپ مسکوآغاز نامه استالین به پیشه ورینامه استالین به پیشه وری، ادامهپایان نامه استالین به پیشه وری با امضای استالین.
و اما بخش هائی از نامه استالین به پیشه وری از تاریخ هشتم ماه مه ۱۹۴۶:
به رفيق پيشه ورى
بنظر ميرسد شما در بررسى وضع داخلى ايران و همچنين بُعد بين المللى مسئله دچار اشتباه شده ايد.
(…)
مطمئنا اگر قواى شوروى در ايران باقی مي ماندند شما مي توانستيد روى موفقيت در امر خواست هاى انقلابى خلق آذربايجان حساب كنيد. اما ما ديگر نمي توانستيم نيروهاى شوروى را در ايران نگه داريم و آن هم در وهله نخست بدين سبب كه ادامه حضور آنها در ايران بنياد سياست هاى آزادسازانه ما در اروپا و آسيا را مختل ميكرد. بريتانيائى ها و آمريكايي ها به ما گفتند اگر نيروهاى شوروى ميتوانند در ايران بمانند در آن صورت چرا نيروهاى بريتانيا در مصر، سوريه، اندونزى، يونان و بهمين ترتيب نيروهای آمريكا در چين، ايسلند و دانمارك نتوانند بمانند. از اين جهت ما تصميم گرفتيم نيروها را از ايران و چين بيرون ببريم تا اينكه اين بهانه را از دست بريتانيايي ها و آمريكايي ها بگيريم (…)
(…) تا مدتي كه قواى شوروى در ايران بودند شما فرصت دامن زدن به مبارزه در آذربايجان و سازماندهي يك نهضت گسترده دمكراتيك با خواست هاى همه جانبه را دارا بوديد. اما نيروهاى ما مي بايست ايران را ترك مي كردند و چنين هم كردند. آنچه در ايران ميبينيم چيست؟ ما در اينجا شاهد نزاعى بين حكومت قوام و دواير طرفدار انگليس ايران هستيم كه نماينده ارتجاعى ترين عناصر ايران هستند. قوام در گذشته هر قدر هم كه ارتجاعى بوده باشد، بايد امروزه برای حفظ خود و حكومتش بعضی اصلاحات دموكراتيك را انجام داده و حمايت نيروهای دموكراتيك ايران را جلب كند. تاكتيك ما در چنين شرايطي چه بايد باشد؟ بنظر من ما بايد از اين نزاع استفاده كنيم تا اينكه از قوام امتياز بگيريم، از او حمايت كنيم تا نيروهاى طرفدار انگليس را منزوی نمائيم و زمينه اى براى ادامه دموكراتيزه كردن ايران را مهيا كنيم (…)
(…)
ى. استالين
نامه پیشه وری به رهبری شوروی
درست در بحبوحه آخرین روزهای حکومت فرقه، پیشه وری و چند تن از رهبران دیگر فرقه دمکرات نامه ای به «رهبری شوروی» می نویسند. این نامه که تاریخش ۱۷ آذر ۱٣۲۵ یعنی درست چهار روز پیش از ۲۱ آذر همان سال است، پیش از سقوط حکومت پیشه وری به آقای کراسنیخ سرکنسول اتحاد شوروی در تبریز تقدیم شده است تا به اطلاع «رهبری شوروی» رسانده شود. نامه که از سوی پیشه وری، پادگان ،شبستری، سلام الله جاوید و غلام یحیی دانشیان امضاء شده در واقع گله ای جدی و فوری اما محترمانه از «دوست بزرگمان اتحاد شوروی» است که از حکومت فرقه خواسته بود محدود شدن اختیارات خود در مقابل دولت مرکزی ایران را قبول کند و مقاومتی از خود نشان ندهد.
از لحن نامه معلوم میشود که هنوز شوروی ها به رهبران فرقه دستور نداده اند که از ایران خارج شوند اما رهبری فرقه با احساس خطری قریب الوقوع و با زبانی نشانگر استدعا، خواهان «کمکی مختصر» و از جمله اسلحه برای مقابله با حمله ارتش مرکزی است. بعضی فراز های جالب از آن نامه:
«ما هشت ماه تمام است که برخلاف احساسات مردم ما، بر خلاف آرزوها و تمایلات اعضا و فعالان فرقه مان؛ بخاطر پیشرفت امور و حل مسالمت آمیز اختلافات؛ با در نظر داشت سیاست جهانی دوست بزرگمان اتحاد شوروی و با توجه به میانجیگری دولت شوروی، کوشیده ایم سیمای قوام را دموکراتیک و مترقی جلوه دهیم و حتی در مواقعی برخلاف فکر و اعتقاد خویش از او تعریف و تمجید نیز نموده ایم. هدف این بوده است که کار از جانب ما مختل نشود. (…)
خلق آذربایجان، رهبر آن فرقه دموکرات و سران فرقه دو انتظار از دولت شوروی دارند:
اولا مادام که مرزهایمان باز هستند و قدرت ملی مان پابرجاست مقدار کمی به ما سلاح داده شود. زیرا اگر کار به این روال پیش رود، این کار دیگر ممکن نخواهد شد. ما به راحتی قادریم این اسلحه ها را چنان مخفیانه بدست قوای ملی برسانیم که نیروی مخالف از آن مطلع نشود. پس از شروع و شدت درگیری انجام این کار بسیار سخت خواهد بود. ما سلاح زیادی نمی خواهیم. منظور ما اندک مقداری است تا فدائیان ناگزیر نشوند با دست خالی جلوی دشمن بروند.
ثانیا حالا که قوام جنگ را شروع کرده و به ریختن خون برادران ما پرداخته است، اجازه داده شود ما نیز از هر سو او را در تنگنا قرار دهیم، تا از این طریق امکان قیام آزادیخواهان همه جای ایران را فراهم کرده، نهضت بزرگی در سراسر ایران آغاز نماییم و با سرنگون ساختن حکومت ارتجاعی تهران، حکومتی دموکراتیک بجای آن مستقر سازیم.
اگر این کار به صلاح نیست، بگذارید از تهران کاملا قطع رابطه کنیم و حکومت ملی خویش را بوجود آوریم.( [مردم ما] به راه حل اخیر بیشتر تمایل دارد.) سیاست شوروی هر کدام از این دو راه را که انتخاب کند، ما می توانیم آن را شرافتمندانه اجرا کنیم و موفق گردیم.
(…) مسئله نفت مسئله بسیار نسیه ای است که دولت شوروی بدون داشتن طرفدارانی در مجلس و جامعه موفق به دستیابی به آن نخواهد شد.« حسن نیت» قوام السلطنه نیز نمی تواند تضمین محکمی به حساب آید. زیرا او در مسئله آذربایجان نشان داد که حسن نیت چیست. (…)
مسئله نفت هنگامی می تواند بسود اتحاد شوروی حل شود که نیروهای اجتماعی پشت آن باشند. همین نیروها اکنون در نقاط دیگر ایران بشکل فوق العاده ای در حال سرکوب شدن و از بین رفتن اند. ولی [هنوز] کاملا از بین نرفته اند. نیروی ما در آذربایجان، نیروی مهمی است. ما دارای امکانات جدی برای وارد آوردن فشار به حکومت تهران هستیم. (…)
چشم امید همه خلق ، فرقه و رهبران آن به [یاری کشور شماست] و نجات را در [کمک آن] می بینند آنچه شما باید بکنید تنها دادن مقدار کمی سلاح [ به ماست].»
این نامه را که اصلش به ترکی آذری است سیروس مددی به فارسی ترجمه و در تارنمای «اخبار روز» (۴) منتشر کرده است. به گفته آقای مددی، اصل سند با این مشخصات در «آرشیو سیاست خارجی فدراسیون روسیه» نگهداری میشود:
АВПРФ, ф.
۰۹۴, оп.٣٨ , п.٣۶۴A, д.۴۹, л.۱-۷
Федерации Архив внешней политики Российской
مورخ و سیاستمدار جمهوری آذربایجان جمیل حسنلی که خود پژوهشی در باره حکومت فرقه کرده و به چاپ رسانیده است (۵) می گوید نسخه دومی از همین نامه با مشخصات زیر در «آرشیو دولتی جمهور آذربایجان درباره سازمان های سیاسی و جنبش های اجتماعی» (مخزن۱ فهرست ٨۹ پوشه۱۱۴ صفحه ۲۱٨- ۲٣۰) وجود دارد:
AR SPIHMDA
f.۱,s.٨۹,i.۱۱۴,v.۲۱٨-۲
پرده آخر
به دنبال خروج نیروهای شوروی در خرداد ماه ۱۳۲۵، پیشه وری بلافاصله طبق قرارداد تهران و مسکو و تحت فشار ماموران باکو که مجری اوامر مسکو بودند، با حکومت تهران توافقنامه ای را امضاء کرد که طبق آن حکومت فرقه به یک «انجمن ایالتی» و «مجلس ملی» آذربایجان به یک «انجمن محلی» تغییر یافت که وابسته به دولت مرکزی محسوب می شدند. نیروهای فدائی» هم می بایست به تدریج لغو و در نیروهای انتظامی ایران مستحیل شوند.
با خروج قوای شوروی، دوره احیای حاکمیت دولت مرکزی در آذربایجان شروع شده بود – چه از طریق تحویل مسالمت آمیز قدرت فدائیان و چه زد و خورد و حمله حکومت مرکزی.
دیگر معلوم می شد که برای فرقه، پرده نهائی بازی آغاز شده است.
با اینهمه، احتمالا چهار روز پیش از ٢١ آذر یعنی در تاریخ تالیف نامه پیشه وری، رهبران فرقه از آنچه که بزودی در انتظار آنها بود خبری نداشتند چرا که اگر خبری می داشتند بعید بود سه چهار روز قبل از خروج برنامه ریزی شده آنان از ایران، از مسکو تقاضای اسلحه و یا اجازه برای اعلام استقلال کنند.
حکومت فرقه دموکرات آذربایجان که در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ رسما تاسیس یافته بود با وجود همه خبر ها و تحولات ناخوشایند برای رهبران فرقه، در نظر داشت سالگرد تاسیس این حکومت را جشن بگیرد. اما یک روز مانده به ۲۱ آذر ۱۳۲۵ نمایندگان باقروف به پیشه وری و دیگر رهبران بالای فرقه گفتند که بزودی چند ماشین می آیند تا آنها را به باکو ببرند.
پیشه وری به دوستان نزدیکش گفته بود که نمی خواست تبریز را ترک کند اما چاره دیگری برای آنها باقی نمانده بود.
روز بیستم آذر روزنامه «آذربایجان» ارگان فرقه دموکرات آخرین شماره خود را در تبریز به چاپ رسانید که در آن پیشه وری از همه «برادران ایرانی» می خواست که «مقاومت کنند و برای آزادی و دمکراسی بجنگند». مطلب اصلی روزنامه، آخرین اعلامیه فرقه از تبریز بود که با شعار هائی میهن پرستانه مانند «زنده باد آزادی و استقلال ایران!» خاتمه می یافت. اما برای شعار های ایران دوستانه دیگر خیلی دیر شده بود و نه فقط عموما «برادران ایرانی» بلکه «برادران آذربایجانی» هم حاضر نبودند برای فرقه دمکرات بجنگند (۶).
اکثر رهبران بلندپایه فرقه به جمهوری شوروی آذربایجان گریختند. ارتش ایران به پیشروی خود که یکی دو ماه قبل از آن شروع کرده بود ادامه داد. اما به غیر از موارد اندکی، ارتش مرکزی با مقاومت چندانی روبرو نشد. در اکثر موارد مردم محلی فرقه چی ها و فدائیان را قبل از رسیدن ارتش خلع سلاح و از مراکز قدرت برکنار کرده بودند (۷).
مطبوعات فرقه دمکرات که دیگر در باکو به چاپ می رسید در باره «تلفات بیش از ده هزار نفر» سخن می گفتند اما گزارش های نیمه رسمی ایرانی حاکی از هشتصد نفر تلفات بود (۸) در حالی که یک منبع انگلیسی، به نقل از سفارت آمریکا در تهران از «قتل ۴۲۱ نفر از دموکرات ها» خبر می داد.
به هر تقدیر، ماجرای فرقه دمکرات پایان خونینی داشت.
چند ماه بعد انتخابات مجلس پانزدهم هم برگزار گردید. دکتر محمد مصدق در مجلس قوام را متهم به دخالت در انتخابات و تغییر نتایج آن به نفع خود نمود. شاید هم این اتهام بی مورد نبود. مجلس دوره پانزدهم توافقنامه ایران و شوروی و از جمله دادن امتیاز نفت به شوروی را بررسی کرده آن را رد نمود. موضوع امتیاز نفت هم با این ترتیب منتفی گشت. گفته می شود این عینا نقشه احمد قوام بود که اجرا شد.
لازم به توضیح است که سید جعفر پیشه وری در یازدهم ژوئن ۱۹۴۷ در یک تصادف اتومبیل در آذربایجان شوروی کشته شد. اگرچه هیچ دلیل کافی و مشخصی در باره سوء قصد بودن این حادثه در دست نیست اما بعضی ها بر آنند که دستگاه اطلاعاتی شوروی از تصادف های رانندگی بخصوص در این راه برای قتل مخالفین خود استفاده می کرده است.
قضاوت درباره اینکه اتحاد شوروی و حکومت یکساله فرقه دمکرات آذربایجان خوب و یا بد کرد، می تواند بسته به جایگاه سیاسی و عقیدتی هر کس فرق کند. اما برخلاف بیست سال پیش، در مورد چند و چون تاسیس فرقه و حکومت یکساله آن در آذربایجان دیگر نمی توان شک و شبهه کرد، مگر اینکه از روی عناد و یا تعصبی غیر جدی، وجود و یا اعتبارده ها و صد ها سندی را که دیگر در دسترس عموم قرار گرفته اند، مورد تردید قرار داد. این اسناد به روشنی ثابت می کنند که که حکومت یکساله فرقه دمکرات آذربایجان زیر بال دولت و ارتش شوروی بر سر کار آمد و وقتی نیروهای شوروی ایران را ترک کردند، حکومت فرقه نیز متلاشی شد. با این ترتیب حکومت فرقه هر چه بود، به هرحال طوری که خود این حکومت و حامیان آن در باکو و مسکو ادعا می کردند، «حکومت ملی» نبود.
————————–
زیرنویس ها
(۱) برای مطالعه متن کامل اسناد و بررسی منابع مربوطه لطفا به همین تارنمای «چشم انداز»، دفتر «از ۲۱ آذر تا ۲۱ آذر» مراجعه کنید.
(۲) شاید راینه، فرناند: استالین و تاسیس فرقه دموکرات آذربایجان، در: گفتگو، 1386. این، ترجمه بسیار کوتاهی از اصل انگلیسی این اثر («استالین،باقروف و سیاست های شوروی در ایران در سال های 1939-46»، سال 2000، دانشگاه ییل آمریکا) است که در واقع تز دکترای خانم شاید راینه است و هنوز بصورت کتاب کامل چاپ نشده است. این نوشته که عبارت از تقریبا 400 صفحه است، بنظرم کامل ترین و دقیق ترین بررسی ماجرای «فرقه دمکرات آذربایجان» بشمار میرود.
(۳) شاید راینه، همانجا.
(۴) مددی، سیروس: نامه رهبران جنبش ملی-دموکراتیک آذربایجان به رهبران اتحاد شوروی (یک سند نویافته)، تارنمای «اخبار روز».
(۵) حسنلی، جمیل: فراز و فرود فرقه دموکرات آذربایجان، نشر نی، تهران 1383.
(۶) اتابکی، تورج: آذربایجان در ایران معاصر، تهران 1376، ص 184.
در عرض پنج ماه آنکارا برای بار سوم یا یک حمله خونبار تروریستی روبرو شد. هدف حمله نخستین٬ مخالفین حکومت و طرفداران آشتی بین کُرد ها و ترک ها بود. حمله دوم متوجه دولت و ارتش یود و این آخرین بار مردم عادی و بیخبری که یک روز یکشنبه تصادفا و یا برای گردش و خرید در مرکز شهر بودند، هدف حمله قرار گرفتند. پیشتر در محله باستانی «سلطان احمد» استانبول میخواستند به توریسم و گردشگری ترکیه ضربه بزنند و در دیاربکر، هدف ترور، افزایش تشنج بین ترک ها و کرد ها بود.
ظاهرا حملات تروریستی فقط از یک منبع سرچشمه نمیگیرند و تنها یک هدف ندارند. اما ظاهرا یکی نه، احتمالا ده ها شخص و گروه و دولت، دانسته و ندانسته، به این یا آن طریق، بخاطر منافعی کلان تر و یا کوچکتر، خُرد کردن رقیب و یا برتخت نشاندن خواست خود، یا بخاطر ایدیولوژی و یا مذهب و قومیت، یکی برای حفط موقعیت خود و دیگری برای اجرای نقشه خود، عملا ترکیه را به سوریه و یا عراق دیگری تبدیل میکنند – گام به گام، هر کس به بهانه ای که شاید به تنهایی قابل درک و توجیه هم هست.
ترکیه و ایران آخرین دولت های قدرتمند شرق مسلمانند و سنت امپراتوری دارند. متزلزل کردن و متلاشی نمودن این دو کشوربه آسانی سوریه و عراق نیست. اما آنچه ده بیست سال پیش بر سر عراق و سوریه آمد، میتواند امروز بر سر ترکیه و فردا بر سر ایران هم بیاید، آن هم نه لزوما (طوری که شایع است) بدست دول وگروه های خارجی، بلکه از داخل، بدست خود انسان های همین کشور ها، همانطوری که در عراق و سوریه هم شد و هنوز ادامه دارد.
بی خیالی و خوداندیشی نسبت به هرکدام از این فاجعه ها نشان از حماقت و جنون ناشی از تعصب، خرافات و آلوده شدن به هوای «جنگ هفتاد و دو ملت» خاورمیانه است – حال به هر بهانه ای و تحت هر پرچمی که باشد.
در سنت شرقی ما اگر پدر ریش سفید و یا مادر دلسوزی میبود که همه به حرفش گوش کنند، لابد میگفت: بزرگتر ها مواظب باشند که جوانتر ها دعوا نکنند. جوان ها مواظب کودکان باشند. کودکان و جوانان احترام بزرگان را حفظ کنند و بزرگان سلام و علیک با همدیگر را قطع نکنند. فعلا شلوغ نکنید. در و پنجره را ببندید تا دعوای محله تمام شود.
اما متاسفانه امروزه اغلب پدران ریش سفید و حتی مادران دلسوز خاورمیانه خود در جبهه های مخاصم موضع گرفته اند.
عباس جوادی – در آمریکا وقتی کسی میگوید «من آمریکائی هستم»، اصلش میتواند به سرخ پوستان بومی آمریکا وصل باشد، یا از ایرلند و انگلستان باشد، یا سیاه پوست و یا چینی باشد. اما همه آنها آمریکائی هستند و خود را آمریکائی حس میکنند.
کانادا و کشور های آمریکای لاتین هم چنین مفاهیم فرا قومی بوجودآورده اند، تا جائیکه وقتی «کانادائی» و یا «برزیلی» میگوئید، حتما لازم نیست اصل و نسب و نژاد شما مربوط به انگلستان و یا فرانسه و پرتغال باشد. در اروپا این مسئله کمی یکرنگ تر است، چونکه در اينجا به غير از بریتانیا و اسپانیا و سوئیس و یکی دو کشور دیگر، اکثر کشور های اروپائی مانند فرانسه، آلمان و لهستان صاحب یک قوم اکثریت بزرگ هستند. بنا بر این وقتی «آلمانی» میگوئید مشکل تر است اصلتان از آفریقا باشد، اگرچه در این چند سال اخیر هيچ هم «غیر عادی» نيست که اصل شما عرب و یا یهودی الجزیره باشد، اما از یکی دو نسل به این طرف فرانسوی شده باشید. بعد از اینکه مدتی نسبتا طولانی سپری شد، طبیعتا کسانی که از لهستان به آلمان کوچ کرده اند، آلمانی محسوب میشوند حتی اگر نامشان «آلمانی خالص» هم نباشد.
ژاپن و کشور های آسیای جنوب شرقی با وجود اقلیت هایشان اکثرا کشور هائی با یک قوم اکثریت بزرگ هستند. چین هم یک قوم اکثریت بسيار بزرگ («هان») دارد و در کنار آنها اقوام دیگر مانند اویغور و تبتی هم هستند. آیا میتوان به همه آنها «چینی» گفت؟ اکثر مردم امروزه چنین میکنند. عموما به همه آنها چيني ميگوئيم اما اگر حتما لازم شد قوم و زبان آنها را يادآوري كنيم، ميگوئيم اويغور چين و غيره. استرالیا و زلاند نو موضوعی دیگر است، چونکه این ملت ها اصولا (مانند ایالات متحده) با مهاجرت اقوام تشکیل شده اند.
در خاورمیانه و آفریقای شمالی این وضع احتمالا بخاطر تاریخ بسیار متحرکش پیچیده تر است. در مصر هم به مسلمانان و هم به قبطي های مسیحی «مصری» گفته میشود، قبل از همه چیز بدین جهت که هر دوی آنها عناصر «اصلی» و تشکیل دهنده ملیت وقومیت مصر هستند. مصر 3000 سال قبل از اسلام هم مصر بود، بعد از اسلام و عربی شدن زبان و فرهنگ اكثريت مردم هم هنوز مصر است، با وجود آنکه همه مصری ها مسلمان نیستند. وقتی «لبنان» میگوئیم این نام شامل اعراب مسلمان و مسیحی، دروز ها، ارمنیان، و یهودیان میشود. همه آنها لبنانی هستند و اصل اکثرآنها هم ازهمین آب و خاک است.
یهودی به لحاظ دین و نژادش یهودی است، اما یک «اسرائیلی» میتواند متعلق به اکثریت یهودی و یا حتی فلسطینی مسلمان باشد. فلسطینی ها میتوانند مسلمان و یا مسیحی باشند ولی همه شان فلسطینی اند. مردم سوریه شامل اعراب مسلمان سنی و یا علوی نصیری، کُرد ها، مسیحیان و یهودیان و غیره است، اما همه آنها «سوری» هستند. اکثریت عربستان سعودی عرب است. به همه آنها «عرب» گفته میشود، اما اعراب این کشور اکثرا سنی و بخشی از آنها شیعه است. عراق متشکل از اعراب مسلمان (اکثریت شیعه و اقلیت سنی)، کُرد ها، ترکمن ها و اقلیت های دیگر است، اما به همه آنها «عراقی» گفته میشود.
تركيه از جهت نامگذاري اتباعش كمي شبيه آلمان است. زبان رسمي كه در ضمن زبان اكثريت اهالي مملكت نيز هست «تركي» است. در ترکیه شخصي را كه زبان اصلي و قوميتش تركي است ميتوان ترك ناميد. ولي آيا ميتوان كسی را كه شهروند تركيه است، اما زبان اصلي و يا مادری و قوميتش ارمنی است «ترك» نامید؟ دولت تركيه ميگويد تمام شهروندان جمهوری تركيه صرفنظر از زبان، دين و قوميت، ترك هستند و تعبير ترك نشاندهنده شهروندی است و نه قوميت و دين و زبان – و این بخصوص در عصر مدرن کنونی و مهاجرت ها و آمیزش ها قابل درک هم هست – درست مانند مواردی تظیر تغبیر «آمریکایی» و یا «استرالیایی». اما بعضی از مردم غير ترك اينرا قبول نميكنند. بعضی کردهای تركيه نميتواند و یا نمیخواهند با راحتي خاطر با وجود اينكه كرد هستند خود را «ترک» بنامند. اين مشكل تا حد زيادي مربوط به تاریخ و تا حدی هم مربوط به لغت است يعني لفظ ترك همانند آلماني و يا روس هنوز به سختي ميتواند شامل كسي شود كه شهروند اين كشور ها هست، اما زبان، قوميت و احتمالا دينش با گروه اكثريت همگون نيست. مثلا يك روس اهل روسيه براحتي ميگويد «من روس هستم» ولی تلفظ اين جمله برای يك شهروند روسيه كه تاتار يعنی مسلمان و در عين حال زبانش تاتاری است، كمی مشكل است. او احتمالا خواهد گفت «من شهروند روسیه ام و تبارم تاتار است.»
اولا ايرانيان در اين مورد از چند جهت خوش شانس هستند. درست است که ریشه نام ایران از لفظ «آریا» ست که به قبایل و اقوام هند ایرانی برمیگردد که سه چهار هزار سال پیش از شمال دریای خزر به آناتولی، هندوستان، ایران کنونی و اوراسیای غربی کوچیده بتدریج ملت های مختلف از جمله ایرانیان را پدید آوردند که خود مرکب از اقوام مختلف مانند عیلام و ماد و پارس و پارت بودند که آنها هم در طول تاریخ مرتبا با همدیگر و با عرب و ترک و ارامنه و آشور و گرجی و هندی و دیگران در آمیختند. اما احتمالا بخاطر همین آمیزش و روند تاریخی در ایران است که اولا نام «ایرانی» امروزه مربوط به فقط یک قوم و گروه تباری نمیشود، بلکه شامل فارسی زبان ها، ترکی زبان های آذربایجان و ترکمن ها، کرد ها، اعراب خوزستان و سواحل خلیج فارس، بلوچ ها و دیگر اقلیت ها میشود. به مسلمان و مسیحی و زرتشتی، از میان مسلمانان به شیعه ها و سنی ها و دیگران، از میان مسیحیان به ارامنه و آسوری ها و دیگران، و بطور خلاصه صرفنطر از نژاد و زبان و دین و مذهبش به هرکسی که ایرانی یعنی شهروند ایران است، «ایرانی» میگوئیم. يعني کلمه «ایرانی» شهروندی را تعریف میکند و نه نژاد و قوم و زبان را. بهمین ترتیب نام «ايران» مانند آمريكا و يا مصر هر قوميت و زبان و دين را در بر ميگيرد و مثل ترك و روس منحصر به يك قوم و زبان نميشود.
دوم اينكه در ايران همه اينها يعني فارس و ترك و مسلمان و زرتشتي و غيره همه عناصر اصلی و تشکیل دهنده چیزی هستند که ما امروزه و صد ها سال است آن را «ایران» و «ایرانی» میخوانیم . بيشك ايران هم مانند تركيه ويا عراق و لبنان و آلمان و غيره صحنه جنگ ها، كوچ ها، اسكان ها و تحولات جديدی در مرزبندي دولت و يا هويت ديني و مشخصات زباني مردم بوده است. اما از اكثريت بزرگ اين تحولات حداقل صدها سال يعني آن قدر وقت گذشته است كه همه اين عنصر ها، با و جود تمام مشكلات و بحران ها، در تركيبي بنام ايران جوش خورده و اين كشور و هويت ملي آن را بوجود آورده اند. جالب اينكه، براي مثال، قدمت دين زرتشتي در ايران به مراتب بيشتر از اسلام است ولي دين اسلام به مدت ١٤٠٠ سال طوري با ايران و ايراني جوش خورده است كه همانند دين زرتشتي، اسلام هم براي ايرانيان خودي و بومي شده است. مثال ديگر: ٨٥٠ سال بعد از حاكميت خلفای اموی و عباسی، ايران معاصر را كی ساخت و حفظ نمود؟ از غزنويان و سلجوقيان گرفته تا صفويان و افشاريه و قاجار، اين، تركی زبان های اصالتا ترک ایرانی و بومی شده ايران بودند كه ايران را بعد از اسلام در مقابل و در تمايز از همسايگان دور و نزديكش احيا و حفظ كردند و به آن هويت كنونی و ملی اش را دادند. از اين جهت بيگانه خواندن اين عناصر اصلي و تشكيل دهنده ايران به همديگر و يا تك تك آنان به هويت فراقومی ايران با تاريخ بيش از هزار سال گذشته اين مملكت سازگار نیست.
سوم اينكه اين مدت بسيار طولانی همزيستی و حتى آميزش اگرچه هيچ وقت عاری از بحران و فراز ونشيب نبوده و هنوز هم نيست، اما در نتيجه « آشی» پخته شده كه امروزه بعد از آنهمه پستی و بلندی تاريخ، اكثر مواد اوليه و اساسی آن بهرحال به همديگر نزديكترند تا به «آش» هاي همسايه های دور و نزديك. شاید این موضوع در مورد اقوام مختلف ایران به درجات مختلفی صدق کند اما مثلا یک ترک زبان آذربایجان به یک فارسی زبان ایران بسیار نزدیک تر از مثلا یک ترکی زبان ترکیه است و علت این امر احتمالا نه فقط مذهب بلکه تاریخ و حافظه تاریخی گذشته است که همگی همچون یک ملت جمع کرده و تقسیم نموده ایم، تجربه ای که با مثلا همسایگان خود یا نداشتیم و یا به شکل دیگری داشتیم.
احتمالا اين موضوع تا حد زيادى، هم از نظر ژنتيكى درست است و هم از جهت فرهنگى و اجتماعى كه اين عامل دوم بنظر خيلى ها مهمتر از مشخصات ژنتيكى است. براى مثال وقتى ایلات و قبايل ترك از آسیای مرکزی به خراسان، آذربايجان، فارس و حتى اصفهان و كرمان رفته و آنجا ساكن شده اند بتدريج با مردم محلى جوش خورده و آميزش يافته اند و وابسته به تعداد قبايل مهاجر يا مثل كرمان و اصفهان در جمعيت هاى محلى مستحيل شده زبان و فرهنگ آن را از خود كرده اند و يا مانند آذربايجان و يا بخش هائى از خراسان باز با مردم محلى آميزش پيدا كرده ولى به جهت كثرت تعداد و عوامل سياسى زبان محل سكونت خود را عوض كرده اند و يا در موارد ديگر (مانند تركمن ها و قشقائى ها) بخاطر درجه كمتر آميزش، سرعت تاثير گذارى و تاثير پذيرى آنها از محيط محلى شان به نسبت آهسته تر از موارد ديگر بوده است.
از سوی ديگر بيش از هزار سال همزيستی و بخصوص تحولات اجتماعی و علمی قرن بيستم مانند كوچ ها، ارتباطات و رسانه ها و برجسته تر شدن حقوق فردی در مقابل حقوق گروهی، اختلافات و ويژگي های نژادی، قومی و حتي زبانی گروه ها را كمرنگ تر كرده، آنها را از نظر نژاد، قوميت و حتی دين و زبان به همديگر نزديكتر و شبيه تر كرده است. بخاطر همه اين عواملى كه ذكر شد، مثلا يك ترك آذربايجاني و شيعه امروز یقینا از نظر فرهنگی واجتماعی و بیشک از نگاه نژادي و ژنتيكى آن عضو طايفه اوغوز – تركمن طغرل بيگ سلجوقی نيست كه هزار سال پيش از آسيای مركزی به مرو و نيشابور آمده و بر ايران و بيزانس و قفقاز و بين النهرين حاكم شده بود. بهمين ترتيب اگر قبول كنيم كه خود قبايل هند و اروپائى یعنی آريائی ها حدود چهار و چند هزار سال پيش و یا بیشتر از آسياى مركزى و قفقاز به فلات ايران كنونى كوچ كرده اند، فارسى زبان هائى كه امروز در تهران و كرمان و شيراز زندگى ميكنند، مطمئنا از نظر ژنتيكى و فرهنگی واجتماعى از آن قبايل آريائى چهار – پنج هزار سال پيش بسيار متفاوتند.
آنچه كه فردوسی گویا در آخر شاهنامه با شكوه و شكايت ميگويد، خوشمان بیاید یا بدمان بیاید، نشان دهنده روند حد اقل يكی دو هزار سال گذشته تاريخ ايران است، روندی كه در تاریخ كشور ها و ملل ديگر هم نمايان است:
ز دهقان و از ترك و از تازيان نژادی پديد آيد اندر ميان نه دهقان، نه ترك و نه تازی بود سخن ها به كردار بازی بود
عرض کردم «گویا»، چونکه به روایتی این بخش از «شاهنامه» که معروف به «نامه رستم فرخزاد» شده است شاید هم درواقع از فردوسی نیست. من نمیدانم. برخی دیگر می گویند در اینجا منظور فردوسی از «نژاد» آن نیست که ما امروز از این واژه با معنی ژنتیک آن می فهمیم، بلکه کلا منش و فرهنگ گروه های اجتماع است.
به هر حال اگر این تفسیرها را در نظر نگیریم، ظاهرا شكايت فردوسى از آن بود كه با آميزش دهقان (پارسی) و ترك و عرب، نژاد “پاك” ايرانى مخلوط شده وآن «پاکیزگی» قبل خود را از دست داده است. در اوضاع امروزی این مانند شکایت برخی دولتمداران غربی از فراوانی کوچ ها و مهاجرت از کشور های دیگر و ايجاد «بی ثباتی در اقتصاد و فرهنگ» دولت های با ثبات ترصدا میدهد.
البته فردوسی احتمالا از این نظریه که خود آریائی ها چند هزار سال پیش از آسیای مرکزی به ایران کنونی آمده اند بی خبر بود و نميدانست كه تا زمان خود او آنها با ده ها قوم و قبيله ديگر مخلوط شده بودند.
بعد از این چند هزار سال هنوز هم بعضی از تهرانی های عوام که اجدادشان ٢٠٠ سال پیش به تهران آمده اند شکایت میکنند که تهران با شهرستانی ها پر شده و یا تبریزی های عوام شکوه میکنند که «دهاتی ها» تبریز را پر کرده اند و کسی از این عوام الناس نمیداند و نمیخواهد بداند که همه ما در نهایت شهرستانی و دهاتی هستیم و روزی – روزگاری از جائی به جائی آمده ایم که فعلا در آنجا ساکنیم و به احتمال قوی یا خودمان و یا فرزندانمان به نقاط دیگری از این دنیا کوچ خواهیم کرد که هر شخص و گروه تنگ نظری خود را ارباب ازلی و ابدی آن میشمارد.
ايرانی امروز«دهقان» ٢٠٠٠ سال پيش نيست چنانكه ترك امروز را هم نميتوان نوادگان تركان آلتای شمرد و يا دی. ان. ای اعراب عراق و سوريه را تنها در عربستان جستجو كرد.
سرگذشت ایل افشار که یکی از ایلات ترکمن و اوغوز است که از قرن یازدهم میلادی به بعد در اقصی نقاط ایران پخش و ساکن شده اند، نمونه بسیار خوب و گویائی از روند های آمیزش قومی در ایران هزار سال پیش است. اگر به آمار کنونی ایلات ایران نگاه کنید احتمالا بیشتر از 100 هزار نفر که تابع ایل افشار باشند نخواهید یافت. اما اینها کسانی هستند که بصورت ایل زندگی کرده و همان زندگی ایلاتی را در طول صد ها سال حفظ کرده اند. صد ها هزار و شاید میلیونها نفر از انسان هائی که بخشی کوچک و یا بزرگ، کم و یا زیاد از تبار و اصلیتشان به ایلات و طوایف افشار هزار سال پیش بر میگردد، هستند که نه فقط در خراسان و آذربایجان، بلکه حتی در کرمان، سیستان، خوزستان و یا کردستان با مردم محلی جوش خورده «یکی شده» حود را با شرایط جدید منطبق کرده و ایرانی شده اند.
در ایران اختلاط و آميزش نژاد ها، قبايل و اقوام هميشه وجود داشته ولي در اين صد سال گذشته احتمالا سرعت فوق العاده ای پيدا كرده است. قوميت ها و يا زبان ها، ويژگي های فرهنگی و اجتماعی از بين نرفته، اما، در ميان بعضي ها بيشتر و در ميان بعضي ها كمتر، تمايز ها و اختلافات كمتر شده است. اقوام رنگارنگ ايران امروزه مانند گذشته از همديگر جدا، بي خبر و بي تماس نيستند، بلكه كمتر يا بيشتر از ديگران و هركدام به درجه ای با همديگر آميزش پيدا كرده اند و اين هم به همان درجه قوميت و نژاد هركدام از آنها را تغيير داده و عناصر تشكيل دهنده ملت را از نظر اجتماعی، فرهنگی ودر عین حال قومی و نژادی بهمديگر نزديكتر كرده است. در ميان هر گروه قومي، ديني و يا زبانی، سرعت شهری شدن، گسترش آموزش و پرورش و ارتباطات و رسانه ها، رشد صنايع و تجارت و به موازات آن كوچ ها وسرعت آميزش بين گروه های قومی و جغرافيائی بر اين تغييرات در تركيب قومی مملكت موثربوده اند.
اجازه بدهید در مورد تحصیل زبان مادری از نگاه اجتماعی و سیاسی، رئوس نظریات خود را در اینجا خلاصه کنم:
۱. هر کس آزاد است هر زبانی را که میخواهد، بیاموزد. آموزش زبان مادری هم باید آزاد باشد و این، حق طبیعی هر فرد و شهروند در هر کشور و منطقه جهان از جمله ایران است. حتی این حق محدود به «زبان مادری» هم نمیشود. زبان پدری یک فرد هم ممکن است از زبان مادری او فرق کند. تحصیل زبان پدری و یا هردو زبان مادری و پدری هم باید ممکن باشد و در صورت امکان در مدارس ارائه شود–و بهمین صورت تحصیل هر زبان که هر کس میخواهد.
۲. در اینجا باید بین مدارس دولتی و خصوصی تفکیک قائل شد. تحصیل زبان مادری در مدارس دولتی میتواند در حد امکانات عملی و تکنیکی (از قبیل دسترسی به بودجه، آموزگار و کتاب های درسی) و آرزوی والدین و دانش آموزان بر اساس عرضه و تقاضا و مراعات امکانات عملی از سوی وزارت آموزش و پرورش و یا مدارس خصوصی تامین شود.
۳. احتمالا اکثر ایرانیانی که زبان مادری شان فارسی نیست، در ایران که فارسی یک شرط اصلی پیشرفت اجتماعی است، با کسانی که زبان مادری شان فارسی است از یک نقطه مساوی در «رقابت اجتماعی» حرکت نمیکنند. برعکس، شاید آنها از نظر رقابت در کار و پیشرفت اجتماعی در موقعیت نامناسب تری برای پیشرفت اجتماعی قرار دارند.
۴. در اکثر کشور های دنیا و از جمله اروپا، زبان اصلی و نخست مدارس دولتی و عمومی، زبان مشترک و رسمی آن دولت است. در بعضی کشور ها بیش از یک زبان جنبه رسمی و مشترک دارد، اما اکثرا چنین نیست. فرانسه و یا آلمان و ایتالیا یک زبان مشترک و رسمی دارند و زبان رسمی و مشترک این دولت ها تنها زبان آموزش و پرورش نخست و اصلی مدارس دولتی این کشور هاست. در عین حال در کنار این زبان های رسمی، هر زبان دیگری را هم میتوان در چهارچوب امکانات در این مدارس تحصیل کرد.
۵. در زمینهٔ تحصیل زبان مادری و یا پدری، مدارس خصوصی نقش مهمی بازی میکنند. مدارس خصوصی باید این آزادی را داشته باشند که هر زبانی را که میخواهند در چهار چوب مقررات عمومی دولت برای آموزش و پرورش تدریس کنند.
۶. دولت البته مکلف نیست و اصولا نمیتواند تحصیل به همه زبان ها و لهجه های مورد درخواست و آرزوی هر شهروند کشور را در مدارس دولتی عرضه کند. با وجود حق طبیعی هر کس برای تحصیل هر زبان، دولت را نمیتوان مکلف کرد که در مدارس دولتی این امکان را به همه آحاد و اعضای یک ملت، آن هم یک ملت هشتاد میلیون نفری بدهد. اما این آزادی باید به مردم و هرکس داده شود که اگر دولت خواست و یا امکان ارائه چنین درس ها را نداشته باشد، مدارس خصوصی بتوانند در چهارچوب قوانین و مقررات این امکان را برای علاقمندان فراهم کنند.
۷. این که تمام تحصیلات مدارس و دانشگاه ها به زبان مادری اقوام باشد چیزی است که بیشتر شعار است و در واقع نه عملی است و نه قابل توصیه. اگر قرار باشد در ایران هر کس از تُرک و کُرد و لُر و بلوچ گرفته تا گیلک و مازنی و سمنانی و عرب و ارمنی و آسوری از کلاس اول تا آخرین ترم دانشگاه از فیزیک و شیمی و ریاضیات گرفته تا زبان و تاریخ و دین و جغرافیا را فقط به زبان و لهجهٔ مادری و یا پدری خود بخواند، این در عمل دو نتیجهٔ اصلی خواهد داشت: اولا فاتحهٔ وحدت سیاسی و ارضی کشور خوانده خواهد شد و اشتراک در زبان و فرهنگ فارسی که دستکم در ۱۲۰۰ سال گذشته «چسب متحد کننده» همه ملت ایران بوده است از بین خواهد رفت. ثانیا (و شاید مهمتر از نکته نخست) این شعار، محکوم کردن فرزندان ما به بیسوادی است، زیرا در همهٔ ۷۲ زبان و لهجهٔ گوناگون اقوام ایرانی نه امکان عملی (بودجه، کتاب، معلم و ادبیات لازم) تحصیل به این زبان ها وجود دارد و نه اینکه والدین این کودکان و جوانان خواهند خواست فرزندانشان تمام تحصیلات خود را مثلا به ترکی یا کردی و یا بلوچی انجام دهند، چرا که چنین چیزی در عمل به معنی بیسواد ماندن آنها و بسته بودن راه و امکان تحصیلات و اشتغال خوب در سرتاسر ایران خواهد بود.
۸. طرح چند ساعت تحصیل زبان مادری در هفته بنظر بنده میتواند برای هر دانش آموز و دانشجو و والدین آنان مثبت و مفید باشد، به شرط آنکه خود او و خانواده اش این را بخواهند و به اجرای آن کمک کنند. در آن صورت این برنامه میتواند در چهار چوب امکانات قانونی و عملی، اجرائی شود. اگر چنین شرایطی مهیا شود، دولت می باید حدالامکان به اجرائی شدن آن کمک کند و یا به مدارس خصوصی امکان و آزادی بیشتری در حوزهٔ تدریس و تحصیل زبان ها بدهد.
نوشته زیر بخش بسیار کوچکی از تز دکترای خانم فرناند شاید راینه با تیتر «استالین، باقروف و سیاستهای شوروی در رابطه با ایران ۱۹۳۹-۱۹۴۶» * است که در سال ۲۰۰۰ مورد قبول دانشگاه ییل آمریکا قرار گرفته است.
در این اثر خانم شاید راینه با اتکاء به مدارک تا آن زمان فوق العاده سرّی حزب کمونیست اتحاد شوروی نشان میدهد که فرقه دمکرات آذربایجان و حکومت یکساله این فرقه تحت رهبری سید جعفر پیشه وری با دستور استالین و طراحی و برنامه ریزی دقیق مسکو و تحت مدیریت مستقیم و شخصی میر جعفر باقروف رئیس وقت حزب کمونیست آذربایجان شوروی ایجاد شده و یک سال بعد با تصمیم مسکو و استالین به حال خود گذاشته شده و در نتیجه با شکست روبرو گشته است.
در حاشیه روابط تهران و مسکو در چهارچوب مناسبات بین دولتهای بزرگ پس از جنگ جهانی دوم، خانم شاید راینه در ضمن اشارهای هم به ایجاد «فرقه دمکرات کردستان ایران» میکند و با تکیه بر اسنادی که خود نویسنده در مسکو و باکو یافته، نشان میدهد که این حزب کُردی هم در آغاز با برنامه ریزی مسکو و مدیریت باقروف و قاضی محمد در باکو ایجاد شد. طبق اسناد مشابه دیگر از آرشیوهای حزب کمونیست شوروی می دانیم که دفتر سیاسی حزب کمونیست اتحاد شوروی در ششم ژوئیه ۱۹۴۵ با صدور فرمانی امضاء شده از سوی استالین، از باقروف خواسته که در آذربایجان ایران و دیگر استانهای شمال ایران از جمله کردستان، گیلان، مازندران و خراسان «جنبشهای تجزیه طلبانه» راه اندازی کند (نگاه کنید به این مقاله: فرمان استالین در باره ۲۱ آذر).
آنچه میخوانید ترجمه فارسی صفحات ۲۹۸ تا ۳۰۲ فصل پنجم همین اثر توسط عباس جوادی است. شماره بندی زیر نویسها منطبق با شماره بندی آنها در متن اصلی است. توصیه میکنم که زیرنویسها که ضمن توضیحات فوق العاده جالب جنبی، منابع مورد استفاده را هم عرضه میکنند، از دقت خوانندگان دور نمانند. توضیح اینکه خانم شاید راینه خود و با کمک دوستان و همکاران خود به این اسناد و مدارک دست یافته و آنها را شخصا مشاهده، ترجمه و بررسی کرده است و نه از طریق غیرمستقیم افراد و یا موسسات ثانوی. نام، مشخصات و محل نگهداری همه این اسناد در زیرنویسها قید شدهاند. توضیح نهائی اینکه در فصلهای دیگر این اثر نیز اینجا و آنجا به موضوع حزب دمکرات کردستان اشاره شده است که امید است از سوی دیگر علاقمندان، به فارسی ترجمه شود.
(در کشاکش تاسیس و شروع حکومت فرقه دمکرات آذربایجان ایران در تبریز، -م) موضوع کُردها طبیعتا در راس مطالبی نبود که میر جعفر باقروف (دبیر وقت کمیته مرکزی حزب کمونیست آذربایجان شوروی، -م.) را بخود مشغول میکرد، اما این موضوع نیز از دایره دقت چشمان تیز بین او دور نبود. او فکر میکرد که اگر کُردها بتوانند نیروی متحدی را تشکیل دهند، آنها میتوانستند هم از سوئی حکومت نوپای فرقه دمکرات آذربایجان را تقویت کنند و هم، از سوی دیگر، آن دسته از مناطق کردنشین ایران را که دور از تاثیر شوروی و خارج از حوزه اشغال ارتش سرخ بودند، به جبهه طرفدار شوروی جلب نمایند (۱۳۵).
هنگام سفر هیئت کُردی به باکو در سال ۱۹۴۱، باقروف تحت تاثیر روحیه و همچنین خصوصیتهای رهبری قاضی محمد قرار گرفته بود که رئیس با نفوذ مهم ترین خانواده مهاباد به شمار میرفت. در اواخر سپتامبر ۱۹۴۵، باقروف به دوست و همکارش آتاکیشی یف دستور داد که قاضی محمد را برای مذاکرات در باره آینده نقشه خودمختاری کردستان به باکو دعوت کند (۱۳۶). قاضی محمد هم با گروهی از رهبران کُرد معتمد خود که از نقاط مختلف انتخاب کرده بود، عازم باکو شد (۱۳۷). سفر آنها هم دارای همان ویژگیهای توطئه گونه باقروف بود که در نقشههای مربوط به فرقه چیهای تبریز مشاهده میشد: همان مسافرتهای مخفی گرایانه با قطار و کامیون و همان ضیافتهای مبالغه آمیز با همان هدایا که عبارت از تصاویر قاب شده استالین بودند.
باقروف هیئت کُردی را به گرمی پذیرفت و از خواست آنان مبنی بر حمایت شوروی از خودمختاری کُردهای ایران استقبال نمود. او به کُردها اطمینان داد که بنظر اتحاد شوروی هر ملت که صاحب زبان و فرهنگ مخصوص به خود است باید حکومت خود را نیز دارا باشد. او این را هم گفت که شوروی ازصمیم قلب پشتیبان خودمختاری برای همه ملتهای ایران است. اما باقروف این را هم به گفتههای خود علاوه نمود که این ملتها نمیتوانند خودمختاری ملی را در آنِ واحد و بطور همزمان کسب کنند. به گفته او، آذریها بین چهار ملت ایران در صف نخست قرار دارند و فارسها، گیلکها و کردها نیز راه آنها را خواهند پیمود. اما تا آن روز، منافع کُردها ایجاب میکند که آنها از تحکیم خودمختاری آذربایجانیها پشتیبانی کنند و برای تاسیس دولت مستقل خود صبر نمایند تا اوضاع آرامتر شود.
اما آنچه که رهبران کُرد میخواستند بشنوند، این نبود. باقروف که دید ممکن است علاقه و پشتیبانی کُردها را ازدست دهد، لحن خود را تغییر داده، حمایت کامل شوروی را از خواستهای ملی کُردها اعلام کرد. وعده هائی که او به کُردها داد، عبارت از کمک مادی، آموزش و مهم تر از همه، حمایت از تاسیس سازمانی موثر بود که به اجرای اهداف کُردها رهبری نماید. باقروف، در توضیح اینکه او چگونه سازمانی را در نظر گرفته است، همان چیزی را تکرار نمود که در مورد دمکراتهای تبریز با موفقیت آزمایش کرده بود: نظر به اینکه دمکراسی بدنبال پیروزی اش «در دنیا و بخصوص ایالات متحده، بریتانیای کبیر و اتحاد شوروی» رواج یافته و مُد شده بود، کُردها هم میبایستی جنبش خود را «حزب دمکرات کردستان» (ح د ک) بنامند. باقروف چنین نشان میداد که در عملی کردن همه این وعدهها جدی است. او بلافاصله با ارسال تلگرامی، به استالین خبرداد که چنین وعده هائی را داده است. او همچنین از کمیساریای (وزارت خارجه، -م) اتحاد شوروی خواست که در عملی کردن این وعدهها به باکو کمک کند (۱۳۸).
در ماه نوامبر قاضی محمد گروهی از روسای عشایر و ریش سفیدان روستاهای کُرد را به جلسهای در مرکز فرهنگی شوروی در مهاباد دعوت نمود. او همه آنها را که عضو «کومله» بودند، میشناخت. کومله سازمانی مخفی و طرفدار شوروی بود که در سال ۱۹۴۲ تاسیس یافته بود. از این جهت در این جلسه قاضی محمد در فاش کردن نتایج سفرش به باکو تردیدی به دل راه نداد. شرکت کنندگان جلسه هم تصمیم گرفتند که بجای تاسیس یک سازمان کاملا نو، ساختار سازمانی کومله و کادرهای آن را تحت این نام جدید حفظ کنند و ادامه دهند. قاضی محمد رسما ریاست حزب دمکرات کردستان را به عهده نگرفت، بلکه پشت صحنه باقی ماند. کار او این بود که بر انطباق راه سازمان با تصمیمهای جلسه باکو نظارت کند. از طریق قاضی محمد بود که دست نامرئی باقروف حزب دمکرات کردستان را در تهیه یک برنامه حزبی هدایت میکرد. این برنامه نه تنها بطور شگفت انگیزی شبیه برنامه فرقه دمکرات آذربایجان بود، بلکه حاوی بندی نیز بود که میگفت حزب دمکرات کردستان «کوشش خواهد کرد با مردم آذربایجان و اقلیتهای ملی آن، برادری مطلق بوجود بیاورد» (۱۳۹).
قاضی محمد هنوز امیدوار بود که خواهد توانست کُردها را اقناع کند که بجای طرح خواستهای خود در حرکت آذریها شرکت کنند. از این جهت با ابتکار باقروف، قاضی محمد پنج نفر از رفقای خود را انتخاب کرده بعنوان هیئت نمایندگی حزب دمکرات کردستان به «مجلس ملی» فرقه دمکرات در تبریز فرستاد. این پنج نماینده کُرد، بجای احساس رابطهای عمیق با همسایگان آذری خود، احتمالا نسبت به دست آوردهای خودمختاری آذربایجان احساس عمیق حسد میکردند. قاضی محمد هنوز قادر بود از هرگونه اقدام عملی رفقای حزبی اش پیشگیری کند، اما او به باقروف نیز هشدار داد که آنها بیش از حد معینی معطل نخواهند شد و اگر اتحاد شوروی به وعدههایش عمل نکند، حزب دمکرات کردستان متحد جدیدی را جستجو خواهد کرد. و لیکن تا زمانی که حکومت آذربایجان جای خود را محکم نکرده بود، باقروف به اینگونه خواستهای کُردها پاسخ نداد. در اواخر دسامبر، کُردهای منتظر، اولین محموله سرّی اسلحه را از شورویها دریافت کردند. شبانه کامیون هائی که چراغ هایشان خاموش بود به محل مقرر شده آمدند و یک افسر شوروی شروع به تخلیه تفنگها و مهماتی کرد که کُردها در انتظارش بودند (۱۴۰).
نمی دانیم که آیا مسکو به این کمک باقروف به کُردها چراغ سبز روشن کرده بود یا نه (۱۴۱). اما میتوان به این نتیجه رسید که به باقروف نوعی هشدار داده شده بود که مسئله کُردها نباید او را از فعالیتهای مربوط به آذربایجان ایران منحرف کند، چرا که باقروف از همان آغاز کارکوشش میکرد نشان دهد که کمک او نه ابتکاری شخصی در پشتیبانی ازجدائی خواهی کُردی، بلکه واکنش به خواهش کُردها برای کمک به رفقای آذری شان است (۱۴۲). چه مسکو به این «خواهش» کُردها رضایت داده باشد و چه نه، بعد از این عمل انجام شده، باقروف به استالین گزارش داد که او از طریق حکومت تبریز شروع به ارسال اسلحه به کُردها نموده است (۱۴۳). اما اوآنچه را که کُردها واقعا میخواستند نداده بود و آن، چراغ سبز مسکو برای اعلام خود مختاری کردستان بود.
توضیح مترجم: نصرت الله جهانشاهلوی افشار نیز در کتاب «سرگذشت ما و بیگانگان» (برلین، چاپ دوم، 1380 خ، ص 361-368) در فصلهای «گفتاری چند پیرامون کردها» و«درخواست تقسیم شهرها» در باره روابط فرقه دمکرات آذربایجان و حزب دمکرات کردستان و سفر هیئتی به رهبری قاضی محمد به تبریز برای دیدار و گفتگو با سران فرقه دمکرات آذربایجان و خود دکتر جهانشاهلوی افشار نوشته که در مجموع نوشتههای فوق را تائید می کند.
زیرنویسها و منابع:
Scheid Raine, Fernande Beatrice: Stalin, Bagirov and Soviet Policies in Iran, 1939-1946; Yale University, May 2000
۱۳۵. تلگرام باقروف به استالین از ۲۸ سپتامبر ۱۹۴۵، آرشیو دولتی تاریخ احزاب سیاسی و سازمانهای اجتماعی آذربایجان (بعد از این: «آرشیو باکو»)، ص ۳۹. در آنجا باقروف میگوید نظر به اینکه آنها دقت اصلی خود را به آذربایجانیها و کردها معطوف کردهاند، او هنوزبه تاسیس جنبشهای تجزیه طلبانه در گیلان، مازندران و خراسان موفق نشده است.
۱۳۶. باقروف در گزارش اش به استالین نقش خود در برگزاری این جلسه را کم اهمیت تر جلوه داده مینویسد که کُردها با شور و شوق و بطور ناگهانی از اندیشه حمایت شوروی از سازماندهی یک حزب دمکرات کردستان بعنوان نیروی اصلی جنبشی تجزیه طلبانه استقبال نمودند. باقروف نوشت: «آنها به ما مراجعه کرده مصرانه خواستار پذیرفتن هیئت نمایندگی شان شدند،» اما نظر به اینکه باقروف ملاقات با آنها را در اراضی ایران مناسب ندید، «ما ناچار شدیم هیئت نمایندگی کُردها را در باکو قبول کنیم.» در: تلگرام باقروف به استالین، ۲۸ دسامبر ۱۹۴۵، همانجا، ص ۳۹.
۱۳۷. اعضای این هیئت عبارت بودند از مناف کریمی و علی رحیمی از مهاباد، قاسم آقا ایلخانی از بوکان، سعید قاضی از میاندوآب و دیگر رهبران از ماماش و بیگزاده. این گزارش از ملاقات هیئت کُردی در باکو مبتنی بر ص ۴۳-۴۶ در این منبع است: Eagleton, W.: The Kurdish Republic of 1946, London, 1963 (بعد از این: «ایگلتون»).
۱۳۸. باقروف به کُردها وعده یک چاپخانه، یک مدرسه هفت کلاسی، آموزش نظامی ۱۵-۲۰ کُرد در اتحاد شوروی و یک بیمارستان کوچک را داده بود. نگاه کنید به: تلگرام باقروف به استالین مورخ ۲۸ سپتامبر ۱۹۴۵، آرشیو باکو، ص ۳۹.
۱۴۰. ایگلتون، ص ۵۵.
۱۴۱. در رابطه با موضوع کُردها هنوز در «آرشیو دولتی جمهوری آذربایجان مربوط به احزاب سیاسی و سازمانهای اجتماعی» اسناد بسیاری هستند، اما نظر به اینکه آن مسئله «موضوع اصلی» بررسی من نبود، به من اجازه دسترسی به این اسناد داده نشد.
۱۴۲. باقروف ادعا کرد که در ماه نوامبر کُردها به او «اظهار آمادگی کردند که پادگانهای ارتش و ژاندارمری ایران در مهاباد، رضائیه و دیگر شهرها را خلع سلاح کنند،» ن. تلگرام باقروف و ماسلنیکوف به استالین، مولوتوف، بریا، ماسلنیکوف، ۱۹ نوامبر ۱۹۴۵، آرشیو باکو، ص ۵۲. روز بعد یعنی در ۲۰ نوامبر، باقروف باز به رهبران چهارگانه مسکو گفت که کُردها درخواست میکنند اجازه داده شود که به فدائیهای آذربایجان کمک کنند. ن. تلگرام باقروف و ماسلنیکوف به استالین، مولوتوف، بریا، ماسلنیکوف مورخ ۲۰ دسامبر ۱۹۴۵، ن. همانجا، ص ۵۴.
۱۴۳. باقروف این موضوع را در تلگرامی بتاریخ ۲۵ دسامبر ۱۹۴۵ به اطلاع مسکو رسانید، ن. همانجا، ص ۲۹۴. برنامه آماده کردن کُردها برای فعالیتهای آتی در تلگرام هائی مورخ ۱۵ و ۱۶ دسامبر خطاب به امیلیانوف و یعقوبوف شرح داده شده است. ن. همانجا، ص ۲۴-۲۶ و همانجا، ص ۳۰-۳۱.
سنگ نبشته کلات نادری به دو زبان فارسی و ترکی
متن شعر ترکی سنگ نوشته کلات نادری در مدح نادرشاه
