پامیر مجموعۀ سرزمین هایی میان تاجیکستان، قرفیزستان، افغانستان، پاکستان و چین است. از نظر جغرافیای طبیعی، پامیر، همزمان، نام مجموعه رشته‌کوه‌های متصل به هیمالیا و مشرف به زنجیره کوهستان‌های تیان‌شان، قراقروم، کونلون و هندوکش است.
از گذشته‌های دور این مناطق را با عنوان «بام جهان» که اصطلاحی در زبان فارسی است، می‌شناسند.
قسمت پهناور این سرزمین متعلق به تاجیکستان و افغانستان و مابقی‌اش جزء قرقیزستان و پاکستان می‌باشد. در خاور به دشت‌ها و ریگزارهای سین کیانگ چین منتهی می‌شود و در شمال به فرغانه و به باختر در درازای سیلاب‌های که آمودریا از آنها تشکیل می‌شود به پستی می‌گراید و در جنوب آن رشته‌کوه قره‌قوروم واقع است.
پامیری ها یک گروه قومی و زبانی اساساً ایرانی تبار و ایرانی زبان (از شاخۀ زبان های ایرانی شرقی) هستند.
«در اواسط قرن نوزدهم، گسترش روسیه به آسیای مرکزی به نگرانی دولت بریتانیا تبدیل شده بود؛ برای ارزیابی تهدید تجاوز یا حتی تهاجم روسیه به شبه قاره، به اطلاعات بهتری در مورد مناطق همسایه نیاز بود. در غیاب کلی قانون و نظم، این مناطق برای مسافران اروپایی خطرناک بودند. بریتانیایی‌ها در حال تکمیل نقشه‌برداری مثلثاتی بزرگ خود از هند بودند که برای آن از نقشه‌برداران بومی استفاده می‌شد. آنها تصمیم گرفتند تعدادی را در لباس مردان مقدس، مُلاها و عُلما، آموزش داده و به آسیای مرکزی بفرستند تا گزارش‌های اولیه در مورد مناطق مجاور هند را تهیه کنند. آنها به عنوان «پاندیت‌ها» شناخته شدند. این مقاله ماموریت‌های شش«پاندیت» یا فرد روحانی نما را در منطقه پامیر شرح می‌دهد و گزارش‌های آنها را خلاصه می‌کند. پاندیت‌ها کار خود را با «وجدان» تمام در شرایط خطرناک و دشوار انجام دادند و در دوره کوتاهی که فعالیت داشتند، به مجموع دانش علمی پامیرها افزودند. این دانش همیشه توسط اربابان استعمارگر آنها به اندازه کافی قدردانی نمی‌شد و مورد کلیشه‌های نژادی قرار می‌گرفت. با این حال، برخی از آنها جوایزی از انجمن سلطنتی جغرافیا در بریتانیا و انجمن جغرافیا در فرانسه دریافت کردند. با توجه به بررسی کاملی که اندکی پس از آن توسط تیم‌های روسی و بریتانیایی انجام شد، نتایج این کوشش منتشر و به اشتراک گذاشته شد.»
در ماه اکتبر همین امسال مقاله ای تسط رابرت میدلتون در مجلۀ «دانشگاه آسیای مرکزی» در بارۀ این رشته فعالیت های «پاندیت‌ها» و ارزش واقعی خاطرات شخصی و سیاسی ناشی از آن نوشته شد. نقل قول بالا از همین مقاله است.
اصل انگلیسی مقاله و خلاصۀ روسی آن در این لینک است:
پاندیت‌ها در پامیر؛ بازیگران فراموش‌شدهٔ «بازی بزرگ»
رابرت میدلتون — دانشگاه آسیای مرکزی، مجموعهٔ پژوهش‌های میراث فرهنگی و علوم انسانی، شمارهٔ ۲۴؛ ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶. متن کامل انگلیسی است و معرفی روسی نیز دارد. متن کامل PDF.
مقاله مأموریت‌ها و گزارش‌های شش نقشه‌بردار بومی هند را کنار هم بررسی می‌کند که در سدهٔ نوزدهم، برای بریتانیا و غالباً با پوشش زائر یا مُلا و روحانی، در پامیر سفر می‌کردند. تازگی آن در بازخوانی و ترکیب گزارش‌های تاریخی است، نه ارائهٔ داده‌های قومی یا زبانی.
چرا این مقاله جالب و مهم است؟ این نوشته در بارۀ ارتباط شناخت جغرافیایی با گسترش قلمروهای حاکمیتی، نمونهٔ مناسبی است: چگونه اطلاعات مسیرها و سرزمین‌ها در بستر رقابت روسیه و بریتانیا گردآوری می‌شد و سهم پژوهشگران محلی چگونه کم‌رنگ می‌ماند.
چه بخشی ارزش قابل توجهی برای خواندن دارد؟ ابتدا بخش «اکتشافات پاندیت‌ها در پامیر» از صفحهٔ چاپی ۱۱ و سپس نقشهٔ مسیرهای سفر در پایان مقاله را ببینید. این نقشه کمک می‌کند گزارش‌های اشخاص را در جغرافیای واقعی منطقه دنبال کنید.